Zamek Czorsztyn – ruiny średniowiecznego zamku na szczycie Zamkowej Góry w Czorsztynie, w województwie małopolskim, w Pieninach, nad Jeziorem Czorsztyńskim.
Pierwsza budowla na wzgórzu czorsztyńskim powstała ok. XIII w., należała do starosądeckiego klasztoru klarysek, została przejęta przez monarchów i przeszła znaczną rozbudowę za czasów Kazimierza Wielkiego, w XIV w. Broniła granicy i skrzyżowania szlaków handlowych, prowadzących na Węgry, w stronę Nowego Targu i Sącza. Była miejscem postoju władców polskich zmierzających na Węgry. Po węgierskiej stronie Dunajca analogiczną funkcję pełnił zamek Dunajec.
W XV w., ze względu na słabą sytuację majątkową władców, zamek został przekazany pod zastaw. Kolejni starostowie-zastawnicy króla dokonywali jego stopniowej rozbudowy, a największa modernizacja miała miejsce za czasów urzędowania Jana Baranowskiego, który m.in. wzniósł obiekt zwany obecnie „basztą Baranowskiego”. Baranowski zapisał się w historii także jako człowiek bardzo źle traktujący swoich poddanych.
W połowie XVII w. budowlę zajął Aleksander Kostka-Napierski w czasie swojego powstania, a kilka lat później, w czasie potopu szwedzkiego, ukrywał się tu Jan II Kazimierz Waza. W latach 30. XVIII w., podczas wojny o sukcesję polską, zamek został spustoszony przez Kozaków. Pod koniec XVIII w. w pobliżu okopali się konfederaci barscy.
Ostatnim starostą był w latach 1763–1797 Józef Makary Potocki, który nie dysponował środkami potrzebnymi na remont zamku, już wówczas będącego w słabym stanie. Kiedy zmarł, budowlę przejął urząd austriacki i odsprzedał rodzinie hrabiów Drohojowskich, również nieposiadającej pieniędzy na konserwację budowli, która stopniowo popadła w ruinę.
Ciekawa historia i malowniczy wygląd ruin sprawiły, że obrosły wokół niej legendy i stała się inspiracją dla artystów, zwłaszcza w epoce romantyzmu. Ze względu na unikalny mikroklimat już w pierwszej połowie XX w. utworzono tu rezerwat, a w latach 90. XX w. tereny wokół reliktów włączono do Pienińskiego Parku Narodowego. Zamek Czorsztyn został w 1968 r. wpisany do wojewódzkiego rejestru zabytków.
Lokalizacja mały|Zamek Czorsztyn na Zamkowej Górze – widok ogólny Zamek zbudowano na skale zwanej Zamkową Górą (588 m n.p.m.), wznoszącej się na lewym brzegu doliny Dunajca. Znajduje się ok. 50 m powyżej tafli obecnego Jeziora Czorsztyńskiego. Przed utworzeniem zbiornika zamek był położony ok. 95 m ponad dnem doliny. Po przeciwnej stronie jeziora znajduje się zamek Dunajec w Niedzicy.
Zamkowa Góra zbudowana jest z wapienia krynoidowego (amonitowego). Już od XVIII w. interesowali się nią badacze (członkowie wyprawy cesarskiej z 1751 r.). Józef Nyka pisał w swoich przewodnikach, że „narosła [wokół niej] rekordowa liczba opracowań”, a jej profil był od XIX w. wykorzystywany do ilustracji podręczników geologicznych – pierwszy wykorzystał go Ludwik Zejszner w 1832 r. Poza Zamkową Górą w okolicy wznosi się jeszcze kilkanaście skałek, z których najwyższa, położona na wschód od niej, sięga 607 m n.p.m. i jest nazywana Czubatą Zamecką.
Zachodni stok Góry bywa nazywany Sadkiem – miał być tu rzekomo położony ogród starościński.
W 1921 r. władze niepodległej Polski, za zgodą ówczesnych właścicieli Drohojowskich, jako pierwsze uznały Górę Zamkową za ścisły rezerwat przyrody. Ponownie rezerwat o powierzchni 10,28 ha, administrowany przez PPN, utworzono na tych terenach w 1970 r. W 1996 r. został włączony do parku narodowego, jako uroczysko „Zamek Czorsztyn”. Potrzebę ochrony okolicy zamku wywołała obecność rzadkich roślin, m.in. endemitu zachodnich Pienin, pszonaka pienińskiego oraz owadów.
Nazwa mały|Zamek górny i średni, widok z zamku dolnego Według K. Szajnochy nazwa „Czorsztyn” miała pochodzić od (). Zgodnie z inną teorią, wywodzi się od słów lub (, ). Autor hasła o Czorsztynie w słowniku Nazwy miejscowe Polski podaje, że jego nazwa pochodzi od , w znaczeniu stroma skała. Germańska nazwa została nadana przez sprowadzonych ze Spiszu niemieckich osadników.
Zamek Czorsztyn istniał w źródłach równolegle z zamkiem Wronin (castrum Wronyn), co stanowiło podstawę hipotezy o dwóch blisko sąsiadujących ze sobą warowniach. Problem ten rozstrzygnęli w swoich studiach Czesław Deptuła i Stanisław Kołodziejski dowodząc, że Wronin i Czorsztyn to ten sam obiekt. Obalili tym samym teorię, zgodnie z którą zamek o germańsko brzmiącej nazwie mieli założyć Niemcy. Nazwa „Wronin” wywodzi się od staropolskiego słowa oznaczającego kolor czarny.
Nazwa Czorsztyna w historycznych dokumentach zapisywana była na różne sposoby: Czornsteyen (1348 r.), Czorsten (przed 1370 r.), Czorsteyn (1400 r.), Csorsteijn (1401 r.), Corsten (1410 r.), Czorsten (1410 r.), Czornsten (1414 r.), Czorstin (1425 r.), Czorsthyn (1477 r.), Czornstin (1508 r.). Początkowo dotyczyła tylko zamku. Prawdopodobnie między XIII a XIV w. powstało osiedle Podzamcze, wieś Czorsztyn, która wyewoluowała ze starościńskiego folwarku, leżąca na skrzyżowaniu szlaków handlowych, jest przez prof. Czesława Deptułę datowana jest na wiek XVII–XVIII. Układ Czorsztyna-Nadzamcza wykształcił się z kolei dopiero w XX w..
Historia Początki istnienia warowni Nazwa „Czorsztyn” po raz pierwszy pojawia się w dokumencie sołtysa podolinieckiego Henryka z 1303 r. Z kontekstu wynika, że występuje w nim jako pewien charakterystyczny obiekt topograficzny, punkt orientacyjny – choć fakt, że obcy koloniści nadali mu nazwę (nazwa jest pochodzenia niemieckiego) świadczy o tym, że już wtedy miejsce to było jakoś zagospodarowane.
Informację o istnieniu na tym terenie zamku, określonego nazwą „Wronin”, zawiera akt starosądeckiej opatki Stronisławy z 1320 r., który cytował dokument lokacyjny Kluszkowiec z 1307 r. Należał on wówczas do klasztoru klarysek ze Starego Sącza. Powstał prawdopodobnie z inicjatywy pani sądeckiej Kingi. Za czasów panowania późniejszej świętej, zapewne w latach 80. XIII w., miała miejsce pierwsza akcja osadnicza dotychczas niezasiedlonego regionu Pienin. Warownia mogła stanowić „zaporę” dla węgierskich osadników, zapuszczających się coraz bardziej na północ, a jednocześnie pełnić funkcję ośrodka, wokół którego kolonizację prowadzili Polacy.
W 1348 r. zamek, zwany już Czorsztynem, stanowił własność królewską. Strzegł polsko-węgierskiej granicy państwa i znajdującego się w pobliżu skrzyżowania szlaków wiodących do Krakowa i na Śląsk przez Nowy Targ, do Wojnicza i Krakowa przez Nowy Sącz i Czchów oraz na Węgry (Via Magna – jej główny wariant biegł z Krakowa przez Bochnię, Czchów, Stary Sącz, Rytro i dzisiejszy Mniszek, choć alternatywna trasa ze Starego Sącza biegła do Krościenka, następnie przez Czorsztyn, Przekop i Starą Wieś Spiską; obydwie odnogi spotykały się w Kieżmarku, skąd doliną Popradu i Hornadu, przez Koszyce i Miszkolc, droga wiodła do Budy). Pełnił jednocześnie funkcję komory celnej. Od strony węgierskiej tej samej granicy bronił nieco młodszy (wg Tadeusza Trajdosa wybudowany po 1307 r.) zamek Dunajec. Do tego czorsztyńska warownia stanowiła główny ośrodek administracyjny klucza majątkowego, utworzonego przez Kazimierza Wielkiego z dóbr skonfiskowanych klaryskom, obejmującego Grywałd, Kluszkowce, Maniowy, Sromowce Niżne, Sromowce Wyżne oraz Tylmanową. Klucz ten określany był w ówczesnych dokumentach terminem „dystrykt” (districtus).
Dokładna data przejęcia budowli przez monarchę jest nieznana. Czesław Deptuła sugerował, że wydarzyło się to tuż po 1292 r. z inicjatywy Wacława II, a Piotr Stępień twierdził, że miało miejsce najpóźniej w 1320 r., kiedy zamki Sądecczyzny podporządkowywał sobie, tuż po swojej koronacji, Władysław Łokietek. Jacek Laberschek z kolei datował przejęcie zamku na lata 1336–1348.
Kazimierz Wielki traktował już zamek jako własność królewską i był inicjatorem jego rozbudowy. Prawdopodobnie nie była ona podyktowana chęcią wzmocnienia granicy polsko-węgierskiej (polsko-węgierskie kontakty były wtedy bardzo dobre), a raczej wynikała z chęci poprawienia komunikacji między Krakowem a Budą. Nowa, reprezentacyjna siedziba starostwa mogła stanowić miejsce czasowego pobytu władców jadących przez Spisz na Węgry. Świadczą o tym m.in. udokumentowane obecności w Czorsztynie Kazimierza Wielkiego (l. 1335, 1339, 1342, 1355, 1369), Ludwika Węgierskiego (prawdopodobnie) i Jadwigi Andegaweńskiej (1384 r.).
W XIV w. i w pierwszych latach XV w. „dystryktem” czorsztyńskim zarządzał w imieniu monarchy burgrabia (burgrabius), mianowany osobiście przez króla i podporządkowany prawdopodobnie wielkorządcy krakowsko-sandomierskiemu. Miał on obowiązek rozliczać się ze wszystkich dochodów i wydatków związanych z warownią. Kilku burgrabiów jest znanych z imienia. W 1381 r. urząd ten piastował książę opolski Bolko. Czasy jego urzędowania przypadły na spór z klasztorem kartuzów o wykorzystanie wody dunajeckiej. W latach 1400–1402 burgrabią był Zaklika z Rudna.
Zamek w rękach starostów Czasy Jagiellonów Po tym, jak Ludwik Węgierski obniżył podatki gruntowe z 12 do 2 gr, w skarbcu królewskim zaczęło brakować pieniędzy. W 1413 r. zamek został więc przekazany pod zastaw tytułem pożyczki 700 florenów, a pierwszym starostą niegrodowym został Abraham Czarny z Goszyc herbu Gryf. Przed starostą musiał od tego momentu odpowiadać burgrabia, który w praktyce spadł do rangi dowódcy załogi zamkowej. W latach 1417 i 1423 warownię odwiedzał Władysław Jagiełło, a w 1440 r. przez dwa dni przebywał tu Władysław III Warneńczyk, jadący na swoją koronację na Węgry. To tutaj miało miejsce ostatnie spotkanie Władysława z matką, Zofią Holszańską oraz bratem, późniejszym królem, Kazimierzem Jagiellończykiem. Cztery lata później monarcha zginął w bitwie pod Warną.
W 1434 r. książę Fedor (Fedko) Fryderyk Ostrogski, Rusin i husyta, po kilkuletnim pobycie w Czechach postanowił wznieść w pobliżu zamku czorsztyńskiego warownię zbójecką, z której mógłby wraz ze współwyznawcami napadać na ziemie polsko-węgierskiego pogranicza. Husyci zostali jednak pokonani przez polskie wojsko – nie wiadomo, czy zdążyli zorganizować i wybudować swoją siedzibę.
Pod koniec panowania Warneńczyka i tuż po jego śmierci, zamkiem zarządzał Mikołaj ze Skawiny. W jego imieniu warownią władał Mikołaj Ratułd ze Skrzydlnej, starosta nowotarski, który bezprawnie zawłaszczył część dochodów tenuty i odmówił zwrotu zamku. W 1445 r. Abraham z Goszyc i Mikołaj ze Skawiny osobno pozwali go przed sądem krakowskim, który skazał oskarżonego na oddanie zamku i zwrot pieniędzy, zobowiązując jednocześnie Mikołaja ze Skawiny do wydania twierdzy królowej Zofii.
Za panowania Kazimierza Jagiellończyka doszło do ponownego zastawu Czorsztyna. W 1452 r. tenutariuszem był Jakub Pieniążek z Witowic herbu Jelita, a w latach 1462–1464 – Jakub Obulec (Obolec) z Bronocic herbu Odrowąż, o którym B. Krzan pisał, że był pierwszym właściwym starostą (z pełnią władzy administracyjnej i wojskowej na podległym terenie). W latach 1464–1467 zastawnikiem zamku był Prokop Pieniążek z Krużlowej herbu Odrowąż, a w latach 1468–1472 starostą był jego syn, Andrzej.
mały|Wydany przez Kazimierza IV Jagiellończyka dokument nadania zamku wraz ze starostwem Feliksowi z Paniewa thumb|Zasięg tenuty czorsztyńskiej w ramach powiatu sądeckiego
Następnie warownia przeszła w ręce Paniewskich h. Godziemba. Kolejnym starostą był Jakub Cielę Paniewski, który przejął zamek wraz z Janem Smolikiem ze Strzeszkowic. Piastował ten urząd do 1481 r. Od 1474 r. władzę na Czorsztynie sprawował Feliks Paniewski, wysokiej rangi dowódca wojskowy (hetman wojsk zaciężnych), który zmarł w 1488 r. W posiadanie starostwa weszli wówczas jego synowie: Aukt (Adaukt), Jan Janda, Jakub, Więcław i Jerzy. W 1516 r. cały czorsztyński klucz majątkowy przeszedł w ręce Jerzego, który wykupił wsie należące do braci wraz z sołectwami i wójtostwem w Krościenku.