Paul Leonard Newman (ur. 26 stycznia 1925 w Shaker Heights, zm. 26 września 2008 w Westport) – amerykański aktor filmowy i teatralny, reżyser, producent, a także kierowca wyścigowy, przedsiębiorca, filantrop i działacz społeczny.

Laureat Oscara dla najlepszego aktora pierwszoplanowego za rolę w filmie Kolor pieniędzy (1987) i jeszcze ośmiokrotnie nominowany do tej nagrody za pierwszoplanowe role w filmach: Kotka na gorącym blaszanym dachu (1958), Bilardzista (1961), Hud, syn farmera (1963), Nieugięty Luke (1967), Bez złych intencji (1981), Werdykt (1982), Naiwniak (1994) i raz za drugoplanową rolę w filmie Droga do zatracenia (2002). W 1986 otrzymał honorowego Oscara za całokształt twórczości.

Czterokrotny mistrz USA w wyścigach samochodowych, w 1979 na drugim miejscu w wyścigu Le Mans.

Życiorys mały|lewo|upright=0.7|Paul Newman (1944) Wczesne lata Urodził się w Shaker Heights w Ohio (Środkowy Zachód), na przedmieściach Cleveland. Był najmłodszym dzieckiem Theresy (z domu Terézia Fecková; zm. 1982) i Arthura Sigmunda Newmana (zm. 1950), właściciela sklepu ze sprzętem sportowym. Jego matka pochodziła ze słowackiej miejscowości Ptičie, a ojciec był potomkiem żydowskich emigrantów z Węgier i Polski.

Od dzieciństwa pragnął być aktorem. Uczęszczał do Shaker Heights High School, gdzie brał udział w przedstawieniach teatralnych, wyróżniał się także w drużynach piłki nożnej i koszykówki oraz wśród pływaków. Otrzymał stypendium sportowe i studiował ekonomię w Kenyon College w Gambier w Ohio.

W latach 1943–1945 (podczas II wojny światowej) służył jako strzelec-radiotelegrafista w US Naval Air Corps. Miał zostać pilotem, ale nie ukończył szkolenia ze względu na daltonizm.

Kariera zawodowa W latach 1951–1952 studiował na Wydziale Teatralnym Yale Drama School w New Haven, jednocześnie pracował w nowojorskiej telewizji i uczył się w Actors Studio Lee Strasberga. Przyciągnął uwagę krytyków debiutem na Broadwayu w przedstawieniu Piknik (1953). Podczas pracy nad spektaklem poznał aktorkę Joanne Woodward, z którą wkrótce się związał.

Po raz pierwszy pojawił się na dużym ekranie w filmie Srebrny kielich (1954), jednak był tak zażenowany swoim ekranowym debiutem, że na łamach „Variety” zamieścił ogłoszenie, w którym przepraszał za swój występ. Pozytywne recenzje otrzymał dopiero za rolę boksera Rocky’ego Graziano w obrazie Między linami ringu (1956). Na początku kariery był często mylony z Marlonem Brando. Newman twierdził, że w co najmniej 500 notesach z autografami wpisał: „Z najlepszymi życzeniami od Marlona Brando”. Był również określany „nowym Jamesem Deanem”. Dwukrotnie zagrał role, w których początkowo miał wystąpić Dean (do czego nie doszło z powodu przedwczesnej śmierci aktora); były to główne role w filmach: Między linami ringu (1956) i Gwiazda szczęścia Billy Kida (1958). W kolejnych latach zagrał pamiętne role w filmach: Bilardzista (1961), Hud (1963), Nieugięty Luke (1967) oraz Butch Cassidy i Sundance Kid (1969). Jednocześnie zajął się reżyserią, a w kilku filmach (Rachelo, Rachelo i Bezbronne nagietki ) obsadził w głównej roli swoją żonę, Joanne Woodward.

W latach 70. wzbudził kontrowersje, wyrażając chęć zagrania głównej roli w adaptacji bestsellerowej powieści The Front Runner o homoseksualnej miłości między trenerem drużyny a zawodnikiem. Film jednak nigdy nie powstał.

Po wybuchu afery Watergate wyszło na jaw, że Newman figurował na liście wrogów Richarda Nixona (Richard Nixon's Enemies List).

Jego wielką pasją były wyścigi samochodowe, którymi zainteresował się po występie w filmie Zwycięstwo (1969). Swój pierwszy profesjonalny wyścig zaliczył w 1972 i do końca życia nie wydał oficjalnego komunikatu o zakończeniu kariery sportowej. W 1979 ukończył 24-godzinny wyścig LeMans na drugim miejscu. W 1995 był trzeci w klasyfikacji generalnej, ale pierwszy w swojej klasie w 24-godzinnym wyścigu w Daytonie. Był też współwłaścicielem zespołu wyścigowego Newman/Haas Racing.

W 1982 wraz z przyjacielem, Aaronem Edwardem Hotchnerem, stworzył firmę-markę – Newman's Own, produkującą żywność. Całość uzyskanych dochodów zasila fundację charytatywną Scott Newman Foundation, którą aktor i reżyser założył z żoną w celu szerzenia informacji o niebezpieczeństwach związanych z narkomanią. Od początku istnienia przedsiębiorstwa i fundacji wartość pomocy przeznaczonej na cele charytatywne przekroczyła 300 mln dol.. Z żoną wsparł również kampanię społeczną Save the Children i stworzył akcję The Hole in the Wall Camp na rzecz dzieci zmagających się ze śmiertelnymi chorobami.

W czerwcu 2008 media doniosły, że Newman, były nałogowy palacz, ma raka płuc. Choroba nowotworowa doprowadziła do śmierci aktora 26 września 2008 – w wieku 83 lat – w jego domu w Westport w stanie Connecticut.

Życie prywatne W 1949 ożenił się z Jackie Witte, z którą miał troje dzieci: syna Scotta (ur. 1950, zm. 1978 wskutek przedawkowania środków uspokajających i alkoholu), Susan (ur. 1953) i Stephanie. Podczas prac na spektaklem Piknik związał się z aktorką Joanne Woodward, jednak z powodu swoich wiktoriańskich poglądów zwlekał z rozwodem, na który zdecydował się dopiero w 1958 i w tym samym roku, podczas uroczystości w hotelu w Las Vegas, poślubił kochankę. Z Woodward doczekał się trzech córek: Elinory „Nell” Teresy (ur. 1959), Melissy (ur. 1961) i Claire (ur. 1965).

Wpływ na popkulturę Na Uniwersytecie w Princeton studenci obchodzą 24 kwietnia tzw. „Dzień Newmana”. W dniu tym do tradycji należy wypicie 24 piw w ciągu 24 godzin. Nie jest to oficjalne święto uczelni, a sam aktor deklarował, że czułby się lepiej, gdyby tej tradycji nie kontynuowano.

Filmografia Jako aktor mały|Paul Newman (1954) mały|Joanne Woodward i Paul Newman (1958) mały|Paul Newman (1966) mały|Paul Newman (2007) 1954: Srebrny kielich (The Silver Chalice) – Basil 1956: Między linami ringu (Somebody Up There Likes Me) – Rocky Graziano 1957: Historia Heleny Morgan (The Helen Morgan Story) – Larry Maddux 1957: Zanim dopłyną (Until They Sail) – kpt. Jack Harding 1958: Awantura w Putman's Landing (Rally 'Round the Flag, Boys!) – Harry Bannerman 1958: Gwiazda szczęścia Billy Kida (The Left Handed Gun) – William „Billy the Kid” Bonney 1958: Długie, gorące lato (The Long, Hot Summer) – Ben Quick 1958: Kotka na gorącym blaszanym dachu (Cat on a Hot Tin Roof) – Brick Pollitt 1959: Młodzi filadelfijczycy (The Young Philadelphians) – Tony Lawrence 1960: Widok z tarasu (From the Terrace) – Alfred Eaton 1960: Exodus (Exodus) – Ari Ben Canaan 1961: Paryski blues (Paris Blues) – Ram Bowen 1961: Bilardzista (The Hustler) – Eddie Felson 1962: Słodki ptak młodości (Sweet Bird of Youth) – Chance Wayne 1962: Przygody młodego człowieka (Hemingway's Adventures of a Young Man) – Ad Francis 1963: Nagroda (The Prize) – Andrew Craig 1963: Hud, syn farmera (Hud) – Hud Bannon 1963: Nowy rodzaj miłości (A New Kind of Love) – Steve Sherman 1964: Prawda przeciw prawdzie (The Outrage) – Juan Carrasco 1964: Pięciu mężów pani Lizy (What a Way to Go!) – Larry Flint 1965: Lady L – Armand Denis 1966: Ruchomy cel (Harper) – Lew Harper 1966: Rozdarta kurtyna (Torn Curtain) – prof. Michael Armstrong 1967: Nieugięty Luke (Cool Hand Luke) – Luke Jackson 1967: Hombre – John Russell 1968: Tajna wojna Harry’ego Frigga (The Secret War of Harry Frigg) – szer. Harry Frigg 1969: Butch Cassidy i Sundance Kid (Butch Cassidy and the Sundance Kid) – Butch Cassidy (Robert LeRoy Parker) 1969: Zwycięstwo (Winning) – Frank Capua 1970: WUSA – Rheinhardt 1971: Rodzina Stamperów (Sometimes a Great Notion) – Hank Stamper 1972: Z własnej kieszeni (Pocket Money) – Jim Kane 1972: Sędzia z Teksasu (The Life and Times of Judge Roy Bean) – sędzia Roy Bean 1973: Człowiek Mackintosha (The Mackintosh Man) – Joseph Rearden 1973: Żądło (The Sting) – Henry Gondorff 1974: Płonący wieżowiec (The Towering Inferno) – Doug Roberts 1975: Zdradliwa toń (The Drowning Pool) – Lew Harper 1976: Nieme kino (Silent Movie) – on sam 1976: Buffalo Bill i Indianie (Buffalo Bill and the Indians) – Buffalo Bill (William F. Cody) 1977: Na lodzie (Slap Shot) – Reggie Dunlop 1979: Kwintet (Quintet) – Essex 1980: Gdy czas ucieka (When Time Ran Out...) – Hank Anderson 1981: Fort Apache, Bronx (Fort Apache, The Bronx) – Murphy 1981: Bez złych intencji (Absence of Malice) – Michael Gallagher 1982: Werdykt (The Verdict) – Frank Galvin 1984: Harry i syn (Harry & Son) – Harry Keach 1986: Kolor pieniędzy (The Color of Money) – Eddie Felson 1989: Blaze – gubernator Earl Long 1989: Projekt Manhattan (Fat Man and Little Boy) – gen. Leslie Groves 1990: Pan i pani Bridge (Mr. and Mrs. Bridge) – Walter Bridge 1994: Hudsucker Proxy (The Hudsucker Proxy) – Sidney J. Mussburger 1994: Naiwniak (Nobody's Fool) – Donald J. „Sully” Sullivan 1998: Półmrok (Twilight) – Harry Ross 1999: List w butelce (Message in a Bottle) – Dodge Blake 2000: Dla forsy (Where the Money Is) – Henry Manning 2002: Droga do zatracenia (Road to Perdition) – John Rooney 2003: Nasze miasto (Our Town) – inspicjent 2005: Empire Falls – Max Roby 2006: Auta (Cars) – Hudson (głos)

Jako reżyser 1968: Rachelo, Rachelo (Rachel, Rachel) 1971: Rodzina Stamperów (Sometimes a Great Notion) 1972: Bezbronne nagietki (The Effect of Gamma Rays on Man-in-the-Moon Marigolds) 1984: Harry i syn (Harry & Son) 1987: Szklana menażeria (The Glass Menagerie)

Nagrody Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor pierwszoplanowy: 1987 Kolor pieniędzy Oscar za całokształt pracy aktorskiej: 1986 Złoty Glob New Star of the Year: 1957 Najlepszy reżyser: 1969 Rachelo, Rachelo Najlepszy aktor drugoplanowy w serialu, miniserialu lub filmie telewizyjnym: 2005 Empire Falls Nagroda im. Cecila B. DeMille’a: 1984 Nagroda BAFTA Najlepszy aktor zagraniczny: 1962 Bilardzista Nagroda Emmy Najlepszy aktor drugoplanowy w serialu, miniserialu lub filmie telewizyjnym: 2006 Empire Falls Nagroda na MFF w Cannes Najlepszy aktor: 1958 Długie, gorące lato Nagroda na MFF w Berlinie Srebrny Niedźwiedź dla najlepszego aktora: 1995 Naiwniak

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Amerykańscy aktorzy filmowi Kategoria:Amerykańscy aktorzy teatralni Kategoria:Amerykańscy aktorzy telewizyjni Kategoria:Amerykańscy producenci filmowi Kategoria:Amerykańscy reżyserzy filmowi Kategoria:Laureaci Nagrody Gildii Aktorów Ekranowych za całokształt twórczości Kategoria:Laureaci Nagrody im. Cecila B. DeMille’a Kategoria:Laureaci Nagrody David di Donatello Kategoria:Laureaci Nagrody za działalność humanitarną im. Jeana Hersholta Kategoria:Laureaci Oscara dla najlepszego aktora pierwszoplanowego Kategoria:Laureaci Oscara honorowego Kategoria:Laureaci Złotego Globu za najlepszą reżyserię Kategoria:Laureaci nagrody BAFTA dla najlepszego aktora pierwszoplanowego Kategoria:Laureaci Złotego Globu dla najlepszego aktora drugoplanowego w serialu, miniserialu lub filmie telewizyjnym Kategoria:Laureaci Srebrnego Niedźwiedzia dla najlepszego aktora Kategoria:Laureaci nagrody za pierwszoplanową rolę męską na Festiwalu Filmowym w Cannes Kategoria:Laureaci nagrody Emmy Kategoria:Laureaci Kennedy Center Honors Kategoria:Uczestnicy II wojny światowej Kategoria:Właściciele zespołów wyścigowych Kategoria:Amerykańscy kierowcy 24h Le Mans Kategoria:Amerykańscy kierowcy World Sportscar Championship Kategoria:Amerykańscy kierowcy American Le Mans Series Kategoria:Amerykanie pochodzenia słowackiego Kategoria:Amerykanie pochodzenia żydowskiego Kategoria:Zmarli na raka płuc Kategoria:Urodzeni w 1925 Kategoria:Zmarli w 2008