thumb|Dawna szkoła powszechna przy ul. Saperów thumb|Ul. Komandosów na Jachcicach thumb|Fragment dawnego kąpieliska na Brdzie thumb|Zbocza teras rzecznych na Jachcicach thumb|Kościół p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP thumb|Zima nad Brdą na Jachcicach thumb|Elektrociepłownia I przy ul. Żeglarskiej thumb|Pojazdy Szynowe PESA Bydgoszcz thumb|Obelisk ku czci Obrońców Jachcic na skwerze przy ul. Ludwikowo Jachcice (niem: Jachschirz – 1879, Jadgschütz – 1860) – bydgoska jednostka urbanistyczna (osiedle) położona w północno-zachodniej części miasta, nad lewym brzegiem Brdy. Północna granica Jachcic stanowi granicę miasta Bydgoszczy.
Położenie Jednostka urbanistyczna Jachcice usytuowana jest w północno-zachodniej części miasta między dzielnicami Piaski i Czyżkówko na zachodzie, Okole na południu oraz Śródmieście, Bocianowo i Rynkowo na wschodzie. Granicę zachodnią stanowi Brda i ul. Smukalska, południową: Brda i linia kolejowa, zaś północną granica miasta. Wschodni kres stanowi dawna granica wojskowego placu ćwiczeń.
Historycznie do obecnej jednostki urbanistycznej należy gmina Jachcice włączona do miasta w 1920 roku (z wyłączeniem północnego fragmentu, który usamodzielnił się pod nazwą jednostki urbanistycznej (Piaski) oraz Ludwikowo włączone do Bydgoszczy przed 1914 roku.
Pod względem fizyczno-geograficznym osiedle leży w obrębie makroregionu Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, mezoregionu Kotlina Toruńska i mikroregionów: Terasa Bydgoska i Miasto Bydgoszcz. Na północnym skraju występuje ok. 35-metrowe zbocze, które jest granicą makroregionów: Pojezierza Południowopomorskiego i Pradoliny Toruńsko-Eberswaldzkiej. Jego kontynuacją w kierunku wschodnim jest Zbocze Fordońskie sięgające Doliny Dolnej Wisły. Teren położony na krańcach północnych należy do mezoregionu Dolina Brdy i mikroregionu Dolina Sandrowa Brdy. W południowo-zachodniej części osiedla pod warstwą piasków dość płytko (do 4 m) zalegają iły trzeciorzędoweŚrodowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Praca zbiorowa pod red. Józefa Banaszaka, Wydawnictwo Tanan. Bydgoszcz 1996.
Charakterystyka Na osiedlu dominuje niska zabudowa domów jednorodzinnych. Część terenu zajmuje las oraz łąki nad Brdą. W okolicy w zasadzie nie ma przemysłu ani uciążliwych tras komunikacyjnych. Przez osiedle biegną jedynie drogi powiatowe (ul. Ludwikowo, Unii Lubelskiej, Żeglarska, Saperów). Jachcice połączone jest z centrum miasta poprzez trasę W-Z (ul. Ludwikowo) oraz ul. Unii Lubelskiej wiodącej pod mostami kolejowymi. Południową część Jachcic (Ludwikowo), leżącą w pobliżu dworca Bydgoszcz Główna zajmuje holding PESA, producent pojazdów szynowych oraz elektrociepłownia ECI.
Południowo-zachodnią część Jachcic zajmuje osiedle domków jednorodzinnych, natomiast nad Brdą znajdują się kompleksy działek rekreacyjnych („Lech”, „Nad Brdą”). Wschodnia część Jachcic to obszar dawnego pruskiego poligonu, zwanego strzelnicą. Obecnie jest to teren zalesiony, a miejscami stepowy teren piaszczysty porośnięty samosiejkami sosny, przypominający krajobraz Pustyni Błędowskiej. W północnej części Jachcic występują zbocza o wysokości ok. 10 m oddzielające piaszczystą Terasę Bydgoską od Doliny Miejskiej Brdy, zaś na północnych krańcach – zalesione zbocze o wysokości 35 m. Na obszarze Jachcic występują zatem w uproszczeniu trzy poziomy: wysoki 80 m n.p.m. (północne krańce), średni 55 m n.p.m. (część wschodnia) i niski 45 m n.p.m. (część zachodnia w pobliżu Brdy). Brda oddzielająca Jachcice od Czyżkówka ma charakter rzeki naturalnej, o czystej wodzie (II klasa). Nad brzegami spotyka się „dzikie” plaże.
Perspektywiczny plan rozwoju dzielnicy zakłada pozostawienie istniejących terenów ogrodniczych, dalszą zabudowę domami jednorodzinnymi oraz stworzenie nad Brdą ośrodków rekreacyjnych. Na terenie Jachcic znajduje się Szkoła Podstawowa nr 36 oraz Gimnazjum nr 28, jak również dwa przedszkola: publiczne i niepubliczneStudium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Bydgoszczy. Miejska Pracownia Urbanistyczna w Bydgoszczy – załącznik nr 1 do uchwały nr L/756/09 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 15 lipca 2009 r..
Do przedsięwzięć ujętych w „Planie Rozwoju Bydgoszczy na lata 2009-2014”, a dotyczących Jachcic należy: rozbudowa trasy W-Z (ul. Ludwikowo)Plan Rozwoju Bydgoszczy na lata 2009-2015. Miejski Plan Operacyjny. Załącznik do Uchwały XLV/632/09 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 1 kwietnia 2009 roku.
Nazwa Pierwotną nazwą dzielnicy była forma Zachcice (od Zachta = Zachariasz)Nazewnictwo miejskie. [w:] Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Wydział Nauk Humanistycznych. seria B. nr 18. Państwowe Wydawnictwo Naukowe. Warszawa – Poznań 1989. Jeszcze przed rozbiorami nazwa przybrała obecną formę - istniał w tym miejscu folwark zwany Jaxice. W pierwszych latach zaborów pruskie władze nie zniemczały jeszcze polskich nazw, jednak około roku 1828 w dokumentach pojawiać zaczyna się niemiecka nazwa Jagdschütz. Dzisiejsza nazwa Jachcice pojawia się wraz z powrotem Bydgoszczy do macierzy w roku 1920. Okolice ulicy Ludwikowo to rejon dawnego folwarku Ludwigshof, noszącego wcześniej polską nazwę Koźlak.
Ludność W 1970 roku Jachcice zamieszkiwało 6,5 tys. osób, 20 lat później – 4,8 tys.Rogalski Bogumił: Charakterystyka i niektóre uwagi do miejscowego planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego miasta Bydgoszczy. [w:] Kronika Bydgoska XVI. W kolejnych latach liczba mieszkańców spadała do 4,3 tys. w 2002 roku i 3,9 tys. w 2010 rokuLokalny Program Rewitalizacji dla miasta Bydgoszczy na lata 2007-2015.
Tereny chronione Północny skraj jednostki urbanistycznej Jachcice, leżący w obrębie zalesionego zbocza Doliny Sandrowej Brdy należy do Zespołu Parków Krajobrazowych Chełmińskiego i Nadwiślańskiego. Natomiast fragment lasu na północnym wschodzie Jachcic należy do Obszaru Chronionego Krajobrazu Północnego Pasa Rekreacyjnego Miasta Bydgoszczy.
Rekreacja Na terenie Jachcic znajdują się około 2 ha terenów zieleni urządzonej i 188 ha zieleni nieurządzonej (43% powierzchni całej jednostki urbanistycznej)Tereny wypoczynku i rekreacji w Bydgoszczy - diagnoza stanu istniejącego i kierunku rozwoju. Miejska Pracownia Urbanistyczna w Bydgoszczy. Załącznik do Uchwały nr XXXV/731/12 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 28 listopada 2012 roku. Zapleczem rekreacyjnym są lasy otaczające osiedle od północy i wschodu, zielone tereny nadbrzeżne Brdy oraz zieleń krajobrazowa porastająca nieużytki. Jedynym obiektem sportowo-rekreacyjnym na terenie osiedla w 2011 roku był plac zabaw przy ul. Średniej 98.
Rozwój terenów zieleni zawarty w planach urbanistycznych Bydgoszczy zmierza do powołania parku dzielnicowego dla Jachcic w północnej części osiedla mieszkaniowego przy ulicy Saperów, uwzględniającego urządzenia sportowe przeznaczone dla różnych grup wiekowych. Duży potencjał rekreacyjny na Czyżkówku prezentuje nabrzeże Brdy, docelowo przeznaczone pod bulwar nadrzeczny.
Historia Prehistoria Począwszy od lat 60. XX w. na wyższych terasach doliny Brdy w rejonie Jachcic odkrywano kompleks stanowisk archeologicznych z różnych epok. Są to przede wszystkim obozowiska z paleolitu schyłkowego należące do kultury świderskiej oraz mezolityczne związane z kulturą chojnicko-pieńkowską i komornicką. Na Jachcicach odkryto także osady ludności kultury pucharów lejkowatych, amfor kulistych, kultury łużyckiej i z wczesnego średniowieczaEncyklopedia Bydgoszczy. t.1. praca zbiorowa pod red. Włodzimierza Jastrzębskiego. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy. Bydgoszcz 2011. , str. 20.
Nowożytność Jachcice po raz pierwszy pojawiły się w źródłach pisanych w 1346 roku w opisie patrymonium miejskiego BydgoszczyAneks nr 2. Zarys dziejów osad miejskich oraz miejscowości przyłączonych do Bydgoszczy do 1939 roku. [w:] Historia Bydgoszczy. Tom II. Część pierwsza 1920-1939: red. Marian Biskup: Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe 1999. , str. 852-873. We wczesnym średniowieczu zbudowano tu tzw. Wały Kujawskie, których chronologia i funkcje nie zostały dotychczas dostatecznie wyjaśnioneŁbik Lech. Zagadkowe wały i rowy i wały ziemne na bydgoskim Czyżkówku i Osowej Górze. Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 2, Bydgoszcz 1997. W 1494 roku Mikołaj i Bartłomiej z Nieciszewa nadali połowę wsi Jachcice karmelitom bydgoskim. W 1565 roku areał pól obejmował 2 łany, odnotowano również młyn i karczmę. W XVIII wieku istniał tu folwark, oddany w dziedziczną dzierżawę. Według danych statystycznych, za czasów pruskich w 1818 roku folwark i wieś Jachcice liczyły 29 domów zamieszkanych przez 163 osoby. Spis miejscowości rejencji bydgoskiej z 1833 r. podaje, że na Jachcicach mieszkało 207 osób (139 ewangelików, 68 katolików) w 38 domachVerzeichniss aller Ortschaften des Bromberger Regierungs-Bezirks mit einer geographisch-statistischen Uebersicht. Bromberg 1833. Według opisu Jana Nepomucena Bobrowicza z 1846 roku wieś należała do rządowej domeny bydgoskiej. Według kolejnego spisu z 1860 r. miejscowość liczyła 260 mieszkańców (186 ewangelików, 74 katolików) w 35 domach. Dzieci ewangelickie uczęszczały do szkoły w Smukale, a dzieci katolickie do szkoły w Bocianowie. Miejscowość należała do parafii katolickiej i ewangelickiej w BydgoszczyVerzeichniss sämmtlicher Ortschaften des Regierungs-Bezirks Bromberg. Bromberg 1860.
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego dla roku 1884 podaje, że we wsi (niemiecka nazwa w XIX wieku: „Jagdschütz”) mieszkało 420 osób (339 ewangelików, 81 katolików) w 40 domostwachhttp://dir.icm.edu.pl/pl/Slownik_geograficzny/Tom_III/379 dostęp 17-09-2014. Około jedna trzecia mieszkańców była analfabetami. Przy miejscowości znajdowało się nadleśnictwoGordon Wincenty: Nasze dzielnice: Jachcice. [w:] Kalendarz Bydgoski 1976. Z kolei w 1910 roku było tu 132 budynków i 1104 mieszkańców, w tym 128 posługiwało się językiem polskim, a 946 – niemieckim. Księgi gruntowe nie podają, kto gospodarzył na Jachcicach przed zaborami.
Od 1847 roku, w związku z wykupem ziemi pod linię Pruskiej Kolei Wschodniej, Jachcice stały się obiektem spekulacji – właściciele folwarku sprzedawali grunty, dzieląc je na mniejsze działki. W 1874 roku folwark nabyła mieszkanka Bydgoszczy, wdowa Katarzyna Tur, a sześć lat później, w drodze licytacji, właścicielką Jachcic stała się chojniczanka, również wdowa Jadwiga Ulatowska. Ona też zmniejszyła obszar folwarku o prawie 97 ha, sprzedając je pruskim władzom wojskowym, które na terenie tym urządziły plac ćwiczeń ze strzelnicą. Resztę folwarku nabył w 1884 roku Herman Witte, który ostatecznie rozparcelował pozostałą ziemie – w ten sposób przestał istnieć folwark Jachcice. Z tamtych czasów pozostały resztki młyna wodnego i folwarcznej cegielni.
W 1879 roku po wielu latach starań zbudowano na Jachcicach szkołę (dzisiejszy budynek przy ul. Saperów 207). Realizacja przez dzieci obowiązku szkolnego napotykała we wcześniejszym okresie na wielkie trudności z powodu znacznego oddalenia Jachcic od szkół w BydgoszczyGordon Wincenty: Gawęda o szkołach bydgoskich. [w:] Kalendarz Bydgoski 1971.