Sergiusz i Bakchus (; zm. prawdopodobnie pod koniec III lub na początku IV wieku) – według tradycji chrześcijańskiej rzymscy żołnierze i męczennicy wczesnochrześcijańscy, czczeni jako święci w Kościele katolickim, Cerkwi prawosławnej, Apostolskim Kościele Ormiańskim, Koptyjskim Kościele Ortodoksyjnym i Syryjskim Kościele Ortodoksyjnym. Ich kult rozwinął się przede wszystkim na chrześcijańskim Wschodzie, a jego najważniejszym ośrodkiem stała się Resafa w Syrii, nazywana w późnej starożytności Sergiopolis.

Podstawowym źródłem narracyjnym dotyczącym obu świętych jest grecki opis męczeństwa, tzw. Passio Sergii et Bacchi, spisany prawdopodobnie około połowy V wieku. Powstał on ponad sto lat po okresie, w którym tradycyjnie umieszcza się ich śmierć, dlatego szczegóły dotyczące służby wojskowej, zajmowanych stanowisk, przebiegu procesu i dokładnej daty męczeństwa mają charakter hagiograficzny i nie mogą być uznawane za niezależnie potwierdzoną relację historyczną.

Przekaz hagiograficzny Według Passio Sergiusz i Bakchus byli wysokimi rangą żołnierzami armii rzymskiej oraz należeli do otoczenia cesarza. Tekst przedstawia ich jako potajemnych chrześcijan, których wyznanie zostało ujawnione, gdy odmówili uczestnictwa w obrzędach ku czci bóstw rzymskich. W konsekwencji pozbawiono ich oznak wojskowych, ubrano w kobiece szaty i przeprowadzono publicznie ulicami miasta, a następnie przekazano urzędnikowi imieniem Antioch.

Hagiografia umieszcza wydarzenia za panowania jednego z cesarzy okresu tetrarchii. W tradycji wskazywano Maksymiana, Galeriusza lub Maksymina Daję, jednak identyfikacja władcy i dokładna data śmierci męczenników pozostają niepewne. Spotykane daty 295, 303, 305 lub około 310 roku wynikają z późniejszych prób powiązania przekazu hagiograficznego z prześladowaniami chrześcijan na przełomie III i IV wieku.

Bakchus Według przekazu Bakchus został przewieziony wraz z Sergiuszem do Barbalissos nad Eufratem. Tam miał zostać poddany chłoście przy użyciu rzemieni lub surowych skór, w wyniku której zmarł. Jego ciało pozostawiono poza miastem, lecz zgodnie z hagiografią zostało ono odnalezione i pochowane przez miejscowych chrześcijan.

Kult Bakchusa był zazwyczaj związany z kultem Sergiusza, jednak nie osiągnął równie dużego znaczenia w Resafie. Badania archeologiczne i epigraficzne wskazują, że głównym patronem tego ośrodka był Sergiusz, a nie ma pewnych dowodów, aby Bakchus był tam czczony jako współpatron sanktuarium.

Sergiusz Po śmierci Bakchusa Sergiusz miał zostać przewieziony przez Surę i Tetrapyrgium do Resafy. Według Passio zmuszono go do marszu w obuwiu, do którego wbito gwoździe, a następnie skazano na śmierć przez ścięcie. Jego ciało zostało pochowane w Resafie, która stała się głównym ośrodkiem kultu świętego.

Przekaz hagiograficzny opisuje również ukazanie się Bakchusa Sergiuszowi po śmierci. Miał on zachęcać towarzysza do wytrwania oraz zapowiadać ich ponowne spotkanie po męczeństwie. Motyw ten podkreślał duchową więź obu żołnierzy i uzasadniał ich wspólne wspominanie w liturgii i ikonografii.

Kult Kult Sergiusza jest poświadczony w Resafie od pierwszej połowy V wieku. Około 425 roku biskup Aleksander z Hierapolis miał wznieść tam pierwsze sanktuarium, prawdopodobnie z cegły suszonej. W ostatniej tercji V wieku relikwie Sergiusza znajdowały się już w monumentalnym kompleksie bazylikowym, do którego przybywali pielgrzymi z różnych części Cesarstwa Rzymskiego i Bliskiego Wschodu.

Miasto zostało przemianowane na Sergiopolis i stało się jednym z ważniejszych ośrodków pielgrzymkowych późnoantycznej Syrii. Zachowane inskrypcje greckie i syryjskie, graffiti pielgrzymów oraz pozostałości bazylik potwierdzają szeroki zasięg kultu Sergiusza. Wzywano go przede wszystkim jako opiekuna żołnierzy, podróżnych, mieszkańców pogranicza oraz osób poszukujących ochrony przed niebezpieczeństwem.

Kult obu świętych rozpowszechnił się w Syrii, Mezopotamii, Azji Mniejszej, Egipcie, Konstantynopolu, na Bałkanach i w zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego. Świątynie pod ich wspólnym wezwaniem powstały m.in. w Konstantynopolu, Rzymie i Kairze. Jeden z najbardziej znanych kościołów, kościół świętych Sergiusza i Bakchusa w Konstantynopolu, został wzniesiony w VI wieku za panowania Justyniana I.

Anonim z Piacenzy, pielgrzymujący po Ziemi Świętej i Syrii w VI wieku, odnotował istnienie sanktuarium Sergiusza. Świadectwa pielgrzymów, inskrypcje i znaleziska archeologiczne wskazują, że Resafa zachowała znaczenie jako ośrodek kultowy także po zajęciu Syrii przez Arabów w VII wieku.

Kult Sergiusza w Trieście W tradycji diecezji Triestu Sergiusz jest uznawany za drugorzędnego patrona miasta, obok głównego patrona – św. Justa. Według miejscowej legendy miał służyć jako trybun wojskowy w rzymskim Tergeste za panowania Dioklecjana i utrzymywać kontakty z miejscową wspólnotą chrześcijańską. Przed wyjazdem do Syrii miał obiecać jej członkom znak swojej przyszłej śmierci męczeńskiej.

Zgodnie z legendą po śmierci Sergiusza na forum Tergeste miała spaść z nieba jego broń, określana współcześnie jako halabarda św. Sergiusza. Przedmiot przechowywany jest w skarbcu katedry św. Justa, natomiast jego stylizowane przedstawienie stało się głównym elementem herbu Triestu. Opowieść o służbie Sergiusza w mieście i cudownym pojawieniu się broni nie występuje w najstarszej wersji jego Passio i należy do lokalnej tradycji hagiograficznej.

W średniowiecznych źródłach symbol miasta określano jako włócznię św. Sergiusza. Nazwa „halabarda” została przyjęta w późniejszym okresie, mimo że forma przedmiotu różni się od typowej późnośredniowiecznej halabardy. W 1464 roku cesarz Fryderyk III Habsburg zatwierdził herb Triestu zawierający trójzębny symbol broni.

Sergiusz jest w Trieście wspominany 7 października. Jego imię noszą dzielnica Borgo San Sergio oraz znajdujący się w niej kościół parafialny.

Wspomnienie liturgiczne W Kościele katolickim wspomnienie Sergiusza i Bakchusa obchodzone jest 7 października. W Kościołach prawosławnych posługujących się kalendarzem juliańskim przypada ono 7 października według starego stylu, czyli 20 października według kalendarza gregoriańskiegoDatowanie 7/20 października odnosi się do różnicy między kalendarzem juliańskim a gregoriańskim..

Kościół koptyjski wspomina Bakchusa 4. dnia miesiąca Paopi, natomiast Sergiusza 10. dnia tego miesiąca. Apostolski Kościół Ormiański obchodzi ich wspomnienie w jednym z ruchomych terminów własnego kalendarza liturgicznego.

Ikonografia Sergiusz i Bakchus przedstawiani są najczęściej wspólnie jako młodzi żołnierze w strojach wojskowych lub dworskich. Ich atrybutami są krzyże, palmy męczeństwa, korony oraz broń wojskowa. W sztuce bizantyńskiej występują zwykle frontalnie, obok siebie, niekiedy z medalionem przedstawiającym Chrystusa umieszczonym ponad ich głowami.

Jednym z najbardziej znanych przedstawień jest VII-wieczna ikona przechowywana w Muzeum Sztuki im. Bohdana i Warwary Chanenków w Kijowie, pochodząca prawdopodobnie z klasztoru św. Katarzyny na Synaju. Ukazuje obu świętych w dworskich strojach, z Chrystusem przedstawionym w medalionie ponad nimi.

Zobacz też Kościół św. Sergiusza i Bakchusa Kościół św. Sergiusza w Kairze Resafa kult świętych męczennicy wczesnochrześcijańscy

Uwagi

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Męczennicy wczesnochrześcijańscy Kategoria:Święci katoliccy Kategoria:Święci prawosławni Kategoria:Urodzeni w III wieku Kategoria:Zmarli w IV wieku