thumb|Oryginał Konwencji genewskiej Prawa człowieka – moralne zasady lub normy dotyczące pewnych standardów ludzkiego zachowania, które są regularnie chronione w prawie lokalnym i międzynarodowym, powszechnie rozumiane jako niezbywalne, podstawowe prawa, „do których osoba jest z natury uprawniona tylko dlatego, że jest istotą ludzką” i które są „nieodłączne dla wszystkich istot ludzkich”.

Prawa te mają charakter: powszechny – obowiązują na całym świecie i przysługują każdemu człowiekowi przyrodzony – przysługują każdemu z samego faktu bycia człowiekiem niezbywalny – nie można się ich zrzec nienaruszalny – istnieją niezależnie od władzy i nie mogą być przez nią dowolnie regulowane naturalny – obowiązują niezależnie od ich potwierdzenia przez władzę państwową niepodzielny – wszystkie stanowią integralną i współzależną całość.

Międzynarodowa encyklopedia prawa publicznego podaje, Amsterdam, – New York – Oxford 1985, s. 268., że prawami człowieka są te wolności, środki ochrony oraz świadczenia, których respektowania właśnie jako praw, zgodnie ze współcześnie akceptowanymi wolnościami, wszyscy ludzie mogą domagać się od społeczeństwa, w którym żyją. Prawo jednego człowieka kończy się tam, gdzie zaczyna się prawo innego człowieka.

Prawa człowieka a normy moralne Prawa człowieka uznawane są za prawa powszechnie obowiązujące (mające roszczenie do powszechnego obowiązywania), co sprawia, że wykazują podobieństwo do norm o charakterze wyłącznie moralnym. Jürgen Habermas zauważa, że prawa człowieka „można uzasadnić wyłącznie z moralnego punktu widzenia” – „regulują [one] materie o takiej ogólności, że argumenty moralne wystarczają do ich uzasadnienia”Habermas J.:Uwzględniając Innego. Studia do teorii politycznej., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, s. 191–193.. Zdaniem prof. Wiktora Osiatyńskiego ich fundamentalny, przyrodzony i uprzywilejowany charakter polega na tym, że nie wymagają one uzasadnień: uzasadnień wymagają odstępstwa od tych praw.

Prawa człowieka a prawa kobiet Powszechna deklaracja praw człowieka uchwalona w 1948 roku gwarantuje „równe prawa mężczyzn i kobiet” i odnosi się do kwestii równości i sprawiedliwości. W 1979 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (CEDAW)Helsińska Fundacja Praw Człowieka Konwencja w Sprawie Likwidacji Wszelkich Form Dyskryminacji Kobiet (pl.), www.hfhrpol.waw.pl [dostęp 2011-03-18].. Konwencja weszła w życie 3 września 1981 roku. Nie podpisały jej następujące państwa członkowskie ONZ: Iran, Nauru, Palau, Somalia, Sudan, Tonga. Konwencji nie ratyfikowały Niue, Stany Zjednoczone i WatykanONZ Wykaz podpisania, ratyfikowania i wdrożenia CEDAW przez państwa świata www.un.org [dostęp 2011-03-18]..

Starożytność i średniowiecze thumb|Deklaracja praw człowieka i obywatela z 1789 roku 313 – Edykt mediolański – wydany wspólnie przez cesarza zachodniej części Cesarstwa Rzymskiego Konstantyna Wielkiego oraz cesarza wschodniej części Licyniusza – postanowiliśmy między innymi zarządzić (…) chrześcijanom i wszystkim dać zupełną wolność wyznawania religii, jaką kto zechce. (…) postanowiliśmy powziąć uchwałę, że nikomu nie można zabronić swobody decyzji, czy myśl swą skłoni do wyznania chrześcijańskiego, czy do innej religii, którą sam za najodpowiedniejszą dla siebie uzna (…) 1215 – – Wielka Karta Swobód wydana przez króla Anglii Jana bez Ziemi – żaden wolny człowiek nie ma być pojmany ani uwięziony albo wyrzucony z posiadłości, albo proskrybowany, ani wygnany lub innym sposobem pognębiony; i ani sami na niego nie wyruszymy, ani nikogo innego przeciw niemu nie wyślemy, jak tylko na podstawie legalnego wyroku równych jemu albo na podstawie prawa ziemskiego 1414-1418 – Sobór w Konstancji, Pawła Włodkowica postulujący istnienie praw przyrodzonych 1425/1430/1433/1447 – przyznanie szlachcie polskiej i litewskiej

Nowożytność 1573 – Konfederacja warszawska 1598 – Edykt nantejski 1628 – Petycja o prawo 1648 – Pokój westfalski 1679 – 1689 – w Wielkiej Brytanii 1690 – John Locke w Dwóch traktatach o rządzie przedstawia teorię praw naturalnych jednostki 1776 – Karta Praw Wirginii 1789 – Deklaracja praw człowieka i obywatela 1791 – weszła w życie Konstytucja 3 maja, rozciągnięcie na mieszczan polskich i litewskich 1791 – wejście w życie 1815 – Konstytucja Królestwa Polskiego, rozciągnięcie na wszystkich poddanych Królestwa Kongresowego od 1863 działalność Czerwonego Krzyża 1864 – pierwsza z konwencji genewskich 1899 – pierwsza z konwencji haskich

Współczesność od 1919 działalność Międzynarodowego Ruchu Czerwonego Krzyża i Czerwonego Półksiężyca 1920–1946 – działalność Ligi Narodów 1926 – Konwencja w sprawie niewolnictwa 1944 – Deklaracja filadelfijska 1945 – Karta Narodów Zjednoczonych od 1945 – działalność Organizacji Narodów Zjednoczonych, która zastąpiła Ligę Narodów 1946–2006 – działalność Komisji Praw Człowieka ONZ 1947 – Kodeks norymberski 1948 – Deklaracja genewska 1948 – Amerykańska Deklaracja Praw i Obowiązków Człowieka; . 1948 – przyjęcie przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych Powszechnej deklaracji praw człowieka 1948 – Konwencja w sprawie zapobiegania i karania zbrodni ludobójstwa od 1949 – działalność Rady Europy od 1952 – działalność Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej 1953 – wejście w życie Europejskiej konwencji praw człowieka od 1959 – działalność Europejskiego Trybunału Praw Człowieka 1959 – Deklaracja praw dziecka od 1960 – działa Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka, Amerykańska Konwencja Praw Człowieka. 1964 – Deklaracja helsińska 1965 – Europejska Karta Społeczna 1968 – Konwencja o niestosowaniu przedawnienia wobec zbrodni wojennych i zbrodni przeciw ludzkości 1972–1994 – działalność Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie 1973 – Międzynarodowa Konwencja o Przeciwdziałaniu i Karaniu Zbrodni Apartheidu 1976 – weszły w życie Międzynarodowe Pakty Praw Człowieka Międzynarodowy pakt praw obywatelskich i politycznych Międzynarodowy pakt praw gospodarczych, społecznych i kulturalnych od 1976 – działalność Komitetu Praw Człowieka 1978 – weszła w życie Amerykańska Konwencja Praw Człowieka od 1978 – działa Międzyamerykański Trybunał Praw Człowieka 1979 – Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło Konwencję w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji kobiet (CEDAW) 1987 – Konwencja w sprawie zakazu stosowania tortur 1988 – Europejska Karta Samorządu Lokalnego 1989 – Konwencja o prawach dziecka 1990 – Dokument Kopenhaski – proklamuje demokrację parlamentarną jako jedyny ustrój dopuszczalny w Europie, był dziełem KBWE 1990 – Paryska Karta Nowej Europy od 1990 – działalność Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka 1993 – Kryteria kopenhaskie dla państw ubiegających się o członkostwo w Unii Europejskiej od 1994 – działa wysoki komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw praw człowieka od 1995 – działalność Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie, która zastąpiła Konferencję Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie od 1997 – działalność Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich 1998 – Konwencja ramowa o ochronie mniejszości narodowych 1998 – Europejska karta języków regionalnych lub mniejszościowych 1998 – Rzymski Statut Międzynarodowego Trybunału Karnego 1999 – Konwencja o prawach człowieka i biomedycynie 2000 – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej promulgowana jako deklaracja 2001 – Konwencja z Aarhus od 2006 – działalność Rady Praw Człowieka ONZ, która zastąpiła Komisję Praw Człowieka ONZ od 2007 – działalność Agencji Praw Podstawowych Unii Europejskiej oraz Europejskiego Instytutu ds. Równości Kobiet i Mężczyzn 2007 – Deklaracja praw ludów tubylczych 2008 – Konwencja o prawach osób niepełnosprawnych 2009 – Karta praw podstawowych Unii Europejskiej integralną częścią obowiązującego Traktatu lizbońskiego 2014 – Konwencja o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej

Rodzaje praw człowieka thumb|Rada Bezpieczeństwa ONZ

Prawa osobiste Prawa do: dobrego życia, rzetelnego sądu (patrz „gwarancje formalne” poniżej), decydowania o swoim życiu, szczęścia, prawo do życia, prawo do wolności myśli, sumienia i wyznania, prawo do głoszenia swoich poglądów i opinii bez względu na ich treść i formę, prawo każdego człowieka do uznawania wszędzie jego podmiotowości prawnej, zakaz stosowania tortur, nieludzkiego lub poniżającego traktowania lub wymierzania kar cielesnych, zakaz trzymania człowieka w niewolnictwie lub poddaństwie, zakaz skazywania człowieka za czyn, który nie stanowił przestępstwa w chwili jego popełnienia, zakaz pozbawiania wolności jedynie z powodu niemożności wywiązania się ze zobowiązań umownych.

Prawa i wolności polityczne Tzw. prawa negatywne – prawa służące ochronie wolności jednostki przed ingerencją ze strony państwa prawo do obywatelstwa, możliwość uczestniczenia w życiu publicznym, czynne prawo wyborcze – możliwość uczestnictwa w wyborach, bierne prawo wyborcze – możliwość kandydowania w wyborach, wolność zrzeszania się, prawo do uczestniczenia i organizowania pokojowych manifestacji, prawo do składania wniosków, petycji, skarg, dostęp do informacji o działaniach władz i osób publicznych, równy dostęp do służby publicznej.

Wolności i prawa ekonomiczne, socjalne i kulturalne 1. Tzw. prawa pozytywne – uprawnienia jednostki do świadczeń na jej rzecz – prawa socjalne

Prawo do: ochrony zdrowia, nauki, odpowiedniego i zadowalającego wynagrodzenia, zapewniającego jednostce i jej rodzinie egzystencję odpowiadającą godności ludzkiej, pomocy socjalnej (ogólnie), rozrywki (np. granie w piłkę nożną, pływanie).

2. Prawa ekonomiczne: (zobacz też art. 64 Konstytucji RP) prawo do pracy, prawo do własności, prawo dziedziczenia, prawo do zakładania własnej działalności gospodarczej.

3. Prawa solidarnościowe (w większości nie posiadają sformalizowanego charakteru prawnego) – wszystkie prawa przysługujące grupom społecznym, np. prawo narodów do samostanowienia.

4. Prawa kulturalne: prawo do wolności twórczości artystycznej, prawo do badań naukowych oraz ogłaszania ich wyników, prawo do wolności korzystania z dóbr kultury i ich wytwarzania.

Gwarancje: materialne (dotyczą głównie praw socjalnych, ekonomicznych i kulturowych), formalne (prawo do ochrony prawnej jednostki). prawo każdego człowieka do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy przez niezawisły sąd, prawo do fachowej obrony w postępowaniu przed organami aparatu państwowego, prawo do skargi konstytucyjnej.

Wśród kategorii osób w szczególny sposób zagrożonych naruszeniami praw człowieka wymienia się kobiety, dzieci, osoby starsze, niepełnosprawne, przedstawicieli mniejszości (etnicznych, narodowych, religijnych, rasowych, seksualnych), cudzoziemców (uchodźców i pracowników migrujących) oraz społeczności tubylczeBogumił Termiński, Międzynarodowa ochrona pracowników migrujących. Geneza, instytucje, oddziaływanie, Warszawa, 2011..

Instytucje skargi Są to organy międzynarodowe, do których może zwrócić się obywatel każdego państwa ze skargą, jeżeli uzna, że urzędy wydały decyzje na jego niekorzyść i są według niego niezgodne z prawami człowieka.

Instytucje międzynarodowe rozpatrujące skargi: Międzynarodowy Komitet Czerwonego Krzyża z siedzibą w Genewie Rada Praw Człowieka Organizacji Narodów Zjednoczonych z siedzibą w Genewie Wysoki komisarz Narodów Zjednoczonych do spraw praw człowieka z siedzibą w Genewie Komitet Praw Człowieka z siedzibą w Genewie Prokurator Międzynarodowego Trybunału Karnego z siedzibą w Hadze

Instytucje europejskie: Biuro Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka z siedzibą w Warszawie Europejski Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w Strasburgu Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich z siedzibą w Strasburgu Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej z siedzibą w Luksemburgu

Instytucje amerykańskie: Międzyamerykańska Komisja Praw Człowieka z siedzibą w Waszyngtonie