thumb|Herb rodziny Sapiehów Lis thumb|Wielki herb rodziny Sapiehów (1858–1859) Sapiehowie – polski magnacki ród książęcy herbu Lis (odmienny) pochodzenia rusińskiego.
Krótka historia rodu I Rzeczpospolita Jeden z najpotężniejszych rodów magnackich Wielkiego Księstwa Litewskiego, wywodzący się z ziem dzisiejszej Białorusi i Rosji. Pierwsze wzmianki o protoplaście rodu – Semenie Sopiże (Sapaczu) pochodzą z lat 40. XV w; mimo wielokrotnych prób dziejopisów nie udało się udowodnić pochodzenia rodu od Sunigajły, który przystąpił podczas unii horodelskiej ze strony litewskiej do herbu Lis. Spośród czterech synów Semena potomstwo dwóch wymarło w drugim pokoleniu, dwóch pozostałych założyło dwie linie rodu, żyjące do tej pory – potomkowie Bohdana założyli linię starszą, różańską, zwaną też siewierską bądź czerejską (Sapiehowie-Różańscy), potomkowie Iwana – linię młodszą, kodeńską (Sapiehowie-Kodeńscy).
Jednym z najważniejszych twórców potęgi rodu w XVI w., poza założycielami linii, był kanclerz wielki litewski, Lew Sapieha (ur. 1557). Poprzez doskonałe gospodarowanie odziedziczonymi dobrami, świeżymi nadaniami królewskimi i odpowiednimi mariażami z rodzinami Chodkiewiczów, Hlebowiczów czy Połubińskich, ród Sapiehów pod rządami Lwa doszedł do pierwszego szeregu rodów Rzeczypospolitej.
Jako że synowie Lwa nie pozostawili potomków, fortuna przeszła na potomstwo Jana Piotra, znanego z Potopu H. Sienkiewicza hetmana Pawła Jana i jego synów Kazimierza Jana i Benedykta Pawła. Ci dwaj ostatni doprowadzili do zebrania w swoich rękach praktycznie wszystkich ważniejszych urzędów w Wielkim Księstwie, był to szczyt potęgi rodu. Samowładztwo Sapiehów doprowadziło do wybuchu niezadowolenia społecznego i powstania. Potęga Sapiehów została złamana w bitwie pod Olkiennikami w roku 1700.
W wieku XVIII ród Sapiehów pracował nad odzyskaniem utraconych wpływów i dóbr, nie osiągając jednak poprzedniej potęgi. Podczas wojny północnej Sapiehowie stanęli w większości po stronie Karola XII i Stanisława Leszczyńskiego. Także za Leszczyńskim stanęli podczas podwójnej elekcji roku 1733. Duża część rodu brała aktywnie udział w wydarzeniach konfederacji barskiej. W czasie obrad Sejmu Czteroletniego większość Sapiehów, z wyjątkiem Kazimierza Nestora, pozostała wobec projektów konstytucji sceptyczna.
Podkreśleniem świetności rodu było uzyskanie tytułu książęcego. W 1700 r. Michał Franciszek Sapieha z linii różańskiej otrzymał tytuł książęcy od cesarza Leopolda I, który wygasł jednak już w roku nadania. W 1768 r. sejm polski potwierdził tytuł książęcy.
Od czasu powstania rodu do 1795 roku ród Sapiehów wydał m.in. 41 wojewodów 14 kasztelanów 4 hetmanów wielkich litewskich 2 hetmanów polnych litewskich 3 kanclerzy wielkich litewskich nie licząc kilkudziesięciu osób piastujących wiele innych ważnych w czasie I Rzeczypospolitej urzędów.
Okres rozbiorów Utraciwszy wpływy polityczne Sapiehowie posiadali dalej ogromne majątki, dzięki którym mogli działać w zmienionych realiach. Do ciekawszych postaci tego okresu należą: podróżnik i geolog Aleksander Antoni, założyciel Akademii Rolniczej w Dublanach Leon Ludwik, czy powstaniec listopadowy Eustachy Kajetan. W momencie uzyskania autonomii galicyjskiej wielu członków rodu powróciło do działalności politycznej, działając w ramach nie tylko Sejmu Krajowego, ale także władz centralnych w Wiedniu. Do najwybitniejszych polityków II połowy XIX w. należeli m.in. Adam Stanisław, Władysław Leon.
II RP mały|Walery Rzewuski, Adam Stefan Sapieha, 1885-1887, MHF 1854 II 18 W okresie międzywojennym z rodu Sapiehów wyróżniają się zdecydowanie dwie postacie: ministra spraw zagranicznych Eustachego Kajetana i arcybiskupa krakowskiego, Adama Stefana. Nie byli to jednak jedyni przedstawiciele rodu działający w tym okresie, warto wymienić także np. założyciela PCK, Pawła.
1939 i później Rok 1939 był końcem rodu Sapiehów na terenie Polski. Ostatnim wybitnym członkiem rodu przebywającym na stałe w Polsce, przeciwstawiającym się dwóm największym reżimom XX w., był kardynał Adam Stefan Sapieha, zmarły w roku 1951. Pozostała część rodu była zmuszona w trakcie działań wojennych do opuszczenia kraju. Wielu Sapiehów poległo, a do najciekawszych postaci polskiego ruchu oporu należał m.in. delegat AK na Węgry, Andrzej Józef Sapieha.
Obecnie żyjący członkowie rodu przebywają przeważnie na stałe poza granicami kraju. Z obu linii żyje ok. 25 osób.
Członkowie rodu Pokolenie 1 Semen Sopiha (XV w.) – założyciel rodu, pisarz wielkiego księcia Litewskiego Kazimierza Jagiellończyka. /1
Pokolenie 2 Bohdan Semenowicz Sapieha (zm. 1512(?)) – pisarz hospodarski, okolniczy smoleński, protoplasta linii czersko-różańskiej. /2 Iwan Sapieha (zm. 1517) – kanclerz królowej Heleny, wojewoda witebski, wojewoda Podlaski, protoplasta linii kodeńskiej. /3
Pokolenie 3 Iwan Bohdanowicz Sapieha (zm. 1546) – wojewoda witebski, podlaski, starosta drohicki. (Róż.) /8 Paweł Iwanowicz Sapieha (zm. 1579) – wojewoda podlaski, wojewoda nowogródzki (Kod.) /13
Pokolenie 4 Paweł Sapieha (zm. 1580) – starosta lubecki, kasztelan kijowski. (Róż.) /25 Dymitr Sapieha (zm. 1576) – dworzanin królewski, podstarości brzeski. (Róż.) /34 Bohdan Fedorowicz Sapieha (zm. 1603) – dworzanin królewski, sędzia ziemski trocki. (Róż.) /35 Mikołaj Pawłowicz Sapieha (zm. 1599) – wojewoda miński, wojewoda brzeski, wojewoda witebski (Kod.) /37 Bohdan Pawłowicz Sapieha (zm. 1593) – podkomorzy bielski, starosta homelski, kasztelan brzeski, wojewoda smoleński i miński (Kod.) /38 Andrzej Sapieha (zm. 1621) – podczaszy litewski, kasztelan miński, wojewoda połocki i smoleński (Kod.) /42
Pokolenie 5 Lew Sapieha (1557–1633) – kanclerz wielki litewski 1589–1623, wojewoda wileński 1621, hetman wielki litewski 1625 (Róż.) /47 Andrzej Sapieha (zm. 1611) (zm. 1611) – starosta orszański, kasztelan witebski, wojewoda mścisławski. (Róż.) /49 Jan Piotr Sapieha (1569–1611) – pułkownik, hetman Dymitra Samozwańca II, pułkownik króla Zygmunta III. (Róż.) /54 Mikołaj Michajłowicz Sapieha (zm. 1611), podkomorzy grodzieński, kuchmistrz litewski, poseł na sejmy. (Róż.) /60 Lew Michajłowicz Sapieha (zm. 1610) – wojski witebski, sędzia ziemski grodzieński. (Róż.) /61 Mikołaj Sapieha Pobożny (1581–1644) – wojewoda miński, brzeski, kasztelan wileński, fundator kościoła św. Anny w Kodniu. (Kod.) /70 Krzysztof Sapieha (1590–1637) – podczaszy litewski. (Kod.) /71 Mikołaj Sapieha (1558–1638) – wojewoda miński i nowogródzki. (Kod.) /76 Paweł Stefan Sapieha (1565–1635) – koniuszy litewski, podkanclerzy litewski. (Kod.) /77
Pokolenie 6 Jan Stanisław Sapieha (1589–1635) – starosta słonimski, podstoli litewski, marszałek wielki litewski. (Róż.) /92 Krzysztof Michał Sapieha (1607–1631) – pisarz wielki litewski. (Róż.) /96 Kazimierz Leon Sapieha (1609–1656), pisarz wielki, podkanclerzy litewski. (Róż.) /97 Aleksander Dadźbóg Sapieha (1585–1635), podkomorzy witebski, starosta orszański, rotmistrz królewski. (Róż.) /98 Krzysztof Stefan Sapieha (1590–1636), pisarz wielki litewski, starosta lidzki, mścisławski i wilkijski. (Róż.) /99 Andrzej Stanisław Sapieha (1592–1646), kasztelan trocki, kasztelan wileński. (Róż.) /104 Jan Sapieha (zm. 1630) (przed 1622–1629), starosta uświacki, kirśnieński i uszpolski. (Róż.) /105 Paweł Jan Sapieha (1609/1610–1665) – hetman wielki litewski. (Róż.) /107 Fryderyk Sapieha (przed 1599–1650) – podkomorzy witebski, wojewoda mścisławski. (Róż.) /116 Kazimierz Melchiades Sapieha (1625–1654) – dworzanin królewski, starosta krzepicki. (Kod.) /121 Jan Ferdynand Sapieha (1628–1659) – cześnik litewski. (Kod.) /122 Jan Fryderyk Sapieha (1618–1664) – pisarz polny koronny. (Kod.) /126 Tomasz Kazimierz Sapieha (1621–1654) – oboźny litewski (Kod.) /127 Krzysztof Franciszek Sapieha (1623–1665) – krajczy litewski, pułkownik królewski. (Kod.) /128 Aleksander Kazimierz Sapieha (1624–1671), biskup żmudzki, biskup wileński. (Kod.) /129 Tomasz Sapieha (1598–1646) – wojewoda nowogródzki. (Kod.) /132 Kazimierz Mikołaj Sapieha (przed 1617–1639) – starosta niemonojcki, leśniczy bielski. (Kod.) /133
Pokolenie 7 Mikołaj Krzysztof Sapieha (1613–1639) – pisarz polny litewski (Róż.) /142 Kazimierz Jan Sapieha (1637–1720) – wojewoda wileński, hetman wielki litewski. (Róż.) /147 Teresa z Gosiewskich Sapieżyna (przed 1677 – 1708) – wojewodzina wileńska, żona Kazimierza Jana. (Róż.) Benedykt Paweł Sapieha (przed 1655–1707/1708) – podskarbi wielki litewski. (Róż.) /148 Franciszek Stefan Sapieha (przed 1661 – 1686) – koniuszy litewski. (Róż.) /149 Leon Bazyli Sapieha (1652–1686) – podskarbi nadworny, generał artylerii litewskiej. (Róż.) /153 Mikołaj Leon Sapieha (1644–1685) – wojewoda bracławski. (Kod.) /156 Kazimierz Władysław Sapieha (1650–1703) – wojewoda trocki. (Kod.) /157 Paweł Franciszek Sapieha (1657–1715) – opat paradyski, biskup żmudzki. (Kod.) /158 Władysław Jozafat Sapieha (1652–1733) – wojewoda brzeski. (Kod.) /161
Pokolenie 8 Jerzy Stanisław Sapieha (1668–1732) – wojewoda mścisławski. (Róż.) /170 Michał Franciszek Sapieha (1670–1700) – koniuszy litewski, generał artylerii litewskiej. (Róż.) /171 Aleksander Paweł Sapieha (1672–1734) – marszałek wielki litewski. (Róż.) /172 Michał Józef Sapieha (1670–1738) – wojewoda podlaski. (Róż.) /174 Jan Kazimierz Sapieha (zm. 1730) – hetman wielki litewski. (Róż.) /177 Józef Franciszek Sapieha (1679–1744) – podskarbi nadworny litewski. (Róż.) /179 Jerzy Felicjan Sapieha (1680–1750) – starosta wilkowski, wojewoda mścisławski. (Róż.) /181 Jan Fryderyk Sapieha (1680–1751) – kanclerz wielki litewski. (Kod.) /187 Karol Józef Sapieha (przed 1718–1768) – wojewoda brzeski. (Kod.) /196 Ignacy Sapieha (przed 1721–1758) – podskarbi nadworny litewski, wojewoda mścisławski. (Kod.) /204
Pokolenie 9 Antoni Kazimierz Sapieha (1689–1739) – poseł, starosta merecki, kasztelan trocki. (Róż.) /206 Kazimierz Leon Sapieha (1697–1738), generał artylerii litewskiej, od 1735 wojewoda brzeski, w 1735 odznaczony Orderem Orła Białego. (Róż.) /214 Józef Stanisław Sapieha (1708–1754), biskup koadiutor wileński (Róż.) /215 Michał Antoni Sapieha (1711–1760), podkanclerzy litewski. (Róż.) /216 Piotr Paweł Sapieha (1701–1771, stolnik litewski, wojewoda smoleński. (Róż.) /219 Elżbieta z Branickich Sapieżyna (1734–1800) – wojewodzicowa mścisławska, polityk, przyjaciółka Stanisława Augusta Poniatowskiego. (Róż.), (Kod.) Katarzyna Agnieszka Ludwika Sapieha (1718–1779), łowczyni litewska, działaczka konfederacji barskiej (Róż.) /226 Józef Sapieha (1737–1792) – krajczy litewski, regimentarz generalny litewski konfederacji barskiej (Kod.) /233 Teofila Strzeżysława z Jabłonowskich Sapieha (1742–1816), krajczyni litewska, działaczka konfederacji barskiej, żona Józefa. (Kod.) Franciszek Ksawery Sapieha (1741/1746–1808), ostatni wojewoda smoleński. (Kod.) /238 Kajetan Michał Sapieha (1749–1771), marszałek połocki konfederacji barskiej (Kod.) /239
Pokolenie 10 Anna z Sapiehów Jabłonowska – (1728–1800), wojewodzina bracławska, mecenaska sztuki, wybitna administratorka swoich dóbr. (Róż.) /240 Aleksander Michał Sapieha – (1730–1793), wojewoda połocki, Hetman polny litewski, Kanclerz wielki litewski, marszałek konfederacji targowickiej na Litwie. (Róż.) /241 Magdalena Agnieszka z Lubomirskich Sapieha – (1739–1780, żona Aleksandra Michała, metresa Stanisława Augusta Poniatowskiego. (Róż.) Michał Ksawery Sapieha (1735–1766) – krajczy litewski. (Róż.) /243 Kazimierz Nestor Sapieha (1757–1798) – generał artylerii litewskiej, marszałek konfederacji litewskiej. (Kod.) /248 Aleksander Antoni Sapieha (1773–1812) – przyrodnik, mecenas, podróżnik, polityk. (Kod.) /249 Mikołaj Sapieha (1779–1843) – uczestnik wojen napoleońskich, ziemianin, odznaczony Virtuti Militari. (Kod.) /252 Paweł Sapieha (1781–1855) – uczestnik wojen napoleońskich, ziemianin. (Kod.) /253
Pokolenie 11 Franciszek Sapieha (1772–1829) – generał artylerii litewskiej, powstaniec kościuszkowski. (Róż.) /263