Galicyzm – wyraz lub zwrot zapożyczony z języka francuskiegoGalicyzm, sjp.pwn.pl..
W polszczyźnie wyrazy francuskojęzyczne zaczęły się pojawiać w XVII i XVIII wieku, co związane przede wszystkim było z uniwersalnością języka francuskiego oraz licznymi koneksjami ówczesnej Polski z Królestwem Francji. Galicyzmów używały zwłaszcza wyższe warstwy społeczne: arystokracja i szlachta. Wplatano słowa lub wyrażenia w zdanie, prowadzono również całe rozmowy po francusku.
Ze względu na docelową grupę społeczną nowe wyrazy dotyczyły głównie życia dworskiego, tańców i rozrywek np.: amant, awangarda, batalia, fryzjer, gorset, kokietka, mariaż czy peruka. Z czasem w polszczyźnie zadomowiły się również wyrażenia: faux pas, rendez-vous, par excellence, vis-à-vis, à propos, déjà vu, adres, biżuteria czy parasol.
Słownik wyrazów obcych PWN z 1995 r. zawiera 5900 zapożyczeń z języka francuskiego, natomiast Wielki słownik wyrazów obcych z 2003 r. – 5889 zapożyczeń, tj. około dwukrotnie więcej niż anglicyzmów bądź germanizmówMirosław Bańko, Skala zapożyczeń, sjp.pwn.pl (poradnia)..
Historia Galicyzmy pojawiły się w języku polskim w XVII w. wraz z modą na francuszczyznę przywiezioną z Francji przez pochodzącą stamtąd królową Marię Ludwikę (żonę polskiego króla Władysława IV, która po jego śmierci poślubiła kolejnego polskiego władcę króla Jana Kazimierza). Sprowadzała ona do Polski francuskich duchownych oraz uczonych, a noszenie się i mówienie po francusku stało się obowiązującą modą. Kolejny polski król Jan III Sobieski również miał żonę Francuzkę Marię Kazimierę d’Arquien znaną jako królowa „Marysieńka”. Propagowała ona literaturę francuską, a bajki La Fontaine’a zaczęły być powszechnie znane. W XVIII w. król Stanisław Leszczyński był frankofilem, chwalił i popierał wszystko, co francuskie, a swoją córkę Marię Karolinę Leszczyńską wydał za króla Francji Ludwika XV; była ona królową Francji przez ponad 40 lat. Za panowania ostatniego polskiego króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, znanego mecenasa sztuki, francuszczyzna powszechnie panowała na polskich dworach. Z początkiem XIX w. zwycięski marsz Napoleona Bonaparte na wschód przyniósł Polsce „małą niepodległość” w postaci Księstwa Warszawskiego, więc ponownie wszystko, co francuskie stało się modne. W czasach romantyzmu oraz wielkiej emigracji, gdy Mickiewicz, Słowacki i Chopin przebywali w Paryżu Polacy mogli obcować z francuszczyzną. Po odzyskaniu niepodległości w kręgach arystokracji na co dzień używano zwrotów francuskich. W czasach propagandy socjalistycznej i pojawienia się nowomowy wyrażenia zaczerpnięte z języków obcych, oprócz rosyjskiego, nie były mile widziane, lecz w kręgach przedwojennej inteligencji rozmowy okraszano wtrąceniami francuskimi. Po zmianie systemu politycznego w 1989 r. powszechna stała się angielszczyzna.
Galicyzmy Kuchnia: Beszamel: fr. béchamel Krokiet: fr. croquette (po francusku croquer oznacza chrupać) Bagietka: fr. Baguette (baguette to także pałka, do której kształtu nawiązuje nazwa tej bułki) Majonez: fr. mayonnaise Konfitura: fr. confiture Korniszon: fr. cornichon Grylaż: fr. grillage (masa cukiernicza z prażonych orzechów laskowych lub migdałów, cukru i tłuszczu, po francusku także ogrodzenie) Kupaż: fr. coupage (mieszanie różnych gatunków win), Szarlotka: fr. charlotte Gofr: fr. gaufre
Relacje damsko-męskie: Amant: fr. amant, kochanek Kokietka: fr. coquette Randka: fr. rendez-vous Mezalians: fr. mésalliance Romans: fr. romance Komplement: fr. compliment Garsoniera: fr. garçon – chłopak Brylować: fr. briller
Sztuka i rozrywka: Afisz: fr. affiche Maska: fr.masque Gaża: fr. gage Trupa: fr. troupe Żongler: fr. jongleur Marionetka: fr. marionnette Awangarda: fr. avant-garde Impresjonizm: fr. impressionnisme Model: fr. modèle Atelier: fr. atelier Karta: fr. carte Kier: fr. coeur, serce Trefl: fr. trèfle (dosłownie liść koniczyny) Karo: fr. carreau (dosłownie kwadrat) Pik: fr. pique (dosłownie kolec)
Moda: Perfumy: fr. parfum Makijaż: fr. maquillage Tiul: fr. tulle Żorżeta: rodzaj przezroczystej tkaniny, fr. crêpe georgette Kostium: fr. costume Beret: fr. béret Kaszkiet: fr. casquette Baleriny fr. ballerines Garsonka: fr. garçonne: chłopczyca, nawiązuje do trendu w modzie obowiązującego w latach 20. Krawat: fr. cravate Gorset: fr. corset Biżuteria: fr. bijou, klejnot. Fryzjer: fr. friser (czesać w loki) Puder: fr. poudre Balejaż: fr. balayage:(balayer oznacza także zamiatać) Szal: fr. châle Negliż: négligé (niekompletny strój) Sakwojaż: fr. sac de voyage (torba podróżna) Bagaż: fr. bagage (przedmioty zabierane w podróż) Portmonetka: fr. porte-monnaie
Umeblowanie i części domu: Fotel: fr. fauteuil Komoda: fr. commode (od przymiotnika „commode” wygodny) Sofa: fr. sofa Szezlong: fr. chaise-longue: dosłownie „długie krzesło” Lustro: fr. lustre Żyrandol: fr. girandole Balkon: fr. balcon Parkiet: fr. parquet Salon: fr. salon Suterena: fr. souterrain: podziemny Abażur: fr. abat-jour Buduar: fr. boudoire, który pochodzi od francuskiego czasownika „bouder”, dąsać się
Życie polityczne: Konsul: fr. consul Ambasador: fr. ambassadeur Mediacja: fr. médiation Arbitraż: fr. arbitrage
Zobacz też
Galicyzmy w języku niemieckim
Przypisy
Kategoria:Zapożyczenia z języków indoeuropejskich Kategoria:Langues d’oïl Kategoria:Język polski Kategoria:Język francuski