Konfederacja żołnierska (także konfederacja wojskowa) – w dawnej Polsce i Litwie, w XVII wieku związki żołnierzy powstające zwykle w wyniku buntu z powodu niewypłacania żołdu. Konfederaci obierali sobie dowódców (regimentarzy) i najeżdżali dobra królewskie lub kościelne i siłą ściągali zaległy żołd. Pierwszym aktem związkowych było wypowiedzenie posłuszeństwa hetmanowi i wybranie innego wodza nazywanego marszałkiem konfederacji wojskowej. Decyzję o powołaniu konfederacji i regimentarzy podejmowały koła rycerskie. Obradowano publicznie, a dla utrzymania karności uchwalano nowe, bardzo surowe, artykuły wojskowe.
Prawo zabraniało zawiązywania konfederacji. Np. ustawa z 1609 r. Porządek około zachowania żołnierza (Volumina Legum, tom 2, f. 1662, s. 462) głosiła:
"Buntow y Konfederacyi żadnych, wieżdżania w dobra nasze [królewskie], duchowne, y świeckie czynić, aby się ciż żołnierze nie ważyli, sub poena capitis, infamiae, et confiscationis bonorum [pod karą śmierci, pozbawienia czci i przepadku mienia]. Czego My [król] żadnemi prywatnemi listami, y assekuraeyami, odpuszczać ani warować nie bçdziemy, ani będziem mogli, y choćbyśmy to uczynili, żadney wagi mieć nie będzie."
Zakazy te zwykle pozostawały bezskuteczne.
Przykłady Konfederacja gliniańska 1590 Konfederacja z 1597 r. Konfederacje wojska inflanckiego z lat 1602-1608 Konfederacja grodzieńska z 1610 r. Konfederacja lwowska z 1622 r. Konfederacja w Wierzbołowie w 1655 r. - zawiązana przez zbuntowane oddziały radziwiłłowskie, przeciwko Szwedom i Januszowi Radziwiłłowi, w obronie króla Jana Kazimierza. Konfederacja tyszowiecka z 1655. Zawiązana przez hetmanów i wojska koronne. Pierwsza konfederacja "przy królu". Konfederacja w Choroszczy w 1657 r. Konfederacja w Kamieńcu w 1657 r. Konfederacja w Drohiczynie (Konfederacja Kmicicowska) w 1660 r. Nexus Fraternus, czyli Wielka Konfederacja z lat 1661-1663 Związek Święcony z 1661-63 na terenie Korony przeciwko reformom królewskim Związek Braterski z 1661-63 na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego przeciwko reformom królewskim Związek Pobożny powołany przez króla przeciwko Związkowi Święconemu Konfederacja szczebrzeszyńska w 1672 r. zawiązana przez hetmana Jana Sobieskiego przeciwko królowi Michałowi Korybutowi Wiśniowieckiemu Konfederacja gołąbska w 1672 - konfederacja generalna "przy królu" Michale, przeciwko tzw. malkontentom magnackim Konfederacja Baranowskiego w latach 1696–1697 Konfederacja łowicka kardynała Michała Radziejowskiego z lat 1697-1698 Konfederacja sandomierska z 1702 r. - konfederacja "przy królu" Auguście Konfederacja tarnogrodzka z lat 1715-1717 (przeciwko obecności wojsk saskich) Konfederacja dzikowska z 1734 r. (w obronie króla Stanisława Leszczyńskiego)
Zobacz też lisowczycy artykuły wojenne hetmańskie Przypisy
Bibliografia
Andrzej Rachuba, Konfederacje wojska litewskiego. 1657-1663, Zabrze 2010, . E. Janas, Konfederacja wojska koronnego w latach 1661–1663, Lublin 1998. E. Janas, Związek Święcony 1661–1663. Dzieje i ideologia, Wrocław 1999 A. Rachuba, Konfederacja Kmicicowska i Związek Braterski wojska litewskiego w latach 1660–1663, Warszawa 1989
!