Dorsz atlantycki (Gadus morhua), nazywany również dorszem lub wątłuszem – drapieżna ryba morska, największy z rodziny dorszowatych; gatunek wędrowny występujący w północnej części Oceanu Atlantyckiego i w morzach północnej Europy.
W Polsce mianem dorsza określa się zwykle trzy podgatunki dorsza atlantyckiego, z których najbardziej znanym jest dorsz bałtycki (G. morhua callarias) nazywany także pomuchlą. Spokrewnione z dorszem atlantyckim są: dorsz pacyficzny (G. macrocephalus), ogak (G. ogac), jak dorsze arktyczne z rodzaju Arctogadus.
Jako łatwo dostępna i pożywna ryba łowna dorsz miał duże znaczenie w rozwoju cywilizacji wybrzeży północnego Atlantyku, będąc „chlebem powszednim” wielu społeczeństw. Dla przemysłu rybnego wielu krajów ciągle jest jedną z najważniejszych poławianych ryb. W konkurencji o jego malejące zasoby dochodziło do międzynarodowych konfliktów. Dziś dorsz stał się symbolem niezrównoważonego rybołówstwa – ze względu na przełowienie, szczególnie populacji w zachodnim Atlantyku oraz w Morzu Północnym i Bałtyku, ten jeszcze niedawno powszechny gatunek jest narażony na wyginięcie. W Polsce jego połowy i zarządzanie są głównym problemem rybołówstwa i ważnym tematem politycznym.
Budowa thumb|left|Dorosły dorsz w akwarium Ciało dorsza jest wydłużone, w przekroju poprzecznym owalne. Głowa duża, szeroka, z wydłużonym pyskiem, na podbródku znajduje się pojedynczy, dobrze rozwinięty wąs. Oparta na symetrycznym szkielecie płetwa ogonowa jest pionowo ścięta lub lekko wklęsła. Występują trzy wyraźnie oddzielone płetwy grzbietowe i dwie – również wyraźnie oddzielone – płetwy odbytowe. Odcinek od krawędzi pyska do pierwszej płetwy grzbietowej jest mniejszy niż 1/3 długości całkowitej (TL). Pierwsza płetwa odbytowa zaczyna się dokładnie pod początkiem drugiej płetwy grzbietowejRysunek dorsza atlantyckiego.. Płetwy brzuszne położone przed płetwami piersiowymi. W płetwach nie występują promienie twarde. Wyraźnie uwidoczniona, jasna linia boczna jest łukowato wygięta ponad płetwami piersiowymi i zachodzi na głowę. Całe ciało pokrywają drobne, głęboko wrośnięte łuski cykloidalne.
Stosunkowo duży otwór gębowy znajduje się w położeniu końcowym, z dolną szczęką nieco krótszą od górnej. Oczy średniej wielkości, około 1/2 długości pyska. Pęcherz pławny duży i dobrze rozwinięty.
Ubarwienie Opis płetw – liczba promieni miękkich(promienie twarde nie występują)Nazwa płetwyOznaczenieLiczba promienipierwsza płetwa grzbietowa D1 14-15druga płetwa grzbietowa D2 20-21trzecia płetwa grzbietowa D3 18-20pierwsza płetwa odbytowa A1 17-21druga płetwa odbytowa A2 16-21płetwa piersiowa P 18-21płetwa brzuszna V 6płetwa ogonowa C ~50 Ubarwienie dorszy jest uzależnione od podgatunku oraz od barw przeważających w ich miejscach występowaniaNp. dorsze z Islandii są ciemniejsze ze względu na ciemne, wulkaniczne dno tamtejszego morza. Artykuł stacji badawczej Torry Research Station: Processing cod: the influence of season and fishing ground .. Grzbiet ciemny, od brązowego do zielonkawego lub szarooliwkowego, boki nieco jaśniejsze, brzuch biały. Grzbiet, wierzch głowy i boki usiane są licznymi ciemnymi plamkami. Płetwy ciemne, szarooliwkowe, czasami na płetwach grzbietowych pojawiają się ciemniejsze, skośne pasma. Tęczówka srebrzysta lub złotawa.
Rozmiary i wiek thumb|Młody dorsz (30 cm) złowiony u wybrzeży Nowej Fundlandii thumb|Otolity dorsza wielkości 15 mm Maksymalna długość ciała dorsza atlantyckiego według Cohena (1990) sięga 2 mZobacz: Cohen, D.M., T. Inada, T. Iwamoto and N. Scialabba, (1990): FAO species catalogue. Vol. 10. Gadiform fishes of the world (Order Gadiformes). An annotated and illustrated catalogue of cods, hakes, grenadiers and other gadiform fishes known to date. FAO Fish. Synop. 10 (125), cytowani jako źródło w Fishbase.org ., a dorsza bałtyckiego – 1,3 m. Eschmeyer i Herald (1983) oraz Robins i Ray (1986) powołują się na 183-centymetrowy rekord długości dorsza atlantyckiego, jednak przeciętna długość ciała jest znacznie mniejsza, u dorsza żyjącego w Morzu Północnym wynosi 30–80 cm, a w Bałtyku 30–70 cm. Przeciętna masa to 0,8–2 kg, maksymalna może wynosić 40 kg. Bigelow i Schroeder (1953) potwierdzają 96-kilogramowego (211 funtów) dorsza z populacji zachodnioatlantyckiejZobacz Bigelow, H., and W. Schroeder. 1953. Fishes of the Gulf of Maine, U.S. Fish Wildl. Serv., „Fishery Bulletin” 53(74): 182-196 ..
Wędkarski rekord Polski wagowy: 28,90 kg przy 137 cm (1997)Wiadomości Wędkarskie.
Dorsz w Atlantyku rośnie najszybciej w czerwcu, a najwolniej w październiku i listopadzie. Szybkość wzrostu zależy od temperatury wody, ale przede wszystkim od dostatku pożywienia, głównie gromadnikaZobacz: Mello, L.G. S. i G.A. Rose (2005): Seasonal growth of Atlantic cod: effects of temperature, feeding and reproduction, „Journal of Fish Biology”, 67 (1):149–170 ..
Rozmiary poszczególnych osobników zależą od ich wieku, gdyż ryby rosną przez całe swoje życie. Dorsz może przeżyć ponad 20 lat, czego mają dowodzić analizy warstw rocznych w otolicieZobacz oznaczanie wieku dorsza na podstawie warstw w otolicie .Jensen, A.C. (1970): Validation of ages determined from otoliths of Gulf of Maine cod, Transactions of the American Fisheries Society, 1970(2):359-362 .Wraz z rosnącym wiekiem ryby metoda oznaczania wieku na podstawie warstw rocznych w otolitach staje się mniej dokładna ze względu na trudności w interpretacji warstw przez analityków, zobacz raport roczny niemieckiego Instytutu Rybołówstwa Bałtyckiego z 2004 roku, s. 7–8 (41-42) ..
Podgatunki i ich występowanie Wśród populacji dorsza atlantyckiego wyróżnia się podgatunki i rasy różniące się od siebie rozmieszczeniem geograficznym, trasami i odległościami wędrówekGulland, J.A. i Williamson, G.R. (1962): Transatlantic Journey of a Tagged Cod, „Nature” 195: 921 .Righton, D., Metcalfe, J. & Connolly, P. (2001): Different behaviour of North and Irish Sea cod, „Nature” 411: 156- 158 ., rozmiarami, ubarwieniem, morfologią pęcherza pławnego, a także preferencjami środowiskowymiCohen et al. (1990): FAO species catalogue. Vol. 10. Gadiform fishes of the world (order Gadiformes) .:
Gadus morhua morhua (Linnaeus, 1758) – podgatunek nominatywny, zamieszkuje północną część Oceanu Atlantyckiego oraz zachodnią część Oceanu Lodowatego. Występuje w Morzu Północnym, w okolicach Islandii, Grenlandii i Nowej Fundlandii i w zachodniej części Morza Bałtyckiego. Gadus morhua callarias (Linnaeus, 1758) – dorsze w Bałtyku wyróżnia się jako podgatunek G. m. callarias – dorsz bałtycki, z kaszubskiego nazywany pomuchlą. Spotykany jest od Cieśnin Duńskich do Zatoki Botnickiej. Dorsze bałtyckie odznaczają się mniejszymi rozmiarami ciała i przystosowaniem do wód o mniejszym zasoleniu. Opisane były po raz pierwszy przez Linneusza pod nazwą Gadus callarias. Są podgatunkiem niemigrującym. Gadus morhua kildinensis (Derjugin, 1920) – dorsz kildyński – trzeci z wyróżnionych taksonomicznie podgatunków opisany został oryginalnie jako G. callarias kildinensis przez Konstantina Michaiłowicza Derjugina w 1920. Występuje skrajnie nielicznie jedynie w małym jeziorze Mogilnoje na wyspie Kildin w pobliżu Półwyspu Kolskiego w Morzu Barentsa. Jest podgatunkiem reliktowym, przystosowanym do egzystencji w tych warstwach wody jeziora, które odznaczają się niskim stopniem zasolenia, a które leżą między górną warstwą zawierającą wodę słodką i warstwą przydenną bogatą w siarkowodór. Warstwy wody słonej pochodzą z czasów, kiedy jezioro było częścią Morza Barentsa. Około X wieku straciło ono kontakt z wodami morza przez powstanie naturalnej tamy, która zablokowała tym samym populację dorsza w jeziorze. Pomimo tego, że ryba była już znana na początku XIX w. Derjugin był pierwszym, który opisał podgatunek systematycznie. Porównując G. m. kildinensis z G. m. morhua rosyjski hydrobiolog zauważył różnice zabarwienia ciała, jak i ogólnie mniejsze rozmiary dorsza kildinensis, który dopasował się do warunków panujących w małym i dość płytkim jeziorze Mogilnoje.Ze względu na reliktowy charakter podgatunku, w 1997 G. m. kildinensis został wpisany do Czerwonej księgi gatunków zagrożonych Rosyjskiej Federacji i oznaczony najwyższą kategorią rzadkości. Od 1998 znajduje się także w Czerwonej księdze gatunków zagrożonych organizacji IUCNStrona internetowa poświęcona wyspie Kil’din z opisem jeziora i dorsza G. m. kildinensis [dostęp 2008-02-02]..
W wypadku podgatunku nominatywnego G. m. morhua badania wykazują daleko idące zróżnicowanie genetyczne stad zarówno u wybrzeży Ameryki PółnocnejWirgin, I. i inni (2007): Stock Identification of Atlantic Cod in U.S. Waters Using Microsatellite and Single Nucleotide Polymorphism DNA Analyses, Transactions of the American Fisheries Society, 136:375–391 ., jak i we wschodnim AtlantykuNielsen, E.E. i inni (2001): Population origin of Atlantic cod, Nature 413: 272 .Hutchinson, W.F. i inni (2001): Marked genetic structuring in localized spawning populations of cod Gadus morhua in the North Sea and adjoining waters, as revealed by microsatellites, Marine Ecology Progress Series 223: 251-260 .. W Bałtyku dochodzi do mieszania się podgatunków G. m. morhua i G. m. callarias w Basenie Arkony, w którym odbywa się ich wiosenne i letnie tarłoZobacz artykuł Martiny Bleil i Rainera Oebersta o reprodukcji dorszy w Bałtyku , abstrakt ..
Środowisko występowania W odróżnieniu od skrajnie nielicznego podgatunku G. m. kildinensis, który żyje w zupełnie innych warunkach środowiskowych, związanych z wodami jeziora Mogilnoje, habitat pozostałych podgatunków dorsza to morza i oceany. Dorsz jest gatunkiem euryhalicznym, to znaczy, znoszącym różny stopień zasolenia wody. Istnieją jednak obszary w Bałtyku, np. Zatoka Botnicka, w których ze względu na zbyt niskie zasolenie dorsz nie występujeRybołówstwo w Europie (2006), Nr. 29:4 .. Temperatury optymalne dla życia i rozrodu to 2–7 °C. Młode dorsze przebywają w płytkich, przybrzeżnych wodach, osobniki dorosłe przebywają na otwartym morzu. Zazwyczaj dorsz przebywa na głębokości do 220 m, ale czasami schodzi nawet na 600 m. Zazwyczaj żeruje przy dnie, czasami również w toni. Wiosną dorsz żeruje na głębinach, przez resztę roku spotkać go można na otwartych wodach. Zazwyczaj trzyma się w mniejszych lub większych ławicach.
Biologia thumb|Organy wewnętrzne dorsza:1. Wątroba, 2. Pęcherz pławny, 3. Ikra,4. Dwunastnica (pyloric caeca), 5. Żołądek,6. Jelito thumb|Szkielet dorsza (rekonstrukcja Akwarium Gdyńskiego) Dorsz jest drapieżnikiem. Żywi się głównie rybami z rodziny śledziowatych, babkowatych, makrelami, narybkiem ryb dorszowatych, skorupiakami (np. krylem północnym), w morzach subarktycznych gromadnikami, a nawet głowonogami. Powszechny jest kanibalizm – im większy okaz, tym częściej odżywia się młodymi swojego gatunku, mającymi do 3 lat i mierzącymi do 40 cmZachowanie kanibalistyczne u dorsza zostało potwierdzone przez analizy zawartości żołądka dorszy w arktyczno-borealnych ekosystemach, zobacz: Bogstad, B. i inni (1994): Cannibalism and year-class strength in Atlantic cod (Gadus morhua) in Arcto-boreal ecosystems (Barents Sea, Iceland, and eastern Newfoundland), ICES Mar.Sci.Symp. 198: 576-599 .. Pogoń za rybami ułatwia mu wrzecionowaty kształt ciała znamionujący dobrych pływaków. Silnie zbudowany i uzębiony pysk jest przystosowany do chwytania zdobyczy, a dobrze rozwinięty wąsik na podbródku pomaga przy penetracji dna.
Mimo drapieżnego stylu życia dorsz atlantycki również jest jednym z ogniw pokarmowych wśród innych drapieżników (np. dla żarłacza błękitnego, kolenia pospolitego czy kongera)Fritz Terofal, Claus Militz, Ryby morskie, Warszawa, „Świat Książki”, 1996, , str. s. 20, 24 i 58..