thumb|Funkcjonariusze Einsatzgruppen podczas działań w Polsce. Rok 1939 Einsatzgruppen na ziemiach polskich – działalność niemieckich nazistowskich grup operacyjnych SD i Sicherheitspolizei (Einsatzgruppen) na terytorium II Rzeczpospolitej w czasie II wojny światowej.
Na krótko przed rozpoczęciem agresji przeciwko Polsce niemieckie służby bezpieczeństwa wystawiły pięć Einsatzgruppen. We wrześniu 1939 roku, już po rozpoczęciu działań wojennych, utworzono kolejne dwie Einsatzgruppen oraz jeden samodzielny oddział specjalny. Oficjalnie Einsatzgruppen miały zwalczać „wszelkie elementy wrogie Rzeszy i Niemcom na ziemi wroga na tyłach walczącego wojska”. W rzeczywistości ich głównym zadaniem była eksterminacja polskich elit oraz przeprowadzanie masowych wysiedleń Żydów do sowieckiej strefy okupacyjnej. Szacuje się, że do końca 1939 roku okupanci niemieccy zamordowali ponad 50 tys. Polaków i Żydów, z czego co najmniej kilkanaście tysięcy zginęło bezpośrednio z rąk funkcjonariuszy Einsatzgruppen. 20 listopada 1939 roku Einsatzgrupppen zostały rozwiązane, a ich personel przeszedł do stałych placówek SD i Sicherheitspolizei, które zorganizowano na okupowanych ziemiach polskich.
Latem 1941 roku, po rozpoczęciu niemieckiej inwazji na ZSRR, Einsatzgruppen prowadziły działania na terenach wschodniej Polski, znajdujących się wcześniej pod okupacją sowiecką. Ich działalność obejmowała przede wszystkim masowe egzekucje ludności żydowskiej, a także zbrodnie na Polakach, w tym mord profesorów lwowskich. Na bazie jednej z grup operacyjnych, Einsatzkommando z.b.V. Lemberg, utworzono później stałe placówki SD i Sicherheitspolizei w dystrykcie Galicja.
W sierpniu i wrześniu 1944 roku specjalne komanda Sicherheitspolizei towarzyszyły siłom niemieckim, które tłumiły powstanie warszawskie. Ich zdaniem była „filtracja” wypędzanej ludności cywilnej i wyłapywanie, a następnie likwidacja ukrytych powstańców, Żydów oraz innych „osób niepożądanych”. Członkowie tych komand byli odpowiedzialni za zamordowanie co najmniej kilku tysięcy mieszkańców Warszawy.
Geneza Einsatzgruppen (pol. „grupy operacyjne”) były policyjnymi jednostkami specjalnego przeznaczenia organizowanymi w ramach nazistowskiego aparatu bezpieczeństwa. W ich skład wchodzili przede wszystkim funkcjonariusze Sicherheitsdienst (SD) oraz Sicherheitspolizei (SiPo).
W ramach realizowanej przez III Rzeszę polityki aneksji i zbrojnych podbojów Einsatzgruppen miały podążać w ślad za oddziałami regularnego wojska z zadaniem utrzymywania porządku na jego tyłach oraz „politycznego zabezpieczenia” podbitego terytorium. Obok działań stricte policyjnych Einsatzgruppen zajmowały się działalnością wywiadowczą oraz przejmowaniem zakładów przemysłowych lub mienia – uznawanych za szczególnie pożądane z punktu widzenia interesów III Rzeszy. Przygotowywały ponadto grunt pod przyszłe stacjonarne placówki SD i SiPo.
Einsatzgruppen zostały użyte po raz pierwszy podczas Anschlussu Austrii (marzec 1938), a następnie podczas bezkrwawej okupacji Kraju Sudetów (październik 1938) i pozostałej części Czechosłowacji (marzec 1939).
Rok 1939 – operacja „Tannenberg” Przygotowania
thumb|SS-Gruppenführer Reinhard Heydrich thumb|SS-Brigadeführer Werner Best, jesienią 1939 kierujący operacją „Tannenberg” 18 maja 1939 roku SS-Gruppenführer Reinhard Heydrich przedłożył swoje pierwsze wskazówki w odniesieniu do działań, które SD i SiPo miały prowadzić podczas planowanej wojny z Polską. Cztery dni później w Głównym Urzędzie SD () została utworzona tzw. Zentralstelle II P (pol. „Centralna Placówka II P[olska]”). Jej zadaniem było zewidencjonowanie Niemców mieszkających w Polsce, Polaków mieszkających w III Rzeszy oraz tych Polaków zamieszkujących w Polsce, którzy „wyróżnili się w trakcie walk narodowościowych” lub byli „zaangażowani w krzewienie polskości w Niemczech”. Kartoteka centrali, ułożona według osób, instytucji i miejscowości, miała zostać „oddana do dyspozycji ewentualnej grupie operacyjnej”. 5 lipca tego samego roku Heydrich odbył naradę z udziałem wysokich rangą przedstawicieli Głównego Urzędu Policji Bezpieczeństwa () i Głównego Urzędu SD. Zapadły wtedy wstępne decyzje w sprawie użycia grup operacyjnych SD i SiPo (Einsatzgruppen Sipo und SD) przeciwko Polsce. Dotyczyły one m.in. ich składu osobowego, miejsc koncentracji i marszrut.
W lipcu i sierpniu 1939 roku SS-Brigadeführer Werner Best utworzył – przy ścisłej współpracy z szefem wywiadu zagranicznego SD Walterem Schellenbergiem i w oparciu o podległe sobie referaty Urzędu Administracji i Prawa w Głównym Urzędzie Policji Bezpieczeństwa oraz wydział I Urzędu Tajnej Policji Państwowej (Gestapo Amt) – normatywny, personalny i techniczny szkielet Einsatzgruppen. Wcześniej, gdyż już w czerwcu, oficerowie SS, którzy mieli stanowić kadrę dowódczą przewidywanej operacji przeciwko Polsce, przeszli dwuipółtygodniowe szkolenie w szkole SD w Bernau bei Berlin.
Jeszcze przed rozpoczęciem działań wojennych, w oparciu m.in. o informacje uzyskane od niemieckich konfidentów w Polsce, została opracowana tzw. Sonderfahndungsliste („Specjalna lista poszukiwań dla Polski”), a także inne listy proskrypcyjne. Zawierały one dane obywateli polskich, którzy mieli zostać aresztowani przez Einsatzgruppen po wybuchu wojny.
Działania prowadzone przez SD i SiPo w Polsce otrzymały kryptonim „Tannenberg”. Nazwę Sonderreferat-Unternehmen Tannenberg nosił także samodzielny referat specjalny w Głównym Urzędzie Policji Bezpieczeństwa, utworzony w celu koordynacji działań Einsatzgruppen.
W pochodzących prawdopodobnie z sierpnia 1939 roku „Wytycznych dla zagranicznych operacji Sicherheitspolizei i SD” wskazano, że zadaniem Einsatzgruppen będzie „zwalczanie wszelkich elementów wrogich Rzeszy i Niemcom na ziemi wroga na tyłach walczącego wojska”. Z kolei podczas „Pouczenia dowódców wielkiej akcji Policji Bezpieczeństwa” (Unterweisung der Führer eines Grosseinsatzes der Sicherheitspolizei), które odbyło się 18 sierpnia 1939 roku w Berlinie, dowódcom Einsatzgruppen wskazano, że siłę napędową polskiego ruchu oporu stanowić będzie inteligencja. Poinstruowano ich jednocześnie, że w odniesieniu do zwalczania ruchu oporu „dozwolone jest stosowanie wszelkich metod, włącznie z rozstrzeliwaniami i aresztowaniami”, przy czym to poszczególni dowódcy mieli decydować już na miejscu, jakie środki należy zastosować. Wydane w późniejszym czasie dyrektywy precyzowały, że do zadań grup operacyjnych będzie należeć „ujęcie osób niepewnych pod względem politycznym”, „konfiskata broni, zabezpieczenie akt ważnych dla policji […] ujęcie uciekinierów”. Nakazywały również przejmowanie akt polskich urzędów, zajmowanie i zabezpieczanie zakładów przemysłowych oraz konfiskatę wartościowych przedmiotów i surowców. Einsatzgruppen miały ponadto zabezpieczyć przyszłą linię demarkacyjną między ZSRR a III Rzeszą.
Nie można wykluczyć, że jeszcze przed rozpoczęciem wojny Einsatzgruppen otrzymały ustny rozkaz rozstrzeliwania przedstawicieli tzw. polskiej warstwy przywódczej. Autorzy monografii Einsatzgruppen w Polsce przypuszczają jednak, że niemieckie plany początkowo nie zakładały bezpośredniej eksterminacji polskiej inteligencji. Między innymi, z datowanych na 29 sierpnia 1939 roku zapisów w dzienniku gen. Franza Haldera wynika, że zadaniem Einsatzgruppen miało być aresztowanie najpierw 10 tys., a następnie 20 tys. osób, a następnie wywiezienie ich do obozów koncentracyjnych. Niemniej nazistowska polityka szybko uległa radykalizacji. Zachowane wypowiedzi najwyższych dowódców SS i Wehrmachtu wskazują, że już w pierwszej połowie września 1939 roku Adolf Hitler wydał rozkaz fizycznej eksterminacji polskiej arystokracji, inteligencji i duchowieństwa. Od tego momentu zaczęła wzrastać niezależność Einsatzgruppen od Wehrmachtu, a jednocześnie gwałtownie wzrosła brutalność ich działań.
Przebieg operacji thumb|Funkcjonariusze SD podczas obławy w okupowanej Polsce
Przed końcem sierpnia 1939 roku utworzono pięć Einsatzgruppen. Początkowo nosiły one nazwy pochodzące od miast, w których zostały ześrodkowane, jednak 4 września nadano im numery porządkowe od I do V. Po jednej Einsatzgruppe przyporządkowano do każdej armii Wehrmachtu, która uczestniczyła w agresji na Polskę. Grupami tymi były: Einsatzgruppe I (początkowo nazywana Einsatzgruppe Wien) dowodzona przez SS-Brigadeführera Bruno Streckenbacha; Einsatzgruppe II (początkowo nazywana Einsatzgruppe Oppeln) dowodzona przez SS-Obersturmbannführera Emanuela Schäfera; Einsatzgruppe III (początkowo nazywana Einsatzgruppe Breslau) dowodzona przez SS-Obersturmbannführera ; Einsatzgruppe IV (początkowo nazywana Einsatzgruppe Dramburg) dowodzona przez SS-Brigadeführera Lothara Beutela; Einsatzgruppe V (początkowo nazywana Einsatzgruppe Allenstein) dowodzona przez SS-Standartenführera Ernsta Damzoga.
Na początku września, już po wybuchu wojny, sformowane zostały kolejne dwie grupy operacyjne: Einsatzgruppe VI pod dowództwem SS-Oberführera Ericha Naumanna i Einsatzgruppe zur besonderen Verwendung pod dowództwem SS-Obergruppenführera Udo von Woyrscha. W Gdańsku zorganizowano ponadto samodzielny oddział Einsatzkommando 16 pod dowództwem SS-Obersturmbannführera Rudolfa Trögera. W operacji „Tannenberg” wzięło udział łącznie około 2700 funkcjonariuszy niemieckiej policji i służb bezpieczeństwa.
EG I podążała w ślad za oddziałami niemieckiej 14 Armii, operując przede wszystkim na terenach Górnego Śląska, Zagłębia Dąbrowskiego, Małopolski i Podkarpacia. EG II podążała w ślad za oddziałami niemieckiej 10 Armii, operując w północnej części Górnego Śląska, na ziemi częstochowskiej i radomskiej oraz na Kielecczyźnie. EG III podążała w ślad za oddziałami niemieckiej 8 Armii, operując na obszarze Wielkopolski i ziemi łódzkiej. EG IV podążała w ślad za oddziałami niemieckiej 4 Armii, operując początkowo na terenach Pomorza Gdańskiego. Później została przerzucona do Białegostoku, skąd następnie zawróciła na zachód, by 1 października wkroczyć do Warszawy. EG V podążała w ślad za oddziałami niemieckiej 3 Armii, operując we wschodniej części Pomorza oraz na północnym Mazowszu. EG z.b.V. operowała początkowo na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim, skąd 10 września wyruszyła w kierunku Przemyśla. EG VI i EK 16 zostały utworzone z myślą o pacyfikacji odpowiednio Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego, stąd operowały wyłącznie na obszarze tych regionów.
Einsatzgruppen posuwały się w ślad za armiami Wehrmachtu, wkraczając do polskich miejscowości niemal natychmiast po ich zajęciu przez regularne wojsko. W zdobytych miastach i miejscowościach przeprowadzały masowe aresztowania. Zatrzymywano w szczególności osoby, których nazwiska figurowały na przygotowanych przed wybuchem wojny listach proskrypcyjnych. Listy te były na bieżąco aktualizowane i uzupełniane – przede wszystkim w oparciu o donosy składane przez miejscowych volksdeutschów oraz dane pochodzące ze zdobycznej dokumentacji, którą znajdowano w siedzibach polskich urzędów i organizacji. Ponadto Einsatzgruppen zatrzymywały i mordowały polskich obrońców cywilnych, których Wehrmacht nie zdążył dotąd pojmać i rozstrzelać. Zgodnie z wytycznymi: „Kto z Polaków zbiegł, nie może więcej powrócić”, rozstrzeliwano uchodźców z zachodnich województw, którzy po zakończeniu działań wojennych usiłowali powrócić do swych domów. Funkcjonariusze Einsatzgruppen przeprowadzali rewizje w domach prywatnych w poszukiwaniu broni, a także przeszukiwali gmachy publiczne oraz siedziby organizacji politycznych i społecznych, starając się zdobyć dokumentację i kartoteki pozwalające na identyfikację ich członków. Przejmowali i zabezpieczali zakłady przemysłowe, a ponadto zajmowali się rekwizycją rozmaitych dóbr materialnych – w tym surowców, gotówki i dewiz w bankach, zbiorów muzealnych i bibliotecznych itp. Rekwirowali również należące do Polaków i Żydów sklepy i przedsiębiorstwa.