Pałłada (ros. Паллада), później Tsugaru (津軽) – rosyjski krążownik z początku XX wieku, okręt prototypowy trzech okrętów typu Diana, później japoński krążownik szkolny. Z konstrukcyjnego punktu widzenia stanowił krążownik pancernopokładowy, a pierwotnie klasyfikowany był jako krążownik I rangi. Nazwę „Pałłada” (Pallas Atena) nosiły też inne okręty rosyjskie. Okręt zbudowany został w Petersburgu w Rosji, zwodowany w 1899 roku, a wszedł do służby w marynarce wojennej Imperium Rosyjskiego w 1902 roku. Brał udział w walkach pod Port Artur podczas wojny rosyjsko-japońskiej, podczas której został zatopiony w 1904 roku w bazie Port Artur. Po podniesieniu przez Japończyków służył jako japoński krążownik szkolny i stawiacz min „Tsugaru” do 1922 roku, po czym został zatopiony jako okręt-cel w 1924 roku.

Wyporność projektowa okrętu wynosiła 6731 ton. Uzbrojenie składało się przede wszystkim z ośmiu dział kalibru 152 mm i 24 dział kalibru 75 mm. Napęd stanowiły maszyny parowe, pozwalające na osiąganie prędkości 19 węzłów.

Historia

Daty w kalendarzu juliańskim (starego stylu), po ukośniku w gregoriańskim

W drugiej połowie lat 90. XIX wieku Rosja dostrzegła potrzebę budowy serii nowoczesnych krążowników, z uwagi na zagrożenie ze strony intensywnie rozbudowującej się Cesarskiej Marynarki Niemiec. Projekt powstał w 1895 roku w rosyjskiej stoczni w Petersburgu. Budowa trzech krążowników typu Diana została przewidziana w ramach programu rozbudowy floty z 1895 roku, następnie włączonego do programu budowy okrętów na potrzeby Dalekiego Wschodu. W klasyfikacji rosyjskiej stanowiły krążowniki I rangi. 18 listopada 1895 roku Ministerstwo Morskie zdecydowało zlecić budowę dwóch pierwszych okrętów państwowej stoczni Galernyj Ostrowok w Petersburgu, a później zamówiono jeszcze trzeci. 17 kwietnia 1896 roku car Mikołaj II nadał pierwszej parze nazwy: „Pałłada” i „Diana”. Nazwa „Pałłada” pochodziła od imienia bogini z mitologii greckiej Pallas (Ateny). Za główny (prototypowy) okręt typu była uznawana budowana jako pierwsza „Pałłada”, mimo to oficjalnie był on nazwany typem Diana.

Po pracach przygotowawczych stępkę pod budowę położono na pochylni faktycznie w lipcu 1896 roku. „Pałłada” była budowana w dużej kamiennej pochylni stoczni Galernyj Ostrowok. Jej budową kierował starszy budowniczy okrętów (odpowiednik pułkownika) P. Andriuszenko, a na późniejszym etapie młodszy budowniczy okrętów A. Mustafin, kierujący już budową „Diany”. Przed etapem prób zastąpił go z kolei N. Titow. Oficjalne uroczyste położenie stępki z udziałem generał-admirała Aleksego, połączone z przytwierdzeniem okolicznościowej srebrnej deski, miało jednak miejsce na wszystkich trzech okrętach dopiero roku, gdy budowa była zaawansowana. „Pałładę” zwodowano jako pierwszą roku, w obecności cara Mikołaja II.

Wyposażanie okrętu trwało długo, co spowodowane było w głównej mierze przez złą organizację robót i opóźnienia poddostawców, a także opóźnienia stoczni w montażu już przygotowanych elementów (jak np. maszyny sterowej). Działa kalibru 75 mm wyprodukowane pierwotnie dla „Pałłady” trafiły z wyjątkiem dwóch ostatecznie na wykańczany szybciej pancernik „Pierieswiet”, wobec czego należało wyprodukować kolejne. Planowano nawet rozpocząć próby bez kompletnego wyposażenia w kwietniu, a następnie wrześniu 1900 roku, ale okręt nie nadawał się do wyjścia w morze w tym czasie. W połowie 1900 roku przeprowadzono jedynie próby na uwięzi. Prace zostały dodatkowo zakłócone przez pożar drewnianej pochylni z krążownikiem „Witiaź” w stoczni Galernyj Ostrowok 31 maja 1901 roku – stojąca obok „Pałłada” była zagrożona, lecz zdołano ją odholować. „Pałłady” rozpoczęto w końcu 19 września 1901 roku i ukończono w październiku. Mimo tego, że krążownik nie osiągnął prędkości projektowej 20 węzłów (podobnie jak pozostałe okręty typu), marynarka przyjęła go bez poprawek pod tym względem w obliczu wzrastającego napięcia w stosunkach z Japonią. Jeszcze w tym roku przeprowadzono próby uzbrojenia i marynarka odebrała okręt, po czym odstawiono go na zimowanie w Libawie.

Opis

Opis ogólny Projektowa wyporność normalna okrętów typu Diana wynosiła 6731 ton. Długość całkowita wszystkich okrętów typu wynosiła 126,8 m, a na linii wodnej 123,75 m. Szerokość maksymalna wynosiła 16,76 m, a zanurzenie projektowe 6,4 m.

Załoga liczyła początkowo etatowo 570 osób, w tym 20 oficerów. Oficerowie tradycyjnie mieli kajuty na pokładzie bateryjnym na rufie. Znajdowała się tam też kajuta dowódcy (na lewej burcie) oraz apartament i gabinet admiralski (na prawej burcie), a na samej rufie salon dowódcy. Marynarze mieli kubryki na pokładzie bateryjnym i spali w hamakach.

Uzbrojenie Stan początkowy thumb|Działo 152 mm bez maski na bliźniaczej „Dianie” Uzbrojenie główne okrętów typu Diana pierwotnie stanowiło osiem dział kalibru o długości lufy L/45 (45 kalibrów), w tym po jednym na pokładzie dziobowym i rufowym, a po trzy na pokładzie górnym na każdej z burt. Kąt podniesienia luf wynosił od -6° do +15°, a maksymalna donośność 9800 m. Zapas amunicji wynosił 1414 nabojów (około 176 na lufę). Działa strzelały pociskami o masie 41,4 kg, a szybkostrzelność wynosiła do 5 strzałów na minutę. Artyleria na „Pałładzie” nie miała masek ochronnych.

Uzbrojenie pomocnicze, przeznaczone do zwalczania torpedowców, stanowiły 24 działa kalibru 75 mm L/50 systemu Canet, na pojedynczych podstawach Mellera, z tego 12 w stanowiskach w burtach na pokładzie bateryjnym, a 12 na pokładzie górnym na śródokręciu, za nadburciem (ogółem 12 na każdej burcie). Kąt podniesienia luf wynosił od -10° do +20°, a maksymalna donośność 7000 m. Strzelały pociskami przeciwpancernymi o masie 4,9 kg, a zapas amunicji scalonej obejmował 6240 nabojów (260 na lufę). Szybkostrzelność wynosiła do 10 strzałów na minutę. Dodatkowo początkowo uzbrojenie uzupełniało osiem armat kalibru 37 mm Hotchkiss L/22,8, po dwie na mostku dziobowym i rufowym i cztery na marsie bojowym. Miały donośność 2778 m, a ich maksymalna szybkostrzelność wynosiła do 30 strzałów na minutę. Typowe dla rosyjskich okrętów I rangi uzbrojenie stanowiły wreszcie dwie armaty kalibru 63,5 mm systemu Baranowskiego na lawetach kołowych dla oddziałów desantowych. Do działek kalibru 37 mm zabierano 3600 nabojów, a do armat desantowych 1440.

Okręty typu Diana miały początkowo trzy stałe wyrzutnie torpedowe kalibru 381 mm, z tego jedną nadwodną, umieszczoną w stewie dziobowej, i dwie podwodne strzelające na każdą z burt. Zapas wynosił osiem torped, w tym dwie dla wyrzutni dziobowej. Ponadto okręty zabierały w komorze minowej wewnątrz kadłuba 35 min, które mogły być stawiane z łodzi okrętowych. Kutry krążowników mogły także być uzbrojone w miotacze niesamobieżnych torped kalibru 254 mm, wyrzucanych ładunkiem prochowym, których na okręcie przewożono sześć.

Zmiany uzbrojenia Z uwagi na szybką utratę okrętu „Pałłada” nie przechodziła późniejszych zmian uzbrojenia jak inne rosyjskie okręty tego typu. Podczas wojny rosyjsko-japońskiej, na przełomie kwietnia i maja 1904 roku z okrętu zdjęto na potrzeby frontu lądowego dwa działa kalibru 152 mm (drugą parę, z najmniejszym kątem ostrzału), cztery działa 75 mm, wszystkie osiem działek 37 mm i armaty desantowe 63,5 mm. W sierpniu zdjęto natomiast pozostałe sześć dział kalibru 152 mm i część dział kalibru 75 mm.

Opancerzenie thumb|Uproszczony schemat opancerzenia okrętów typu Diana Opancerzenie krążowników typu Diana stanowił typowy dla krążowników pancernopokładowych wewnętrzny pokład pancerny w rejonie linii wodnej, w formie skorupy z bocznymi skosami, pokryty płytami ze stosunkowo miękkiej . Grubość pancerza wynosiła w środkowej płaskiej części 38 mm, na skosach bocznych 63,5 mm, a w ich najniższej części bezpośrednio przylegającej do burt 50,8 mm. Dodatkowo stalowy pokład miał grubość 12,7 mm, zwiększając efektywną grubość opancerzenia.

Poszczególne elementy konstrukcji były ponadto opancerzone pancerzem pionowym ze stali chromoniklowej. Najgrubszy pancerz ścian grubości 152 mm miała , przy tym z tyłu miała otwarte wejście osłonięte taką samą płytą. Wieża początkowo miała szczelinę obserwacyjną wysokości 304,8 mm. Dach wieży wykonany był z małomagnetycznej stali grubości 51 mm, dla zniwelowania wpływu na kompasy, a szyb komunikacyjny pod nią do centrali pod pokładem pancernym miał grubość ścian 89 mm. Ponadto szyby wind amunicyjnych, dolne części przewodów kominowych i osłony niektórych przewodów miały pancerz grubości 38 mm. Masa pancerza ogółem wynosiła 707 ton (ok. 10% wyporności).

Napęd Okręty typu Diana były napędzane przez trzy trzycylindrowe pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania, o łącznej projektowej mocy indykowanej 11 610 KM. Maszyny dla wszystkich krążowników były wyprodukowane przez Towarzystwo Francusko-Rosyjskich Zakładów. Na próbach siłownia „Pałłady” osiągnęła moc 13 100 KM (największą spośród okrętów typu). Parę dla maszyn wytwarzały 24 kotły wodnorurkowe systemu Belleville produkcji Zakładu Bałtyckiego, rozmieszczonych w trzech kotłowniach, po osiem w każdej. Ciśnienie robocze w kotłach wynosiło 17,2 atmosfery. W Japonii kotły wymieniono na Miyabara. Spaliny odprowadzane były przez trzy wysokie, proste, rozstawione w równych odstępach kominy, dla każdej kotłowni osobny. Maszyny napędzały bezpośrednio trzy trzyłopatowe śruby z brązu o średnicy 4,09 m. Napęd miał umożliwiać osiąganie maksymalnej prędkości średniej 20 węzłów, lecz na próbach „Pałłada” osiągnęła jedynie 19,17 węzła (przy wyporności 6722 tony). W japońskiej służbie, po remoncie, wymianie kotłów, zlikwidowaniu przegłębienia na dziób, regulacji maszyn i doborze optymalnego skoku śrub, „Pałłada” osiągała mimo to prędkość średnią 20 węzłów, a chwilową nawet 21,85 węzłaPodawane są informacje publikacjach, że w japońskiej służbie po wymianie kotłów krążownik osiągał prędkość 22,75 węzła (np. , ), lecz budzi to wątpliwości w świetle informacji w monografii ..

Normalny projektowy zapas paliwa – węgla – wynosił 800 ton, a pełny 972 tony, lecz faktycznie maksymalny wynosił na przykładzie „Diany” 1070 ton. Zasięg projektowy wynosił 4000 mil morskich przy prędkości 10 węzłów z pełnym zapasem węgla. Faktyczny zasięg przy takiej prędkości przy częściowym zużyciu siłowni podczas służby bojowej był oceniany (dla „Diany”) w 1904 roku na 2570 mil (dobowe zużycie 110 ton).

Odmienności wyglądu i wyposażenia thumb|Okręt jako „Tsugaru” w 1912 roku „Pałłada” jeszcze przed wypłynięciem na Daleki Wschód została wyposażona w radiostację, umieszczoną prawdopodobnie w rufowej pokładówce.

Planowano, że okręty zostaną wyposażone w nowoczesne kotwice Halla, zakupione w Wielkiej Brytanii, lecz w celu zapobieżenia opóźnieniom „Diana” i „Pałłada” otrzymały po trzy starsze kotwice patentowe systemu Martina, produkowane przez , o masie 4,6 t (odróżniając się tym od „Aurory”). Wszystkie trzy okręty miały elektryczne napędy maszyny sterowej różnych firm – „Pałłada” miała maszynę produkcji Zakładu Bałtyckiego.

Początkowo w 1902 roku okręt miał pokojowy biały schemat malowania, z żółtymi kominami, przewidziany do rejsów zagranicznych. Jesienią 1903 roku okręt przemalowano na kolor oliwkowozielony, stosowany w I Eskadrze Oceanu Spokojnego.

Służba Służba w Rosji thumb|„Pałłada” podczas prób prędkości, 1901 rok