Pamiętniki lekarza

Pamiętniki lekarza (fr. Mémoires d’un médecin) – cykl czterech powieści stworzony przez Aleksandra Dumasa ojca opisujący czasy Francji od ślubu Ludwika XVI z Marią Antoniną do zgilotynowania Ludwika XVI. Kontynuacją losów Marii Antoniny aż do jej śmierci jest powieść „Kawaler de Maison-Rouge”, nienależąca jednak do cyklu. Na „Pamiętniki lekarza” składają się powieści: Józef Balsamo, Naszyjnik królowej, Anioł Pitou, Hrabina de Charny.

Dwie pierwsze powieści stanowią odrębne całości, oddzielone w czasie o czternaście lat, natomiast akcja dwóch pozostałych tomów rozpoczyna się pięć lat po zakończeniu „Naszyjnika królowej” i następuje bezpośrednio po sobie. Cykl opowiada o genezie, wybuchu i przebiegu Wielkiej Rewolucji Francuskiej. Pokazuje również smutne losy królowej Francji, Marii Antoniny, znienawidzonej przez francuski lud i nieszczęśliwej w miłości. Ukazane są tam również losy postaci zarówno historycznych, jak i fikcyjnych. Powieści są wielowątkowe, losy różnych postaci przeplatają się ze sobą w taki sposób, że trudno powiedzieć, która z nich jest ważniejsza, a która nie. Mamy więc w tych powieściach wątki historyczne i wątki fikcyjne. Są to m.in.:

Wątki historyczne wybuch Wielkiej Rewolucji Francuskiej, jej przyczyny i przebieg afera naszyjnikowa dyskredytująca Marię Antoninę w oczach ludu i będąca pośrednią przyczyną wybuchu rewolucji działalność mistyczna i polityczna Józefa Balsamo alias Alessandra Cagliostro niezbyt udane małżeństwo Ludwika XVI z Marią Antoniną romans Ludwika XV i pani du Barry działalność takich postaci jak: Jean-Jacques Rousseau, Georges Danton, Jean-Paul Marat, Maximilien de Robespierre stworzenie gilotyny przez doktora Guillotina smutny los Ludwika XVII

Wątki fikcyjne nieszczęśliwa miłość Honoriusza Gilberta do Andrei de Taverney nieodwzajemniona miłość Andrei do męża, Oliviera de Charny nieszczęśliwa miłość do Marii Antoniny kardynała de Rohan, Filipa de Taverney i Oliviera de Charny, odwzajemniona tylko do tego trzeciego nieodwzajemniona miłość Anioła Pitou do Katarzyny Billot miłość Katarzyny Billot i Izydora de Charny. próby odzyskania syna przez hrabinę de Charny polityczno-wojskowa działalność pana Billot przygody Anioła Pitou na tle pierwszej fazy Wielkiej Rewolucji Francuskiej działalność polityczna Honoriusza Gilberta

Wątki fikcyjne w powieści „:Kawaler de Maison-Rouge” to: miłość Maurycego Lindey i Genowefy Dixmer spisek kawalera de Maison-Rouge w celu uwolnienia Marii Antoniny.

Fabuła książek Józef Balsamo – pierwsza część cyklu. Tytułowy bohater tej powieści to mason i hipnotyzer, twierdzący, że posiada dar nieśmiertelności. Wraz ze swym mistrzem Altotasem i świeżo poślubioną małżonką Lorenzą przybywa do Francji, by przeprowadzić plan obalenia monarchii francuskiej i oddania władzy ludowi. Balsamo ma problemy ze swą żoną Lorenzą, która gdy jest w transie – kocha męża, a gdy jest normalna – nienawidzi go. Nie będąc w transie ucieka mu do klasztoru, jednak mąż sprowadza ją za pomocą hipnozy z powrotem. Podróżując po Francji Balsamo korzysta z gościny u starego barona Taverney, gdzie zwraca uwagę na jego córkę, która jako dziewica może być medium. Córka barona Andrea marzy o wielkiej miłości. Kocha się w niej parobek Honoriusz Gilbert, odrzucając przy tym miłość służącej Nicole (łudząco podobnej do Marii Antoniny). Gilbert ucieka z domu Taverneyów i zostaje najpierw maskotką kochanki Ludwika XV, pani du Barry, ale od niej też ucieka i zostaje sługą filozofa Rousseau, aż w końcu zwraca na niego uwagę sam Balsamo. Do Francji przybywa eskortowana przez Filipa de Taverney (starszego brata Andrei) Maria Antonina, która zostaje żoną delfina Francji, Ludwika. Tymczasem Balsamo wyrabia sobie pozycję w stolicy. Trzyma Lorenzę w domu bez hipnozy licząc na to, że go pokocha go obiema swymi osobowościami. Kobieta ucieka od niego i denuncjuje go na policji jako wroga króla. Balsamo hipnotyzuje Andreę, by ta znalazła jego ukochaną, ale zapomina potem wyprowadzić ją z transu, co wykorzystuje Gilbert, gwałcąc nieprzytomną dziewczynę. Balsamo zabiera żonę z posterunku policji i unika aresztowania. Zostawia Lorenzę w transie i żyje z nią teraz jak mąż z żoną. Jednakże Altotas potrzebuje krwi dziewicy lub niemowlęcia do eliksiru młodości, dzięki któremu utrzymuje się przy życiu. Zabija więc w celu uzyskania tego specyfiku Lorenzę nie wiedząc, że nie jest już ona dziewicą. Gdy to odkrywa, umiera, nie zdążywszy zrobić nowego eliksiru. Balsamo nie pomaga mu i z mściwą satysfakcją patrzy na agonię mistrza. Nieświadoma utraty dziewictwa Andrea z przerażeniem dowiaduje się, że jest w ciąży i ku swej rozpaczy rodzi synka, którego porywa Gilbert i ukrywa u młodej wieśniaczki Pitou, po czym ucieka statkiem do Ameryki, ale na Wyspach Azorskich dopada go Filip de Taverney i strzałem z pistoletu powala na ziemię. Umiera Ludwik XV, na tron wstępuje jego wnuk, delfin Ludwik XVI, mąż Marii Antoniny. Pani du Barry traci wpływy i zostaje zmuszona do opuszczenia Paryża.

Naszyjnik królowej – druga część cyklu. Józef Balsamo zmienia nazwisko na Alessandro Cagliostro i wraca do Francji, by dalej kontynuować swoje zadanie obalenia monarchii. Znajduje w Paryżu młodą dziewczynę Oliwię, w której rozpoznaje Nicole, byłą służącą Taverneyów, łudzącą podobną do Marii Antoniny. Obiecuje jej sporą sumę pieniędzy, jeśli dziewczyna zamieszka w wyznaczonym jej domu i pojawi się z nim czasami publicznie. Oliwia w masce bierze razem z nim udział w balu w operze, podczas którego jednak niechcący odkrywa swoją twarz i wszyscy uczestnicy balu sądzą, iż mają do czynienia z królową. W Marii Antoninie są zakochani trzej mężczyźni: kardynał Ludwik de Rohan, Filip de Taverney oraz hrabia Olivier de Charny, który jako jedyny cieszy się jej wzajemnością. Filip i Olivier wspólnie niszczą złośliwe pamflety na temat królowej, po czym pojedynkują się o jej względy i Olivier zostaje ranny. Dogląda go zakochana w nim dwórka królowej, Andrea de Taverney, ale słusznie podejrzewając, że ma rywalkę w samej Marii Antoninie, porzuca służbę i zostaje nowicjuszką zakonną. Ludwik XVI chce podarować żonie naszyjnik, ale królowa odmawia ze względu na jego zbyt wysoką cenę. Podstępna intrygantka Joanna de Valois, hrabina de La Motte, zostaje kochanką kardynała de Rohan. Wiedząc jednak o miłości duchownego do królowej wmawia mu, iż Maria Antonina chce go prosić o pośrednictwo w kupnie owego naszyjnika oraz zapłaceniu jego pierwszej raty. Uszczęśliwiony kardynał płaci pierwszą ratę za naszyjnik i wręcza go obiektowi swych westchnień podczas nocnej schadzki w ogrodzie. Nie wie jednak, że ma do czynienia jedynie z przebraną Oliwią, którą dzięki intrydze Cagliostra hrabina de La Motte poznała i zwerbowała do realizacji swego przebiegłego planu. Wszystko jednak wychodzi na jaw, gdy jubilerzy odwiedzają królową i domagają się spłaty reszty rat. Ludwik XVI wszczyna śledztwo. Wskutek tego hrabina de La Motte, Cagliostro, kardynał de Rohan i Oliwia zostają aresztowani. Hrabia de La Motte ucieka z naszyjnikiem za granicę, ale zostaje schwytany na próbie sprzedaży diamentów z niego wydłubanych. W międzyczasie Oliver de Charny i królowa Maria Antonina nawiązują platoniczny romans – urządzają potajemnie schadzkę, której świadkiem jest Filip de Taverney. Król przypadkiem przyłapuje zakochanych na wyznaniach miłosnych, ale królowa ratuje siebie i ukochanego, kłamiąc, iż Oliwier prosił ją o rękę Andrei. Uspokojony władca wyraża na ten ślub zgodę. Maria Antonina wydobywa więc dziewczynę z klasztoru i zaręczają ją z hrabią, który jednak w dniu zaręczyn podczas kłótni z bratem swej przyszłej żony wyraźnie daje rodzeństwu de Taverney do zrozumienia, iż ślub ten jest tylko parawanem do ukrycia miłości jego i królowej. Andrea jest załamana, gdyż szczerze kocha Oliviera. Tymczasem proces zamieszanych w aferę naszyjnikową trwa. Kardynał de Rohan i Cagliostro zostają uniewinnieni (ten drugi jednak z obawy o swoje życie wyjeżdża za granicę), Oliwia zostaje po cichu wypuszczona na wolność. Hrabia de La Motte trafia na galery, a jego żona otrzymuje jako karę areszt domowy oraz publiczną chłostę połączoną z napiętnowaniem. Olivier de Charny i Andrea de Taverney pobierają się, ale żadne z nich nie jest z tego zadowolone. Filip wyrusza w świat szukać przygód i zapomnienia.

Anioł Pitou – trzecia część cyklu. Honoriusz Gilbert nie zginął w pojedynku z Filipem, lecz został w ostatniej chwili ocalony przez Cagliostra, który uczynił go swoim uczniem. Honoriusz jest obecnie lekarzem i rzecznikiem praw ludu, ma za sobą walkę o niepodległość Stanów Zjednoczonych Ameryki Płn. Poznajemy w tej powieści jego syna Sebastiana oraz mlecznego brata Sebastiana, sierotę Ludwika Anioła Pitou. Chłopca po śmierci matki wychowuje jego ciotka Angelika – skąpa dewotka. Gdy chłopiec przez zbyt częste błędy popełniane w łacińskich tekstach zostaje wyrzucony ze szkoły przez fanatycznego księdza Fortier, a z domu przez ciotkę, zamieszkuje u gospodarza Billota, który jest przyjacielem Gilberta. Pitou potajemnie kocha się w córce Billota, Katarzynie, która jednak zamiast niego woli przystojnego i bogatego wicehrabiego Izydora de Charny, brata Oliviera. We wsi Pitou z Billotem zachęcają lud do buntu wobec arystokracji. W końcu we wsi zjawiają się agenci policyjni, którzy kradną Billotowi podczas rewizji szkatułkę z dokumentami, którą powierzył mu Gilbert. Billot i Pitou pędzą więc do Paryża powiadomić doktora Gilberta o wszystkim. Ten jednak siedzi w Bastylii, podczas gdy w Paryżu trwają zamieszki. Lud podburzony przez Billota bierze szturmem Bastylię i uwalnia jej więźniów, w tym Gilberta, który odkrywa, że został aresztowany na rozkaz królowej, którą poprosiła o to hrabina de Charny (czyli Andrea) – to ona również nasłała agentów, by ukradli szkatułkę z dokumentami, ponieważ zawarte w niej papiery kompromitowały ją (Honoriusz ukradł je kiedyś, by zabezpieczyć się przed zemstą tej mściwej kobiety). Lud chce zamordować rodzinę królewską, jednak postawa Billota nie pozwala im na to. Gilbert staje się osobistym lekarzem króla i jego pomocnikiem w negocjacjach z ludem Paryża. Przy okazji odzyskuje od mściwej Andrei za pomocą hipnozy szkatułkę z dokumentami., którą następnie chowa w bezpiecznym miejscu. Zamieszki trwają i chroniąc królową, ginie w nich baron Jerzy de Charny, brat Oliviera i Izydora. W tym czasie Billot broni rodziny królewskiej przez rozwścieczonym tłumem. Pitou razem z Sebastianem Gilbertem wraca na wieś, gdzie zostaje uznany za bohatera. Ku jego rozpaczy Katarzyna Billot ma romans z Izydorem de Charny. Grupa młodzików wybiera Anioła Pitou na dowódcę swej Gwardii Narodowej. Broń zdobywają zabierając ją siłą z prywatnego muzeum księdza Fortiera. Izydor wezwany przez Oliviera wyjeżdża do Paryża, co powoduje chorobę Katarzyny.