Jakub Przyłuski herbu Jeż inna forma nazwiska: Jacobus Priluscius, ps.: „Jessovius, Jeżowita, Jeżowita bakałarz” (ur. ok. 1512, zm. początek 1554 w Szczucinie nad Wisłą) – polski prawnik, pisarz polityczny, poeta i tłumacz, pisarz grodzki przemyski, pisarz ziemski krakowski.

Życiorys Pochodził prawdopodobnie z drobnej szlachty mazowieckiej. Posiadał spore wykształcenie humanistyczne: prawnicze i filologiczne, mimo że nie uczęszczał do Akademii Krakowskiej ani na uniwersytety zagraniczne. Władał językami starożytnymi: greckim i łaciną oraz hebrajskim. Rówieśnik i przyjaciel S. Orzechowskiego i M. Krowickiego, przebywał z nimi jako sekretarz na dworze protektora, wojewody krakowskiego Piotra Kmity (najpóźniej od lat 40. wieku XVI), gdzie zaznajomił się z formalistyką prawną i spotkał z przedstawicielami nowych prądów umysłowych, wyznających podobne hasła jak Przyłuski. Oskarżony przed królem o nowinkarstwo, znalazł obrońcę w Mikołaju Reju. Przyjął niższe święcenia kapłańskie, lecz zawsze wygłaszał radykalne poglądy. Przez 8 lat (od kwietnia 1540) pełnił urząd pisarza grodzkiego w Przemyślu. Później został proboszczem w Mościskach. Wkrótce przeszedł na kalwinizm i w 1550 ożenił się z Barbarą Dębieńską (Dembińską). W 1551 objął stanowisko pisarza ziemi krakowskiej. W Krakowie należał do kręgu intelektualistów, do którego należał m.in. Andrzej Frycz Modrzewski. W tym samym okresie założył własną drukarnię w Szczucinie, którą wkrótce przeniósł do Krakowa celem drukowania swego największego dzieła pt. Leges seu statuta ac privilegia Regni Poloniae. Zmarł na początku 1554 w Szczucinie nad Wisłą, której to wioski był właścicielem i gdzie mieszkałJulian Bukowski, Dzieje reformacyi w Polsce od wejścia jej do Polski aż do jej upadku. T. 1, Początki i terytoryalne rozprzestrzenienie się reformacyi, , s. 192–193..

Twórczość Autor prywatnego kompendium polskiego prawa spisanego po łacinie pt. Leges seu statuta ac privilegia Regni Poloniae (Ustawy, statuty i przywileje Królestwa Polskiego). Dzieło to, dedykowane królowi Zygmuntowi Augustowi, zostało wydane w 1553. Składało się z 6 ksiąg: I – o ustroju państwa i stanach; II – o skarbowości; III – prawo karne i prywatne; IV – o procesie; V – o stosunku ziem do Korony; VI – o wojnieLeges Seu Statuta Ac Privilegia Regni Poloniae Omnia, Kraków 1553..

W 1603 jako autor trafił do pierwszego polskiego Indeksu Ksiąg Zakazanych powstałego z inicjatywy biskupa Bernarda Maciejowskiego.

Ważniejsze utwory Funebre carmen... Principi Elisabeth... Sigismundi Augusti... Regis Poloniae... conjugi, Kraków 1545, drukarnia H. Wietor; inne wydania pt. In funere... Principis... Elisabethae... Sigismundi II Augusti... conjugis... carmen lugubre, Kraków 1545, drukarnia F. Ungler; część przekł. polskiego wyd. L. Kondratowicz (W. Syrokomla): Dzieje literatury w Polsce, t. 1, Wilno 1850, s. 252–253; także wyd. 2 Warszawa 1875, s. 312–314 Ad equites Polonos pro sacerdotibus Turcicum bellum una cum illis suscipientibus et pro Petro Gamrato... elegia, Kraków 1545, drukarnia H. Wietor; przekł. polski: S. Skimina; fragmenty ogł. B. Nadolski „Poezja polsko-łacińska w dobie Odrodzenia”, Odrodzenie w Polsce. Materiały Sesji Naukowej PAN 25–30 października 1953 r., t. 4: Historia literatury, Warszawa 1956, s. 190 Gratulatorium carmen Samueli Macieiovio, Kraków 1545, drukarnia F. Ungler Elegia qua Martinum Lutherum ad sarciendam concordiam ecclesiae Christi hortatur, wyd. przy: S. Orzechowski Pro ecclesia Christi ad Samuelem Macieiovium, Kraków 1546, drukarnia H. Wietor 3 Epitaphia Divo Sigismundo Regni Polon. elegis scripta, wyd. przy S. Orzechowski Funebris oratio habita... in funere Sigismundi Jegiellonis, Kraków 1548, drukarnia H. Unglerowa Statuta Regni Poloniae methodica dispositione, Kraków 1548, drukarnia H. Wietor (utwór jest pierwszym rzutem dzieła Leges seu statuta) Leges seu statuta ac privilegia Regni Poloniae, Kraków 1553 (główne dzieło Przyłuskiego; ma ono inny układ niż Statuta Regni...; druk rozpoczęto w 1551) Epigramaty, wyd. przy: Historia o żywocie... Jerzego Kastryjota, którego pospolicie Szkanderbergiem zowią... napisana od Maryna Barlecjusa, w przekł. C. Bazylika, Brześć Litewski 1569, drukarni C. Bazylik Satyra (paszkwil) na biskupów polskich (m.in. na S. Maciejowskiego i Dzierzgowskiego), wiersz polski, rękopis Biblioteki Załuskich zaginął; por.: H. Juszyński Dykcjonarz poetów polskich, t. 2, Kraków 1820, s. 96–97

Przekłady Homer Iliada, przekł. na łacinę; nie został wydrukowany, rękopis zaginął

Listy Korespondencja z lat 1547–1551 z: P. Kmitą, M. Kromerem, M. Krowickim, S. Orzechowskim; wyd. J. Korzeniowski „Orichoviana”, t. 1, Kraków 1891, BPP nr 19; fragm. listów do i od M. Krowickiego z 1550 wyd. W. A. Maciejowski Piśmiennictwo polskie, t. 3 dod., Warszawa 1852, s. 199–200

Utwór mylnie przypisywany Ustawy prawa polskiego (brak miejsca wydania) 1561, drukarnia J. Murmelius

Przypisy

Bibliografia

Polski Słownik Biograficzny t.29, s. 206

Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 3 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 138–140

Linki zewnętrzne Prywatne próby kodyfikacji prawa wykorzystywane w praktyce sądowej Fvnebre carmen serenissimae principi (1545) w bibliotece Polona

Kategoria:Działacze reformacyjni Kategoria:Pisarze grodzcy przemyscy Kategoria:Pisarze ziemscy krakowscy Kategoria:Polacy umieszczeni na indeksie ksiąg zakazanych Kategoria:Polscy pisarze nowołacińscy XVI wieku Kategoria:Polscy pisarze polityczni XVI wieku Kategoria:Polscy poeci XVI wieku Kategoria:Prawnicy I Rzeczypospolitej Kategoria:Autorzy dzieł prawnych (I Rzeczpospolita) Kategoria:Urodzeni w XVI wieku Kategoria:Urzędnicy ziemscy I Rzeczypospolitej Kategoria:Zmarli w 1554