mały|Księgarnia S. Seipelt, Łódź, 1935 mały|Księgarnia Empik, Warszawa, 2009 Księgarstwo – działalność gospodarcza polegająca na rozpowszechnianiu książek zgodnie z programem wydawniczym dzięki sieci księgarń.
Termin „księgarstwo” występuje w dwóch znaczeniach: W powszechnym rozumieniu oznacza ogół czynności mających na celu gromadzenie asortymentu książek, także map, rycin, nut czy płyt i kaset z nagraniami i oferowanie go klientom. Charakterystyczną cechą księgarstwa jest fakt, że prowadzi jednocześnie działalność handlową wymagającą stosowania rachunku ekonomicznego, czyli zasad racjonalnego gospodarowania oraz działalność kulturalną, udostępniającą dzieła naukowe, popularnonaukowe, zawodowe i literackie. Tym samym przyczynia się do rozszerzenia uczestnictwa społeczeństwa w kulturze. Księgarstwem nazywa się również dyscyplinę w obrębie nauki o książce (bibliologia). Potrzeba ukształtowania tego działu nauki wynikła z konieczności kształcenia pracowników księgarstwa, stałego podwyższania ich kwalifikacji.
Rozróżnia się: Księgarstwo nakładowe lub wydawnicze – księgarze-nakładcy prowadzili działalność wydawniczą w swojej firmie lub zlecali druk; księgarz miał na składzie tylko własne książki. Księgarstwo asortymentowe (od XVIII wieku) – charakteryzuje się tym, że na składzie księgarza asortymentowego są książki wielu wydawców, często wzięte w komis. Współcześnie prawie każda księgarnia ma charakter asortymentowej (prócz księgarni wydawnictw). W zależności od formy pracy rozróżnia się: komis (zakup książek z prawem zwrotu), księgarstwo antykwaryczne (sprzedaż książki dawnej i wyczerpanej), kolportaż (bezpośrednie rozprowadzania książek w środowiskach oddalonych od księgarń).
Historia księgarstwa w Polsce Początki księgarstwa na ziemiach polskich wiążą się z aktem erekcyjnym Akademii Krakowskiej z 1364 roku, w którym wymieniono tzw. , pełniących przy średniowiecznych uniwersytetach funkcje zbliżone do późniejszych księgarzy. Rozwój właściwego rynku wydawniczego nastąpił jednak dopiero wraz z upowszechnieniem druku. W okresie renesansu i reformacji funkcje wydawców, drukarzy i księgarzy były najczęściej łączone w ramach jednej działalności, wykonywanej przez drukarzy (por. drukarstwo). Od XVI i XVII wieku zaczęły powstawać stałe księgarnie w większych ośrodkach miejskich.
Znaczne ożywienie działalności wydawniczej przyniosło oświecenie. Do ważnych postaci tego okresu należeli m.in. Wawrzyniec Mitzler de Kolof, Michał Gröll oraz Pierre Dufour, którzy łączyli funkcje drukarzy, nakładców i księgarzy. W miarę rozwoju rynku wydawniczego następował stopniowy podział funkcji między drukarza, nakładcę i sprzedawcę książek, co doprowadziło do powstania nowoczesnych przedsiębiorstw wydawniczych. Często posiadały one własne zakłady drukarskie oraz sieć księgarń.
W XIX wieku i w pierwszej połowie XX wieku wydawcy rekrutowali się głównie spośród właścicieli księgarń, choć zdarzały się również osoby niezwiązane zawodowo z księgarstwem, reprezentujące środowiska inteligenckie i pełniące funkcje mecenatu kultury, takie jak Tadeusz Mostowski czy Edward Raczyński. Do najważniejszych XIX-wiecznych księgarzy na ziemiach polskich należeli m.in. Józef Zawadzki w Wilnie (firma założona w 1805 roku), Józef Czech w Krakowie (1826), Samuel Orgelbrand i Maurycy Orgelbrand w Warszawie (1836), Walenty Stefański oraz Jan Konstanty Żupański w Poznaniu (1838), Gustaw Gebethner i Robert Wolff w Warszawie (1857), a także Michał Arct, którego działalność rozpoczęła się w Lublinie w 1836 roku, a od 1887 roku była kontynuowana w Warszawie. W 1935 roku na ziemiach polskich działało około kilka tysięcy księgarń.
W latach 1939–1945 podczas niemieckiej okupacji zlikwidowano wiele księgarń – przede wszystkim te należące do Żydów. Te które pozostały musiały mieć koncesję i były nękane kontrolami, mającymi na celu wyeliminowanie książek zakazanych w tym podręczników szkolnych. Dzięki patriotycznej postawie księgarzy, działalności konspiracyjnej Tymczasowej Komisji Porozumiewawczej Organizacji Księgarskich (w połowie 1943 przemianowanej na Tymczasową Radę Księgarstwa Polskiego), udało się ocalić i rozprzedać wiele książek zakazanych, w tym wydawnictwa konspiracyjne.
O skali rabunku i zniszczenia polskich książek mowa jest w artykule Grabież polskich dóbr kultury w czasie II wojny światowej.
Zobacz też Literatura
Przypisy
Bibliografia Barbara Bieńkowska: Książka na przestrzeni dziejów, 2005. Leon Marszałek: Podstawowe wiadomości z edytorstwa i księgarstwa, Warszawa 1988.
Kategoria:Bibliologia