Franciszek Bunsch (ur. 9 sierpnia 1926 w Bielsku, zm. 23 marca 2025 w Krakowie) – polski malarz i grafik, przedstawiciel krakowskiej szkoły grafiki warsztatowej, specjalizował się w metaforycznej wizji rzeczywistości. Wieloletni wykładowca i profesor Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.
Życiorys Syn malarza Adama Bunscha, młodszy brat scenografa Alego Bunscha. W roku 1938 rozpoczął naukę w gimnazjum w Bielsku, przerwaną wkrótce przez wybuch II wojny światowej. Podczas okupacji niemieckiej uczył się w Kunstgewerbeschule w Krakowie (Szkole Rzemiosła Artystycznego, plastycznej szkole zawodowej opartej nieoficjalnie na ograniczonym programie ASP, zamkniętej na początku 1943 r.).
Zaraz po wojnie studiował malarstwo u prof. Eugeniusza Eibischa i grafikę pod kierunkiem profesorów Andrzeja Jurkiewicza, Ludwika Gardowskiego i Konrada Srzednickiego w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie (1945–1949), następnie odbył dwuletni staż w Akademie Výtvarných Umění w Pradze (1950–1951). Dyplom uzyskał w roku 1955.
W 1952 r. został asystentem prof. Ludwika Gardowskiego w pracowni drzeworytu w ASP w Krakowie. Po odejściu profesora na emeryturę w roku 1965 objął samodzielnie prowadzenie pracowni (w 1990 r. otrzymał tytuł profesora zwyczajnego), aż do czasu przejścia na emeryturę w roku 1996. Na uczelni pełnił różne funkcje programowe i organizacyjne, w tym dwukrotnie funkcję prorektora w latach 1972–1975 i 1984–1987.
Od roku 1951 brał udział w wystawach ogólnopolskich, regionalnych oraz w wystawach grafiki polskiej za granicą m.in.: w Belgii, Holandii, ZSRR oraz Rosji, Danii, Norwegii, NRD, na Kubie i Węgrzech, w Austrii, Czechosłowacji, Wenezueli, Urugwaju, Meksyku, Jugosławii, Bułgarii, Szwecji, Szwajcarii, Turcji, Japonii, Finlandii, Algierii, Tunezji, Islandii, Hiszpanii, Francji, Niemczech, Kanadzie i USA. Pokazał także ponad 30 wystaw indywidualnych, stając się jednym z cenionych reprezentantów nurtu metaforycznego grafiki warsztatowej, wykonywanej w tradycyjnych technikach. Punktem wyjścia dla jego twórczości graficznej bywały często dzieła i motywy literackie, jednak swobodna inspiracja materią literacką (Wejście do piekieł, Otchłań) prowadziła do przedstawienia własnej, onirycznej wizji (Motyl II, cykl Wyspy, a także Brama raju, Wędrowiec czy Monument), w której można dostrzec również nawiązanie do surrealizmu (Ogrodnik, Opowieść, Uskrzydlony, Animal).
Zajmował się również ilustracją książkową oraz opracowaniem graficznym wydawnictw, przygotowując takie pozycje, jak: m.in. cykle drzeworytów do J. de la Madelène Pan na Piaskowym Zamku oraz Ballad i romansów A. Mickiewicza, T. Kudlińskiego, Maska i oblicze teatru (1963, wraz z żoną, malarką Krystyną Bunsch-Gruchalską), a także ilustrując trylogię antyczną Olimpias, Parmenion, Aleksander K. Bunscha. W latach 1960–1980 zaprojektował serie kart do gry, wydawane w wielkich nakładach przez Krakowskie Zakłady Wyrobów Papierowych (obecnie Fabryka Kart Trefl-Kraków), które następnie weszły do kanonu polskich wzorów kart.
Uprawiał jednocześnie sztukę ekslibrisu uczestnicząc w licznych wystawach, a także realizował unikatowe książki autorskie, m.in. Oko (2006), Fragmenty (2007), Cisza (2007), Motyle (2008).
Był ponadto autorem wielu publikacji o charakterze teoretycznym i podręcznikowym. W roku 2022 wydał książkę U kresu labiryntu, zawierającą wspomnienia, eseje oraz opowiadania, wyróżnioną nagrodą w III edycji Nagrody Krakowa Miasta Literatury UNESCO.
Wystawy indywidualne 1960 – Kraków, BWA – grafiki 1962 – Szczecin, BWA – grafiki 1966 – Kraków, TPSP Pałac Sztuki – grafiki 1968 – Bratysława, Budapeszt, Praga, Sofia, Ośrodki Informacji i Kultury Polskiej 1970 – Kraków, Klub Dziennikarza, Szkice z podróży – tempery i rysunki 1974 – Armadale (Australia) – Langsam Galleries – grafiki 1976 – Kraków, Desa, Galeria „B” – grafiki 1979 – Katowice, Galeria Wydziału Grafiki ASP – grafiki 1980 – Zamość, BWA – grafiki 1986 – Kraków, BWA, Galeria „Arkady” – grafiki, tempery, rysunki 1987 – Lipsk (Niemcy), Ośrodek Informacji i Kultury Polskiej – grafiki, tempery, rysunki 1987 – Bitterfeld (Niemcy), Ośrodek Kultury – grafiki 1987 – Kraków, Nowohuckie Centrum Kultury – grafiki, tempery, rysunki 1988 – Warszawa, Galeria TEST – grafiki, tempery 1989 – Lublin, Mała Galeria Grafiki – grafiki 1989 – Kraków, Galeria w Hotelu Forum – grafiki 1991 – Madryt (Hiszpania), Galeria Detursa – grafiki 1996 – Kraków, Wydział Grafiki ASP – grafiki 1997 – Lubin, Galeria Zamkowa – grafiki, tempery 1998 – Wrocław, Galeria Miejska – grafiki, rysunki 1999 – Kraków, Nowohuckie Centrum Kultury – grafiki, tempery 2001 – Kraków, Pałac Sztuki Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych – grafiki, tempery 2008 – Kraków, Galeria Jednej Książki, ASP – ekslibrisy i książki autorskie 2013 – Kraków, Galeria „Oko dla Sztuki”, Międzynarodowe Triennale Grafiki – grafiki 2014 – Warszawa, Galeria Katarzyny Napiórkowskiej – grafiki 2014 – Wrocław, Galeria Domus – grafiki 2015 – Kraków, Galeria Centrum NCK, Franciszek Bunsch – rysunek a grafika, Wystawa towarzysząca Międzynarodowemu Triennale Grafiki Kraków-2015 – grafiki, rysunki, tempery 2016 – Szczecin, Zamek Książąt Pomorskich, Galeria Północna, Sygnowano: Bunsch – grafiki, rysunki, tempery 2016 – Szczecin, Książnica Pomorska, Od pomysłu do projektu – projektowanie kart do gry 2016 – Kraków, Galeria Ekslibrisu DK Podgórze, Prof. Franciszek Bunsch – ekslibrisy i małe grafiki 2017 – Szczecin, Książnica Pomorska, Grafika z książką w tle – grafiki, ilustracje, ekslibrisy 2018 – Zielona Góra, Galeria Biblioteki Norwida, Franciszek Bunsch. Malarstwo, rysunek, grafika 2018 – Kraków, Galeria ASP, Uniwersytet Ekonomiczny oraz Galeria Centrum NCK, Franciszek Bunsch. Przestrzeń dla sztuki – grafika, rysunek, malarstwo. Trzy wystawy monograficzne w ramach Open Eyes Festival, wydarzenie towarzyszące kongresowi Open Eyes Economy Summit 2018 2020 – Bielsko-Biała, Muzeum Historyczne, Franciszek Bunsch – Powroty, prezentacja online 2025/2026 – Warszawa, Kordegarda. Galeria Narodowego Centrum Kultury. Franciszek Bunsch. Odyseja – wystawa monograficzna
Prace w zbiorach Muzeum Narodowe w Krakowie i Warszawie Muzea we Wrocławiu, Bydgoszczy, Lublinie Biblioteka Jagiellońska Biblioteka Narodowa w Warszawie Muzeum w Skopje i w Pradze Muzeum Miedzi w Legnicy Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego Zachęta – Narodowa Galeria Sztuki, Warszawa
Opracowania i publikacje autorskie Dzieje nauczania grafiki w ASP w Krakowie w latach 1939–1968, „Zeszyty Naukowe ASP w Krakowie”, 1972. Drzeworyt – podręcznik techniki (część podręcznika ogólnego), „Zeszyty Naukowe ASP w Krakowie”, 1972. Fotografia i obraz (Widzenie fotograficzne i widzenie malarskie), „Fotografia” 1984, nr 3 i Wyd. Wydziału Grafiki ASP, Kraków 1986. Kształcenie grafików w krakowskiej ASP (wstęp do katalogu wystawy Grafika w krakowskiej ASP), Kraków 1986. Krakowska szkoła grafiki (artykuł polemiczny), Wyd. Wydziału Grafiki ASP, Kraków 1986. Związki polskiego drzeworytu współczesnego z tradycją drzeworytu japońskiego, wykład inauguracyjny w Centrum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha w Krakowie 1995 oraz Wyd. Wydz. Grafiki ASP, Kraków 1995. W obronie wyobraźni, [w:] Problemy współczesnej edukacji kulturalnej dzieci i młodzieży, materiały posesyjne, WSSP, Kraków 1990. Pogmatwane początki, artykuł do katalogu I Wystawa Sztuki Nowoczesnej – pięćdziesiąt lat później, Galeria Starmach, Kraków 1998 oraz „Wiadomości ASP” 2003, nr 25, s. 7–11. O pożytku nauki liternictwa, „Wiadomości ASP” 2002, nr 21. Rozważania o strukturze ASP w Krakowie, s. 9–10 oraz Przyszłość a tradycja, s. 11, „Wiadomości ASP” 2004, nr 29. Prof. Ludwik Gardowski – wspomnienie w 40 rocznicę śmierci, „Wiadomości ASP” 2005, nr 33, s. 18. Czterdziestolecie oraz Grafika i pamięć, Stowarzyszenie Międzynarodowe Triennale Grafiki, Kraków 2006, s. 74–76 oraz „Wiadomości ASP” 2006, nr 36, s. 5–6. Zbiory grafiki krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, „Wiadomości ASP” 2006, nr 36, s. 22–23. Rozdziały: Papier, s. 12–13, Rycina, s. 14–15, Drzeworyt, s. 19–27, [w:] Grafika artystyczna – podręcznik warsztatowy, Akademia Sztuk Pięknych w Poznaniu 2007. Kilka uwag o ekslibrisie oraz O książeczkach autorskich, wstęp do katalogu wystawy Franciszek Bunsch – ekslibrisy, książeczki autorskie, Biblioteka Główna ASP w Krakowie 2008 oraz „Wiadomości ASP” 2008, nr 14, s. 11. Na marginesie wystawy drzeworytu polskiego, [w:] Wielość w jedności – Drzeworyt polski po 1900 roku. Materiały z sesji naukowej, Muzeum Okręgowe w Bydgoszczy 2009, s. 15–19. Na marginesie wystawy, wstęp do katalogu Franciszek Bunsch – wystawa grafiki, Galeria „Oko dla Sztuki”, Kraków 2013. Powrót Odysa – po latach, „Wiadomości ASP” 2014, nr 66, s. 71–73. Od pomysłu do projektu – projektowanie kart do gry, [w:] Od pomysłu do projektu – projektowanie kart do gry. Krystyna Bunsch-Gruchalska & Franciszek Bunsch, Szczecin 2016, s. 3–9. Franciszek Bunsch, U kresu labiryntu, Wyd. Austeria, Kraków 2022.
Grafiki
Ordery i odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1993) „za wybitne zasługi dla kultury polskiej”. Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1983) Złoty Krzyż Zasługi (1973) Złoty Medal „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2021) Odznaka „Honoris Gratia” w uznaniu zasług dla miasta Krakowa (2017)
Nagrody i wyróżnienia
II nagroda na II Ogólnopolskiej Wystawie Książki i Ilustracji w Warszawie (1955) Wyróżnienie na Ogólnopolskim Konkursie na ilustracje do dzieł Adama Mickiewicza w Warszawie (1956) I nagroda na V Ogólnopolskim Konkursie Grafiki Marynistycznej (1969) Nagroda Ministra Kultury i Sztuki I stopnia (1975) Nagroda Miasta Krakowa za całokształt twórczości plastycznej (1988) I nagroda na VII Międzynarodowym Przeglądzie Ekslibrisu im. P. Stellera w Katowicach (2010)
Przypisy
Bibliografia 175 lat nauczania malarstwa, rzeźby i grafiki w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych, wyd. Oficyna Artystów „Sztuka”, Kraków 1994, s. 130, 147, 150, 155–157, 308, 351, 368, 397. Na książce . Kunstgewerbeschule 1939–1943 i Podziemny Teatr Niezależny Tadeusza Kantora w latach 1942–1944, wyd. Cricoteca, Kraków 2007, s. 5–16, 65, 83. A. Toborowicz, Grafika ASP Kraków, wyd. ASP, Kraków 2013, s. 44–45. 83 lata pracowni liternictwa i typografii w ASP w Krakowie, wyd. ASP, Kraków 2012, s. 11, 15. F. Bunsch, A. Pasicki, Z. Jeżo, Pracownia Drzeworytu ASP w Krakowie: notatki z przeszłości, wyd. ASP, Kraków 1988. J. Madeyski, Malarstwo Franciszka Bunscha, [w:] Franciszek Bunsch. Grafiki – tempery, TPSP, Kraków 2001, s. 11–14. Wielość w jedności – Drzeworyt polski po 1900 roku. Materiały z sesji naukowej, red. naukowa: B. Chojnacka, M.F. Woźniak, wyd. Muzeum Okręgowe im. L. Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, Bydgoszcz 2009, s. 12, 5–19, 146, 155, 157.
VII Międzynarodowy Przegląd Ekslibrisu Drzeworytniczego i Linorytniczego im. P. Stellera (katalog), Katowice 2010, s.10, 14–15. Książki autorskie Franciszka Bunscha, (AN), „Dziennik Polski”, 22.01.2008. P. Taranczewski, F. Bunsch, Życie na niby, malowanie na serio, „Wiadomości ASP” nr 50, 06.2010, s. 10–22. J. Bończa-Szabłowski, Finezja mistrza miedziorytu, „Rzeczpospolita”, 29.04.2014. W. Krupiński, Profesor Franciszek Bunsch: Znaleźć własną postawę i siłę, „Dziennik Polski”, 19–20.09.2015. [dostęp 2018-04-22] M. Sołtysik, Franciszek Bunsch mistrz świadomego rytu, „Kraków” 2015, nr 9, s. 72–73. Franciszek Bunsch – rysunek a grafika, Międzynarodowe Triennale Grafiki Kraków-2015. [dostęp 2015-10-08] Sygnowano: Bunsch – malarstwo, grafika, rzeźba, teatr, literatura, (katalog), Szczecin 2016.
J. Bończa-Szabłowski, Wielka planeta Bunsch, „Rzeczpospolita”, 22.04.2016. [dostęp 2018-04-22] P. Taranczewski, Wspominając Akademię: napisane, wysłuchane, zapisane, wyd. ASP, Kraków, 2017, s. 9, 362–401. Prezentacje. Franciszek Bunsch, „Pro Libris” nr 1–2 (62-63), 2018. [dostęp 2018-04-22]