Jer – jedna z dwóch samogłosek występujących w języku prasłowiańskim, które różniły się od wszystkich pozostałych samogłosek krótszym czasem wymawiania. Z tego powodu nazywane bywają samogłoskami zredukowanymi. Ich nazwa i grafemy pochodzą od odpowiednich liter alfabetu języka staro-cerkiewno-słowiańskiego. Wyróżniano jer przedni (ь) i jer tylny (ъ). Pod koniec okresu języka prasłowiańskiego wytworzył się także podział na jery słabe i jery mocne, związany z pozycją tych samogłosek w wyrazie. W ciągu rozwoju poszczególnych języków słowiańskich jery słabe zanikały, a jery mocne wokalizowały się, tj. przechodziły w pełne samogłoski.

Zanik i wokalizacja jerów odbywały się w momencie rozpadu słowiańskiej wspólnoty językowej i wskazywane są jako koniec epoki prasłowiańskiej. Realizacja tych procesów mogła przebiegać w różny sposób, wywierając duży wpływ na fonologię i morfologię języków słowiańskich. Zjawiska te doprowadziły do powstania oboczności typu samogłoska : zero morfologiczne. Poza tym mogły za sobą pociągnąć kolejne przemiany takie jak wzdłużenie zastępcze bądź różnego rodzaju uproszczenia, np. wyrównanie analogiczne i upodobnienie fonetyczne.

Pochodzenie jerów i ich charakterystyka Przekształcenia samogłosek Wyróżnia się dwa typy jerów: jer przedni: ь (zwany „jerem miękkim”) – samogłoska półwysoka przednia jer tylny: ъ (zwany „jerem twardym”) – samogłoska półwysoka tylna.

Jery mogły występować w środku wyrazów i na ich końcu. Tworzyły osobne sylaby i niektóre wyrazy były zbudowane wyłącznie z takich jerowych sylab, np. *pьsъ.

Jery w języku prasłowiańskim powstały głównie w wyniku przemian praindoeuropejskich krótkich samogłosek ŭ i ĭ. Samogłoska ь odpowiada na ogół dawnemu ĭ, a ъ odpowiada ŭ. Przykładowo: pie. *gʰostĭs > psł. *gostь > pol. gość; pie. *sūnŭs > psł. *synъ > pol. syn; pie. *mŭsom > psł. *mъxъ > pol. mech.

Język prasłowiański odziedziczył z poprzednich epok monoftongiczne fonemy samogłoskowe, które można uporządkować w pary różniące się między sobą długością (iloczasowy podział na krótkie i długie samogłoski). Z czasem obok tej opozycji iloczasowej zaczęła wykształcać się także opozycja brzmienia (barwy). Część dawnych samogłosek długich podwyższyła swoją artykulację na najwyższy poziom artykulacyjny, druga część – obniżyła na najniższy poziom. Dawne krótkie samogłoski przyjęły średni poziom artykulacyjny. Przyjmując, że czas trwania samogłoski krótkiej to 1 mora, samogłoski wysokie i niskie trwały 2 mory, a samogłoski średnie 1 morę. Półwysokie samogłoski, tj. jery ь i ъ (dawne krótkie ĭ i ŭ) skróciły się jeszcze bardziej do ½ i zmniejszyły swoją wyrazistość artykulacyjną. W związku z tym, że były o połowę krótsze od samogłosek krótkich nazywane są samogłoskami zredukowanymi lub półsamogłoskami. Jeszcze później, kiedy wytworzył się podział na jery mocne i słabe, czas trwania tych drugich można określić w przybliżeniu jako ¼.

W związku z tym, że przekształcenie głosek ĭ i ŭ w jery wiązało się ze zmniejszeniem napięcia i obniżeniem artykulacji, ich barwa stała się bliższa neutralnej samogłosce szwa. Przypuszcza się, że jer przedni był wymawiany jako głoska pośrednia między e i i (jako //), a jer tylny jako głoska pośrednia między o i u (jako // lub //). Na pewnych obszarach różnica między tymi dwoma jerami mogła całkowicie się zatrzeć i oba mogły być realizowane jako szwa. Jery na pewnych pozycjach (tzw. jery słabe) wkrótce zanikły, a na innych pozycjach (tzw. jery mocne) zmieniły swoją barwę, zlewając się z innymi samogłoskami. Jedynie w języku bułgarskim i słoweńskim do dziś zachował się specjalny fonem wymawiany jako szwa lub podobnie, zapisywany w bułgarskim jako ъ, a w słoweńskim jako e.

Do innych źródeł jerów należą m.in.: indoeuropejskie końcówki –os, –on (dające w prasłowiańskim ъ, np. *dymъ z pie. *dʰuHmós), redukcja samogłoski e (np. četyre → čьtyre; *bьrati – *berǫ, redukcja w formach trybu rozkazującego pewnych czasowników *rьci – *rekǫ); redukcja o (np. *zъvati – *zovǫ; pewne słowa zapożyczone do prasłowiańskiego zawierające u bądź i (np. *kъnędzь i *kotьlъ z języka gockiego, które w pragermańskiej epoce miały formę odpowiednio *kuningaz i *katilaz). W końcówkach fleksyjnych jery mogły się pojawiać w ramach dążności do „otwierania” sylab w związku z obowiązującym prawem sylaby otwartej.

Czas powstania jerów Przed próbą określenia, kiedy pojawiły się jery, warto przedstawić, jak w ogóle rozumieć język prasłowiański na osi czasu. Wielu slawistów wyróżnia w języku prasłowiańskim dwa okresy. W pierwszym okresie był to (stosunkowo) homogeniczny język Słowian, który wyodrębnił się ze wspólnoty bałtosłowiańskiej. Drugi okres charakteryzuje się obniżeniem stopnia jedności językowej Słowian – wówczas zachodziły zarówno takie zmiany językowe, które dotyczyły wszystkich Słowian, jak i takie, które miały zasięg regionalny i stanowiły podwaliny dla późniejszego rozdziału na osobne języki słowiańskie. Granica pomiędzy tymi okresami nie jest ostra. Przyjmuje się, że to przejście nastąpiło między V a VII w. i powiązane było w większym lub mniejszym stopniu z migracjami w ramach wielkiej wędrówki ludów. Koniec epoki języka prasłowiańskiego (tj. koniec drugiego okresu) miał miejsce w X–XI w.

Według Zdzisława Stiebera jery w miejscu krótkich ĭ i ŭ pojawiły się po VI–VII w. Według Jurija Szewelowa możliwe jest, że wyłoniły się dopiero w VIII w. Szacunki dokonywane są m.in. na podstawie formy ówczesnych zapożyczeń z i do słowiańszczyzny oraz form toponimów. Fakt, że pierwszy słowiański alfabet (głagolica) z ok. 863 r. (a także kolejny – cyrylica pod koniec IX w.) miał osobne litery dla oznaczania głosek jerów, niezwiązane ani z i, ani z u, wskazuje na to, że głoski ĭ i ŭ musiały zaniknąć wcześniej. Nie ma pewności, że nastąpiło to na całym obszarze słowiańskim równocześnie.

Ewolucja jerów Podział na jery słabe i mocne W systemie opartym na opozycji samogłosek krótkich i długich jery mogły stanowić dość rażącą anomalię, dlatego ostatecznie nie utrzymały się długo. Pod koniec epoki prasłowiańskiej pojawiły się tendencje osłabienia artykulacji jerów w określonych pozycjach. Pojawiło się dodatkowe rozróżnienie na jer słaby (ь, ъ) i jer mocny (ь, ъ). W pozycjach mocnych jery wymawiano mocniej, wyraźniej i nieco dłużej, a w pozostałych pozycjach – słabiej i jeszcze krócej niż dotychczas.

Jery słabe zajmowały następujące pozycje w wyrazie: na końcu wyrazu – w wygłosie, np. domъ (dom), konь (koń) w sylabie poprzedzającej sylabę z pełną (niejerową) samogłoską, np. dъva (dwa) w sylabie poprzedzającej sylabę z jerem w pozycji mocnej, tj. takim, który nie ulegał redukcji, a wzmocnieniu, np. pьsъkъ (piesek).

Jer był mocny tylko w zgłosce przed sylabą z jerem słabym. Jeśli sylab jerowych było więcej, to jerem słabym był jer nieparzysty, licząc od końca wyrazu, a jerem mocnym – parzysty. Jeśli sylaby z jerami były przedzielone sylabą z samogłoską pełną, to poprzedzająca ją sylaba z jerem była w pozycji słabej, np. *sъborъ > zbór.

Osłabianie jerów słabych było kompensowane wzmacnianiem jerów mocnych – poprzedzającą mocną półsamogłoskę wydłużano o tyle, o ile skracał się jer następujący. Zachodziło tym samym tzw. wzdłużenie zastępcze o kierunku wstecznym. Takie rozmieszczenie jerów słabych (tj. w wygłosie lub w zgłosce poprzedzającej sylabę z jerem mocnym bądź inną samogłoską) budowało swego rodzaju rytmikę (prawo Havlíka). W przybliżeniu można ją przedstawić jako sąsiadowanie sylaby mocnej i słabej (nie: mocna + mocna, słaba + słaba), a w odniesieniu do jerów – niewystępowanie w obu sąsiadujących sylabach bardzo krótkich samogłosek, jakimi były jery). Współcześnie taką tendencję prozodyjną można zaobserwować w językach mających iloczas, np. w czeskim (sylaba długa + krótka lub krótka + długa). Pierwotnie regularny stan uwarunkowany prawem Havlíka zmieniał się pod wpływem wyrównań analogicznych. Ponadto pewne trudne do wymówienia zbitki spółgłoskowe powstałe po zaniku słabych jerów mogły być niedopuszczalne w niektórych językach, np. z psł. *stьblo powstał słowacki wyraz steblo (ale pol. źdźbło); z psł. *stьklo powstało rosyjskie стекло (stiekło) (pol. szkło), a z psł. *krъve (dopełniacz) rosyjska forma крови (krowi) (pol. krwi).

Sylaby przyimkowe stanowiły proklityki – łączyły się w całość akcentuacyjną z następującymi po nich wyrazami, stanowiły niejako część wyrazu, z którym dany przyimek się łączył, np. vъ‿noci (pol. w nocy), vъ‿mьglě (pol. we mgle), nadъ‿mъnojǫ (pol. nade mną).

Zanik i wokalizacja jerów Osłabianie jerów słabych i wzmacnianie jerów mocnych doprowadziło do tego, że od X do XII w. na niemal całym obszarze słowiańskim następował zanik jerów słabych i wokalizacja jerów mocnych (przekształcanie się w pełne samogłoski). O ile pojawienie się jerów miało miejsce w czasach przedpiśmiennych dla Słowian, o tyle ich zanik można zaobserwować w najstarszych słowiańskich zapisach. Najstarszym językiem literackim Słowian jest język staro-cerkiewno-słowiański uformowany w IX w., jednak najstarsze zachowane teksty, odpisy, pochodzą z końca X i początku XI w. W zabytkach języka staro-cerkiewno-słowiańskiego często spotyka się zapisy świadczące o zaniku jerów słabych, np. kto zamiast kъto, natomiast w pozycjach mocnych – zastępowanie jeru przedniego literą e, a tylnego – literą o, np. šedъ zamiast sьdъ, sonъ zamiast sъnъ. Ponadto w pozycjach słabych zdarzały się pomyłki w użyciu jeru tylnego i przedniego, co świadczy o tym, że jery słabe w okresie kopiowania tych tekstów nie były już wymawiane. Jednak w czasie, gdy język ten powstał, w IX w., jery były pełnoprawnymi głoskami, a sylaby z jerami słabymi były w najstarszych tekstach liczone w wierszu sylabicznym tak jak inne sylaby. Jeszcze w Mszale kijowskim z X w. dość poprawnie odtworzone zostały zanikające wtedy jery. Staro-cerkiewno-słowiański z XI w. zachowuje jery w tekstach tylko przez tradycję, w wymowie już one nie istniały.

+Sposób realizacji dawnych jerów mocnych w wybranych językach słowiańskich (formy powstałe w wyniku wokalizacji jerów)JęzykJer przedniJer tylnyPrzykłady*dьnь*pьsъ*lьnъ*sъnъ*dъždžь*pěsъkъpolski/'e//e/dzieńpieslensendeszczpiasekczeski/e/denpeslensendéšťpíseksłowacki/e//e/, /a/, /o/deňpesľansendážďpiesokrosyjski/'e//o/день (dien´)пёс (pios)лён (lon)сон (son)дождь (dożd´)песок (piesok)ukraiński/e//o/день (den´)пес (pes)лен (łen)сон (son)дощ (doszcz)пісок (pisok)serbsko-chorwacki/a/danpaslansandaždpesak, pijesaksłoweński/a/, /ə/danpeslansendežpesekbułgarski/e//ə/ден (den)пес (pes)лен (len)сън (syn)дъжд (dyżd)пясък (pjasyk)macedoński/e//o/ден (den)пес (pes)лен (łen)сон (son)дожд (dożd)песок (pesok)

+Wybrane wyrazy w różnych językach słowiańskich, które niegdyś zawierały jery słabeJęzykPrzykłady*domъ*tьma*rъďa*bьčela*sъpati*sъsatipolskidomćmardzapszczołaspaćssaćczeskidůmtmarezvčelaspátsátsłowackidomtmahrdzavčelaspaťsaťrosyjskiдом (dom)тьма (t´ma)ржа (rża)пчела (pczeła)спать (spat´)сосать (sosat´)ukraińskiдім (dim)тьма (t´ma)іржа, ржа (irża)бджола (bdżoła)спати (spaty)ссати (ssaty)serbsko-chorwackidomtamarđa, hrđapčelaspatisisatisłoweńskidomtemarjačebelaspatisesatibułgarskiдом (dom)тъма (tyma)ръжда (ryżda)пчела (pczeła)спя (spja) -macedońskiдом (dom) -’рѓа (’rǵa)пчела (pczeła)спие (spie) -

Wokalizacja jerów mocnych zachodziła już po rozpadzie językowej wspólnoty słowiańskiej i nie doprowadziła ona do powstania takich samych samogłosek we wszystkich językach słowiańskich. Co więcej, w obrębie niektórych języków wokalizacja dała różne samogłoski zależnie przykładowo od tego, czy pierwotnie jery były przednie, czy tylne, np. z psł. *dьnь, *sъnъ powstał w ros. день (dien´), сон (son); w bułg. ден (den), сън (syn). W języku polskim istnieje rozróżnienie między dawnymi dwoma jerami w postaci różnicy między twardością a miękkością poprzedzającej spółgłoski, np. pol. dzień (dź miękkie), sen (twarde s). W niektórych językach jery zwokalizowały się w jedną samogłoskę bez żadnego rozróżnienia jakościowego, np. serb.-chorw. dan, san.