Paremia prawnicza – krótka sentencja (zasada, maksyma), sformułowana najczęściej przez jurystę będącego uznanym autorytetem prawniczym (z reguły jurystę starożytnego Rzymu), wyrażająca w przystępny sposób fundamentalną zasadę prawną.
Zaletą jest ich uniwersalność, zrozumiałość dla prawników niezależnie od języka ojczystego. Prawnicy chętnie sięgają do paremii, stanowią one element retoryki prawniczej.
A – (Co jest) od początku nieważne, zawsze (jest) nieważne - Uwolniony na mocy wyroku sądowego uchodzi za niewinnego – rzecz przyłączona dzieli los rzeczy głównej – nikt nie musi oskarżać siebie samego; nie można nikogo przymuszać do zeznawania przeciwko sobie – Dokumenty urzędowe świadczą same za siebie – powód udaje się do sądu pozwanego; zasada określająca właściwość miejscową sądu – na powodzie spoczywa ciężar dowodu – nieważna jest czynność prawna z pominięciem jej formy lub – czynność prawna dokonana z naruszeniem przypisanej prawem formy jest nieważna – sądzone będą czyny ludzkie, nie piastowane godności – czynność prawna pozorna jest nieważna – adopcja imituje naturę; poprzez adopcję dziecko powinno nabyć takie same prawa, jak rodzone dziecko adoptujących – błąd adwokatów niech nie szkodzi stronom – słuszność idzie za prawem – przedawnienie nie biegnie względem tego, kto jest niezdolny do dochodzenia swych roszczeń przed sądem – nikogo nie powinien obciążać cudzy podstęp – wola spadkodawcy może być zmieniona aż do śmierci (też jako ) – należy wysłuchać także drugiej strony
B – ustawy są właściwiej interpretowane, gdy zachowuje się ich ducha - Nie można się procesować dwa razy o to samo. – w tej samej sprawie nie przysługuje ponowne powództwo; powaga rzeczy osądzonej – (por. )
C – właściciel rzeczy ponosi skutki zdarzenia przypadkowego, powodującego uszkodzenie lub zniszczenie rzeczy – niech oręż ustąpi przed togą – gdy ustaje przyczyna, dla której wydano ustawę, traci moc i sama ustawa – jasne nie wymaga interpretacji – nikt nie ponosi kary za myślenie – korzyść musi przypadać temu, kto ponosi ryzyko – przyznanie się jest królową dowodów – ten, kto przyznał się do winy, jest jak osądzony – zwyczaj jest traktowany jako prawo – przeciw dokumentowi dowód niepisany jest niedopuszczalny – każda umowa jest pojmowana jako obowiązująca tylko w danych, oznaczonych warunkach – ciężkie przestępstwo nie może uchodzić bezkarnie – winą jest mieszanie się do rzeczy, które nas nie dotyczą
D – podaj mi fakty, a podam ci prawo; podstawowe określenie relacji między stroną postępowania sądowego a sądem; por. – przestępstwa rodziców nie szkodzą dzieciom – oznaczenie terminu następuje w interesie dłużnika, a nie wierzyciela – termin wzywa za człowieka – za podstęp zawsze się odpowiada – ustawy niekiedy drzemią, a nigdy nie umierają – twarde prawo, ale prawo – szkoda powstaje albo ze zdarzenia przypadkowego, albo na skutek przewinienia
E – ciężar dowodowy () spoczywa na tym, kto twierdzi, a nie na tym, kto zaprzecza – ten tylko może nie chcieć, kto może chcieć – ten może znieść ustawę, kto może ją ustanowić – powstrzymywanie się od działania jest także działaniem – w zarzucie pozwany staje się powodem, teraz musi udowodnić ten fakt – praw nie ustanawia się dla przypadków, które mogą się zdarzyć tylko raz
F – okoliczności faktyczne należy udowodnić, a prawo sąd zna – czynność przedstawiciela jest czynnością strony – przyznaje się do przestępstwa ten, kto unika sądu – sprawiedliwości musi się stać zadość, choćby miał zginąć świat – przypisywane świętemu Augustynowi albo cesarzowi Ferdynandowi I – oszustwem jest ukrywać oszustwo – złodziejem jest ten, kto w złym zamiarze zagarnie cudzą rzecz – złodziej zawsze pozostaje w zwłoce
G – uważa się, że gatunek nie ginie H – spadek nie jest niczym innym, jak wejściem w ogół spraw zmarłego – wszelkie prawo winno być stanowione ze względu na człowieka
I – nieznajomość prawa szkodzi – nieznajomość prawa szkodzi, nieznajomość faktu nie szkodzi – nieznajomość prawa/ustawy nikogo nie usprawiedliwia – nieznajomość prawa/ustawy nie jest wytłumaczeniem – brak doświadczenia zalicza się do winy – nikt nie jest zobowiązany do rzeczy niemożliwych – Nieprawidłowe jest wydawanie wyroku lub opinii prawnej bez uwzględnienia całości ustawy, na podstawie jednego jej fragmentu. – nikogo nie zmusza się do obrony rzeczy wbrew jego woli – wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść oskarżonego; zasada powiązana z domniemaniem niewinności – przy przestępstwach bierze się w rachubę chęć, nie wynik – podczas wojny milczą prawa – ten wyrządza szkodę, kto rozkazuje ją czynić – uczynił ten, komu przyniosło to korzyść – sąd zna prawo – nakazy prawa są następujące: żyć uczciwie, drugiemu nie szkodzić, każdemu oddać, co mu się należy – prawo cywilne jest tworzone dla osób starannych – prawo jest sztuką tego, co dobre i słuszne – prawo publiczne nie może być zmieniane umowami osób prywatnych – sprawiedliwość jest stałą i niezmienną wolą przyznania każdemu należnego mu prawa – w całości i część jest zawarta – to, co jest nasze, bez naszego działania nie może zostać przeniesione na kogoś innego – podstawa zastawu jest niepodzielna – w przypadku wątpliwości wybiera się życzliwsze rozwiązanie – kto ma zamiar wyrządzić krzywdę, już ją wyrządza – fundament republiki tkwi w ustawach - w równej sytuacji lepsze jest stanowisko posiadającego – w sprawach karnych należy stosować łagodniejszą interpretację – wykładnia testamentów opiera się na wnikliwym badaniu woli testatorów
L – tam, gdzie ustawa nie rozróżnia, nie naszą jest rzeczą wprowadzać rozróżnienie – ustawy powinny być zrozumiałe dla wszystkich – ustawą jest to, co lud nakazuje i ustanawia – prawo nakazuje, a nie dyskutuje - ustawę uchyla ustawa – ustawa późniejsza uchyla ustawę wcześniejszą – ustawa późniejsza o charakterze ogólnym nie uchyla wcześniejszej ustawy szczególnej – ustawa patrzy naprzód, a nie wstecz – prawo nie działa wstecz – prawo surowsze nie działa wstecz – ustawa szczegółowa uchyla ustawę ogólną – ustawa wyższa rangą uchyla ustawę o niższej randze – miejsce rządzi czynnością prawną – ustawy przekładają dobro państwa nad dobro jednostki – urzędnicy są sługami prawa, a sędziowie jego tłumaczami – prawo nakazuje to, co należy czynić i zakazuje rzeczy przeciwnych
M - wielkie niedbalstwo jest winą, wielka wina jest podstępem (działaniem umyślnym). – późniejsza zła wiara nie szkodzi – nie powinniśmy źle korzystać z naszych praw – to, co oczywiste, nie wymaga dowodu – matka zawsze jest znana, ojcem jest ten, na kogo wskazuje związek małżeński; zasada domniemania ojcostwa męża matki – jak najmniej należy zmieniać to, co zawsze miało jednoznaczną interpretację – zwłoka pociąga za sobą ryzyko
N – albowiem słuszne jest z natury, aby nikt się nie bogacił ze szkodą drugiego – dziecko poczęte, ale jeszcze nie narodzone () uważa się za już narodzone, wtedy gdy chodzi o jego korzyść – aby nie było ponownego postępowania w tej samej sprawie – nie dwa razy za to samo; zakaz powtórnego karania za ten sam czyn; nie można karać dwa razy za to samo (por. ) – niech sędzia nie wychodzi ponad żądanie stron – nieobecny niech nie będzie karany – konieczność łamie prawo – zaniedbanie jest winą – nikogo nie uwięzimy, o ile nie zostanie pokonany prawem – powołujący się na własny występek nie będzie wysłuchany – nikogo z własnego domu nie można zabierać siłą – nikt nie może być wyrzucony ze swojego domu – nikt nie może polepszyć swojej sytuacji w wyniku własnego czynu bezprawnego – nikt nie powinien być sędzią w swojej sprawie – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie – nikt nie może przenieść na drugą osobę więcej praw, aniżeli sam posiada. – nikt nie może pozostawić dziedziców częściowo testamentowych, częściowo ustawowych – nikt rozumny nie karze dlatego, że popełniono przewinienie, lecz dlatego, by nie popełniano – nikt nie może sam sobie zmienić podstawy posiadania – nikt nie powinien być świadkiem we własnej sprawie. – niczego nie dowodzi ten, kto dowodzi zbyt wiele - zobowiązania dzielą się z mocy prawa – reguły nie tworzą prawa, lecz się z niego wywodzą – należy orzekać na podstawie ustaw, a nie naśladować wcześniejsze rozstrzygnięcia – argumenty należy oceniać nie według liczby, ale znaczenia – nie wszystko, co dozwolone, jest uczciwe – nie każda wypowiedź sędziego ma moc wyroku – nowy król, nowe prawo – nie ma kary bez ustawy, nie można stosować kary, która nie była przewidziana przez prawo w momencie popełniania przestępstwa – kto jest w błędzie, nie wyraża swojej woli – nie można mieć służebności na własnej rzeczy – nie ma przestępstwa bez społecznej szkodliwości w stopniu większym od znikomego. – nie ma przestępstwa bez ustawy, nie można karać za czyn, który nie był zabroniony w momencie jego popełniania – nikt nie może być wiarygodnym świadkiem we własnej sprawie – nie uważa się, aby postępował podstępnie ten, kto wykonuje swoje uprawnienia – nie fakt współżycia, ale porozumienie czyni małżeństwo – posłowie niech będą uważani za świętych – nikt nie jest dla siebie nieprzychylnym sędzią – nikt nie może umrzeć (częściowo) z testamentem i częściowo bez testamentu – nic nie jest tak bardzo przeciwne zgodzie jak siła i strach
O – zobowiązanie tworzy więź prawną – wszelka definicja w prawie cywilnym jest ryzykowna, rzadko bowiem zdarza się, by nie można było jej wywrócić – zwyczaj jest najlepszą wykładnią prawa
P – umów należy dotrzymywać – we wszystkich sprawach powinna mieć pierwszeństwo zasada sprawiedliwości i słuszności nad zasadą ścisłego prawa – większe znaczenie ma czynność dokonana faktycznie niż symulowana – panujący nie podlega prawom – pierwszy w czasie, lepszy prawem – przy wymierzaniu kary nie wolno kierować się gniewem – nie sądź, zanim wysłuchasz – nie wolno jest interpretować przepisów prawnych tak, by pewne ich fragmenty okazały się zbędne – umowa prywatna nie uchyla prawa publicznego – prawem publicznym jest prawo odnoszące się do interesu państwa, a prawem prywatnym prawo dotyczące korzyści poszczególnych jednostek
Q – kto sam podlega opiece, nie może jej sprawować nad inną osobą – cóż znaczą ustawy bez obyczajów – kto nie przekracza przysługującego mu prawa, nie narusza praw drugiego – dopuszcza się zdzierstwa ten, kto sprawując funkcję publiczną, przyjmuje pieniądze od zainteresowanych – jeżeli ktoś nie czyni tego, co czynić powinien, uważa się, że czyni przeciwnie, ponieważ nie czyni – kto milczy, okazuje zgodę, jeśli powinien i mógł mówić; zasada domniemania zgody w sytuacjach, w których można od kogoś oczekiwać zajęcia stanowiska – to, co od początku jest wadliwe, nie może być uzdrowione z upływem czasu – ile urodzeń, tyle stopni - co dotyczy prawa cywilnego, niewolnicy uważani są za nic
R – sens ustawy jest jej duszą – sędziemu apelacyjnemu nie wolno zmieniać wyroku na niekorzyść odwołującego się – rzecz mówi sama za siebie – prawomocny wyrok przyjmuje się jako prawdę – rzecz niczyja przypada temu, kto pierwszy ją objął w posiadanie – pozwany staje się powodem przez podniesienie zarzutu – sprawa została doprowadzona do sądu, spór waży się (stan zawisłości sporu, zakaz kierowania sprawy do innego rozstrzygnięcia w tym czasie) – regułą jest zwięzłe wyjaśnienie istoty rzeczy – kiedy pozwany przeczy, udowodnienie należy do powoda
S – dobro ludu powinno być najwyższym prawem – dobro publiczne winno być najwyższym prawem – posłów należy traktować jak nietykalnych – lepiej pozostawić bezkarnym występek złoczyńcy, niż skazać niewinnego – znać ustawy, to nie znaczy trzymać się ich słów, lecz rozumieć ich sens i znaczenie – kto raz zostanie dziedzicem, zostaje nim na zawsze – wyrok tworzy prawo między stronami – posiadanie winno być odróżnione od własności – służebność należy wykonywać w sposób oględny, najmniej uciążliwy dla właściciela – jeżeli zostałeś wezwany przed sąd, idź