Jack Kirby, właśc. Jacob Kurtzberg (ur. 28 sierpnia 1917 w Nowym Jorku, zm. 6 lutego 1994 w Thousand Oaks) – amerykański pisarz, redaktor i rysownik komiksów (od 1930 r.). W 1941 roku, wspólnie z pisarzem Joem Simonem, stworzył postać Kapitana Ameryki.
Po odbyciu służby wojskowej podczas II wojny światowej, Kirby wrócił do rysowania komiksów. Tworzył dla wielu wydawców, m.in. Archie Comics, DC Comics i Atlas Comics, znanego później pod nazwą Marvel Comics. Od 1960 roku, wraz z pisarzem i edytorem Stanem Lee, tworzył postacie dla Marvela, m.in. Fantastyczną Czwórkę, X-Mena, Iron Mana, Thora oraz Hulka. Pomimo wysokiej sprzedaży i uznania krytyków dla tworzonych przez nich tytułów, Kirby uważał, że był traktowany niesprawiedliwie i opuścił firmę w 1970 roku, dołączając do rywala Marvela – wydawnictwa DC Comics. Kontynuował jednak współpracę z Joem Simonem.
Podczas pracy dla DC Comics Kirby stworzył sagę Czwarty świat oraz postać Darkseida do komiksów o Supermanie. Mimo popularności oba tytuły zostały wycofane. Kirby na krótko wrócił do Marvela, a w połowie 1970 roku rozpoczął działalność w animacji telewizyjnej i komiksach niezależnych.
Osiągnięcia zawodowe przyniosły mu wielkie uznanie. Autor jest uważany przez historyków i fanów za jednego z najbardziej wpływowych i innowacyjnych twórców w historii komiksu.
W 1987 roku Kirby wraz z Carlem Barksem i Willem Eisnerem został jednym z trzech twórców uczczonych na inauguracji Will Eisner Comic Book Hall of Fame. W 2017 roku został pośmiertnie uhonorowany tytułem Legendy Disneya.
Życie i kariera Wczesne lata (1917–1935) Jack Kirby urodził się w sierpniu 1917 roku w Nowym Jorku. Jego rodzice, Rose i Benjamin Kurtzberg, byli austriackimi imigrantami pochodzenia żydowskiego. Ojciec zarabiał na życie jako robotnik w fabryce odzieży. Dorastający na Suffolk Street Jacob często angażował się w walki uliczne z innymi dziećmi. Wspominał później, że stały się one jego drugą naturą. W młodości pragnął zmienić sąsiedztwo. Poszukiwał miejsc, w których mógł dowiedzieć się więcej o sztuce. Był samoukiem, a wpływ na jego styl miały komiksowe historyjki Miltona Caniffa, Hala Fostera i Alexa Raymonda, jak również prace rysowników satyrycznych, m. in. C. H. Sykesa, „Ding” Darlinga czy Rollina Kirby'ego. Nie przyjęto go do Educational Alliance. Później wykorzystał swoje umiejętności, rysując karykatury dla gazety „Brotherhood of the Boys Republic”. Jako czternastolatek podjął naukę w Pratt Institute na Brooklynie, jednak po tygodniu z niej zrezygnował.
Początki kariery w przemyśle komiksowym (1936–1940) W 1936 roku Jacob Kurtzberg rozpoczął karierę zawodową, dołączając do Lincoln Newspaper Syndicate, gdzie pod pseudonimem Jack Curtiss tworzył krótkie komiksowe historie i humorystyczne rysunki. Pod koniec lat 30. XX wieku pracował jako inbetweener w wytwórni animacji Fleischer Studios.
Równolegle z rozwojem amerykańskiego rynku komiksów Kurtzberg zaczął tworzyć dla agencji Eisner & Iger. W tym okresie przyjął stały pseudonim Jack Kirby, rozważając także zmianę nazwiska z obawy przed antysemityzmem..
W 1940 roku przeprowadził się do Brooklynu, gdzie poznał swoją przyszłą żonę, Rosalind Goldstein. Oświadczył się w jej osiemnaste urodziny.
Współpraca z Joem Simonem (1941–1942) Kirby przeniósł się do wydawcy komiksów i gazety wydawcy „Fox Feature Syndicate”. W tym czasie rozpoczął współpracę z rysownikiem i edytorem Foxa – Joem Simonem.
Po opuszczeniu „Fox Feature Syndicate” Simon i Kirby pod koniec 1940 roku stworzyli Kapitana Amerykę. Pierwszy numer komiksu z tym superbohaterem ukazał się na początku 1941 roku i sprzedał się w ciągu jednego dnia. Wielki sukces tytułu wyniósł zespół artystów na pozycję znaczących twórców w branży komiksowejJ.
Pomimo sukcesu Kapitana Ameryki Simon stwierdził, że wydawnictwo nie płaciło twórcom obiecanych procentów zysku, więc zaczął szukać pracy dla siebie i Kirby’ego w National Comics (nazwanego później DC Comics). Simon i Kirby uzgodnili w kontrakcie, że wydawnictwo zapłaci im 500 dolarów tygodniowo. Obawiając się, że wydawca Martin Goodman nie zapłaci im, jeśli dowie się, że przenieśli się do National Comics, utrzymywali transakcję w tajemnicy, pracując nadal dla firmy. W końcu pracownicy Timely Comics (w większości byli to krewni Goodmana) dowiedzieli się o sekrecie, więc Simon i Kirby opuścili wydawnictwo po zakończeniu prac nad komiksem o Kapitanie Ameryce.
Kirby i Simon spędzili swoje pierwsze tygodnie w National Comics, próbując wymyślić nowych bohaterów, podczas gdy spółka szukała sposobu, aby jak najlepiej wykorzystać parę artystów. Po kilku dniach pracy redaktor naczelny National Comics – Jack Liebowitz powiedział im, aby „po prostu robili to, co chcą”. Para twórców postanowiła przebudować postać Sandmana w Adventure Comics, w wyniku czego powstał nowy bohater – Manhunter. W lipcu 1942 roku zaczęli tworzyć postać dla nowej serii Boy Commandos, wydanej w tym samym roku. Sprzedano ponad milion egzemplarzy w ciągu miesiąca, dzięki czemu komiks stał się trzecim najlepiej sprzedającym się tytułem National Comics.
Ślub i II wojna światowa (1943–1945) Kirby ożenił się z Roz Goldstein 23 maja 1942 roku, w tym samym roku zmienił urzędowo imię i nazwisko z Jacob Kurtzberg na Jack Kirby.
Mając na uwadze możliwość powołania Simona i Kirby'ego do wojska, wydawca Liebowitz poprosił ich o przygotowanie zapasu komiksów.. Artyści, chcąc zapewnić ciągłość pracy, zorganizowali zespół pisarzy i kolorystów, tworząc w ciągu roku solidną pulę nowych historii. Kirby został wcielony do armii Stanów Zjednoczonych 7 czerwca 1943 roku. Podstawowe szkolenie odbył w Fort Stewart w Georgii, po czym został przydzielony do Kompanii F 11. pułku piechoty. 23 sierpnia 1944 roku wylądował na Plaży Omaha w Normandii, dwa i pół miesiąca po D-Day, choć Kirby wspomina przybycie do tego miejsca zaledwie 10 dni po tym wydarzeniu. Z uwagi na swoje umiejętności plastyczne, Kirby został skierowany na niebezpieczne misje zwiadowcze, podczas których miał za zadanie wstępnie penetrować zdobyte tereny i sporządzać szczegółowe mapy..
Kirby i jego żona regularnie kontaktowali się przez e-mail. Roz wysyłała do niego listy codziennie, w czasie gdy pracowała w sklepie z bielizną i mieszkała z matką. W trakcie zimowej kampanii 1944 roku Kirby doznał ciężkich odmrożeń dolnej kończyny, w wyniku czego został przetransportowany do szpitala w Londynie. Ze względu na rozległość obrażeń, lekarze rozważali amputację. Ostatecznie artysta odzyskał czucie w uszkodzonej kończynie.. W styczniu 1945 r. Kirby powrócił do Stanów Zjednoczonych i został skierowany do obozu wojskowego Camp Butner w Karolinie Północnej. Po zakończeniu służby, 20 lipca 1945 r., został zwolniony w stopniu strzelca. Otrzymał za swoją służbę odznakę piechoty oraz medal kampanii europejsko-afrykańsko-bliskowschodniej z brązową gwiazdą..
Kariera powojenna (1946–1955) Gdy Kirby wrócił z wojska, urodziła się jego pierwsza córka Susan (6 grudnia 1945 roku). Simon rozpoczął współpracę z Kirbym w Harvey Comics. W 1950 Simon i Kirby stworzyli takie tytuły jak przygody dziecięcego gangu – Boy Explorers Comics, western Boys Ranch i komiks o superbohaterze Stuntman, a dzięki modzie na filmy 3D powstał Captain 3-D. Duet, poza etatem, pracował dla Hillman Periodicals (komiks-kryminał Real Clue Crime) oraz Crestwood Publications (Justice Traps the Guilty).
Kirby i Simon odnieśli sukces w okresie powojennym, tworząc komiksy o tematyce romansowej. Simon zainspirował się romantycznymi powieściami wydawanymi przez Macfadden Publications. Podczas negocjacji z dyrektorem Crestwood – Maurice’em Rosenfeldem Simon poprosił o 50% zysków ze sprzedaży komiksu. Crestwood, wydawca Teddy Epstein i Mike Bleier zgodzili się, lecz postanowili, że twórcy nie dostaną żadnych pieniędzy z góry. Young Romance #1 (wrzesień/październik 1947) "stał się największym hitem roku Jacka i Joego”. Sprzedało się aż 92% nakładu pionierskiego tytułu, więc Crestwood postanowił zwiększyć go trzykrotnie. Pierwotnie publikowany jako dwumiesięcznik, Young Romance szybko stał się miesięcznikiem. Rozpoczęto również publikację spin-offu Young Love – obydwa tytuły sprzedawały się w dwóch milionach egzemplarzy na miesiąc. Po odniesionym sukcesie wśród wydawców zrodziły się dziesiątki naśladowców, między innymi Timely, Fawcett, Quality oraz Fox Feature Syndicate. Dzięki ogromnej popularności romansowych tytułów Simona i Kirby’ego sprzedawały się w milionach egzemplarzy na miesiąc, co pozwoliło Kirby’emu kupić dom dla rodziny w Mineola w stanie Nowy Jork.
Drugie dziecko Kirby’ego, Neal, narodziło się w maju 1948 roku, a trzecie, Barbara – w listopadzie 1952 roku. Z powodu powiększenia się rodziny Kirby pracował coraz ciężej, wspierany przez Simona, który zorganizował projekt, dający im 50 procent zysków ze sprzedaży komiksu. W tym samym czasie Atlas Comics (wcześniej Timely) planował wznowić wydawanie Kapitana Amerykę w nowym wydaniu od 1954 r. Simon i Kirby stworzyli więc Fighting American. Ten pierwszy wspominał: „Pomyśleliśmy, żeby im pokazać, jak zrobić prawdziwego Kapitana Amerykę”. Początkowo komiks przedstawiał bohatera jako antykomunistę, lecz w wyniku sporu amerykańskiej armii i senatora Josepha McCarthy'ego został przekształcony w satyrę.
Po rozstaniu z Simonem (1956–1957) Za namową wydawcy Crestwood Publications Simon i Kirby otworzyli własną firmę komiksową, Mainline Publications. Tytuły stworzone przez nią to: Bullseye: Western Scout, Foxhole, In Love i Police Trap. Po opublikowaniu komiksu na podstawie starego pomysłu wydawcy – In Love, Crestwood odmówiło zapłaty Simonowi i Kirby’emu. Po zapoznaniu się z dokumentacją finansową adwokat stwierdził, że spółka ma wobec artystów dług wysokości130 000 dolarów za ich pracę wykonaną przez 7 poprzednich lat. Crestwood wypłaciło po 10 000 dolarów artystom, twierdząc, iż jest to ostatnia zaległa wypłata, jednak partnerstwo między Kirbym i Simonem stało się bardzo napięte. Simon odszedł od komiksu do kariery w reklamie, a Kirby kontynuował swoją pracę nad kolejnymi tytułami. Odegrał on rolę w tworzeniu nowych dzieł dla Archie Comics – The Fly i The Double Life of Private Strong, a podczas ich tworzenia kontaktował się z Joem Simonem. Narysował również kilka krótkich historii dla Classics Illustrated.
Podczas współpracy z DC Comics, wcześniej znanego jako National Comics, Kirby rozpoczął kooperację z dwoma pisarzami – Dickiem i Dave’em Woodem nad kwartetem bohaterów bez super mocy, Challengers of the Unknown w Showcase #6 (luty 1957), przyczyniając się do rozwoju antologii takich jak House of Mystery. W ciągu trzydziestu miesięcy Kirby stworzył nieco ponad 600 stron dla DC, w których zawierało się 11 sześciostronnych historii Green Arrow w World’s Finest Comics oraz Adventure Comics, gdzie, co stanowiło rzadkość, Kirby namalował siebie. Przekształcił również łucznika – bohatera komiksu w postać science-fiction, odróżniając go od Batmana, czym zraził do siebie współtwórcę Green Arrowa – Morta Weisingera. Często rysował w tym okresie komiksowe historyjki Sky Masters of the Space Force pisane przez braci Woods i oryginalnie malowane przez Wally’ego Woodsa.
Kirby odszedł z National Comics ze względu na spory, w które był zaangażowany redaktor Jack Schiff, który uczestniczył w zawarciu umowy Kirby’ego na stworzenie Sky Masters. Schiff twierdził, że Kirby powinien wypłacać mu tantiemy. Udało mu się później skutecznie pozwać Kirby’egoE. Niektórzy edytorzy DC krytykowali Kirby’ego z powodu detali, takich jak rysowanie „sznurowadła na butach kawalerzysty”, czy pokazanie rdzennego Amerykanina dosiadającego „swojego konia z niewłaściwej strony”.
Marvel Comics w Srebrnej Erze (1958–1970)