Karol Józef Lipiński (ur. 30 października 1790 w Radzyniu Podlaskim, zm. 16 grudnia 1861 w Urłowie) – polski skrzypek, kompozytor, dyrygent i pedagog.

Życiorys mały|Portret młodego Karola Lipińskiego autorstwa Józefa Reichana mały|Portret Karola Lipińskiego pędzla Alojzego Reichana (1835) Od wczesnego dzieciństwa przejawiał wybitne zdolności muzyczne. Gry na skrzypcach uczył się od piątego roku życia – początkowo od ojca, Feliksa (1765-1847) – kapelmistrza orkiestry w majątku Potockich w Radzyniu Podlaskim. mały|Lipiński na litografii Maksymiliana Fajansa (1850) mały|Odręczna partytura Karola Lipińskiego z dedykacją (1835) Po przeniesieniu się Lipińskich w 1799 do Lwowa grał w orkiestrze prowadzonej przez ojca w domu Adama Starzeńskiego oraz w zespołach kameralnych. Pod koniec 1809 został koncertmistrzem orkiestry teatru niemieckiego we Lwowie (obowiązujący do 1842 przywilej teatralny obejmował tylko teatr niemiecki – polscy aktorzy działali wyłącznie na podstawie nie zawsze formalnych umów z przedsiębiorcami austriackimi). Po dwóch latach pracy w orkiestrze został jej kapelmistrzem. We Lwowie mieszkał przez 40 lat do 1839, pracując jako dyrygent, a później – dyrektor orkiestry. We Lwowie powstała zdecydowana większość jego kompozycji, m.in. trzy symfonie (Es-dur, B-dur, Uwertura D-dur), trzy koncerty skrzypcowe, kaprysy, polonezy oraz kilka śpiewogier („oper”): Syrena z Dniestru, mająca swą prapremierę we Lwowie w 1814Nuty i krótka informacja o operze., Kłótnia przez zakładFragmenty muzyczne opery. i Terefere i Tarapacie.

W 1812 odbył podróż do Warszawy, aby zapoznać się z pracą teatru operowego. Na przełomie 1812/1813 roku poślubił Reginę Garbaczyńską, uchodzącą za najpiękniejszą kobietę we Lwowie. Para doczekała się ośmiorga dzieci.

W 1814 wyjechał do Wiednia, aby poznać sławnego wówczas niemieckiego skrzypka-wirtuoza Louisa Spohra. Po tym spotkaniu postanowił obrać karierę koncertującego skrzypka, a po powrocie do Lwowa porzucił pracę w teatrze i zajął się doskonaleniem gry na skrzypcach. Równocześnie komponował i zajmował się działalnością pedagogiczną.

Pod koniec października 1817 udał się na koncerty do Włoch. 17 kwietnia i 24 maja 1818 koncertował z Niccolò Paganinim. W latach 1819–1824 koncertował w Kijowie, Krakowie, Poznaniu, Berlinie, Lipsku i Wrocławiu, Wilnie, Krzemieńcu i Kamieńcu Podolskim. W tym czasie stworzył wiele utworów.

W 1823 koncertował w Kijowie wspólnie z Marią Szymanowską. W grudniu 1827 i na początku 1828 dał pięć koncertów w Teatrze Narodowym w Warszawie, po których otrzymał zaszczytną nominację na pierwszego skrzypka Dworu Królewsko-Polskiego.

14 lipca 1829 podczas uroczystości koronacyjnych Mikołaja I, na które przybył również Paganini, z którym koncertował na Zamku Królewskim w Warszawie, wywołując w prasie warszawskiej gorącą polemikę na temat wyższości ich gry. Lipiński po powrocie z Warszawy zaniechał koncertowania i poświęcił się pracy kompozytorskiej. W 1834 rozpoczął występy z nowym repertuarem w Warszawie i Poznaniu, a w następnym roku udał się na półtoraroczną podróż artystyczną na Zachód. Udał się do Paryża. Koncertował niewiele z powodu długiej naprawy uszkodzonych skrzypiec. Z Paryża przeniósł się z koncertami do Anglii (Londyn, Manchester).

W latach 1837–1839 poczynił starania o stanowisko koncertmistrza kapeli króla saskiego w Dreźnie, które otrzymał w 1839. Niemal do ostatnich dni swojego życia jego działalność była związana z tym miastem. W 1852 za znakomite osiągnięcia Fryderyk August ofiarował artyście złoty pierścień z brylantem, zaś w 1854 został odznaczony przez króla Orderem Alberta za wybitne zasługi dla królewskiego dworu.

Współpracował z Richardem Wagnerem, przyjaźnił się z Robertem Schumannem. W Dreźnie stworzył swoje ostatnie utwory i rozwinął swoją działalność pedagogiczną, kształcąc wielu skrzypków i opiekując się młodymi talentami, takimi jak np. Henryk Wieniawski. Paganini, zapytany, kto według niego jest najlepszym skrzypkiem na świecie, odpowiedział: „Nie wiem, kto jest najlepszy, ale Lipiński ma na pewno drugie miejsce”. Po śmierci Paganiniego otrzymał w spadku jego skrzypce Amatiego, jako jeden z ośmiu skrzypków, którym zapisał on swoje instrumenty.

W 1845 zakupił majątek Urłów koło Tarnopola, gdzie spędzał wakacje z rodziną. Po śmierci żony w 1856 ograniczył działalność koncertową, a z czasem zaczął mierzyć się z problemami zdrowotnymi. Unieruchomienie prawej ręki uniemożliwiło mu grę na skrzypcach. 1 maja 1861, na własną prośbę, odszedł na emeryturę z wynagrodzeniem 1000 talarów, tj. połowy dotychczasowej pensji. Osiedlił się w swoim majątku, gdzie założył szkołę dla uzdolnionych dzieci chłopskich. Zmarł na astmę w 1861 i został pochowany w Urłowie. Urłów po jego śmierci przeszedł w ręce synów kompozytora, Gustawa i Konstantego. Lipiński w testamencie przeznaczył majątek w Urłowie na utworzenie fundacji stypendialnej jego imienia, która wspierałaby młodych skrzypków kształcących się w konserwatoriach we Lwowie, Neapolu i Wiedniu. Fundacja działała do wybuchu I wojny światowej.

Twórczość Na twórczość Karola Lipińskiego składają się 34 opusy (oprócz zaginionego opusu pierwszego), a także 27 dzieł nieopusowanych. Spośród mało dziś znanych kompozycji Lipińskiego największe uznanie zdobył sobie II Koncert skrzypcowy D-dur op. 21, zwany także Koncertem Wojskowym, a także trzy Kaprysy op. 29. Coraz częściej w repertuarze koncertowym pojawiają się jego dwa 2 tria smyczkowe. Oprócz tego był on twórcą czterech innych koncertów skrzypcowych (z których jeden się nie zachował), kaprysów i innych utworów wirtuozowskich, głównie na skrzypce z akompaniamentem, polonezów, rond, etiud, wariacji, muzyki do wodewilów i trzech wczesnych symfonii.

Dzieła mały|Pomnik Karola Lipińskiego w Radzyniu Podlaskim.

Dwa polonezy op. 1 na skrzypce i orkiestrę Siciliano varié op. 2 na kwartet smyczkowy Symfonia Es-dur op. 2 nr 1 (przed 1810) Symfonia C-dur op. 2 nr 2 (przed 1810) Symfonia B-dur op. 2 nr 3 (przed 1810) Dwa kaprysy op. 3 na skrzypce i fortepian lub skrzypce solo Wariacje G-dur op. 4 na kwartet smyczkowy Wariacje g-moll op. 5 na skrzypce i orkiestrę Trzy polonezy op. 5 na fortepian Polonez koncertowy op. 6 na skrzypce i orkiestrę Rondo alla Polacca E-dur op. 7 na skrzypce i orkiestrę (przed 1817) Trio na dwoje skrzypiec i wiolonczelę op. 8 (1821) Trzy polonezy op. 9 na skrzypce i kwartet smyczkowy Trzy kaprysy op. 10 na skrzypce i fortepian lub skrzypce solo Wariacje na tematy z opery „Kopciuszek” Rossiniego op. 11 Trio na dwoje skrzypiec i wiolonczelę A-dur op. 12 Ronda alla Polacca op. 13 na skrzypce i orkiestrę I Koncert na skrzypce i orkiestrę fis-moll op. 14 (1822) Wariacje na temat z opery 'Pirat' Belliniego op. 15 na skrzypce i orkiestrę (ok. 1820-24) Duet na temat z opery 'Il Crociati di Egitto' Meyerbeera op. 16 na skrzypce i orkiestrę (ok. 1820-24) Rondo alla Polacca na temat pieśni polskich op. 17 na skrzypce i orkiestrę (ok. 1820-24) Rondeau de concert op. 18 na skrzypce i orkiestrę (ok. 1820-24) Souvenir de la mer Baltique, Divertissements op. 19 na skrzypce i fortepian lub skrzypce solo Wariacje na temat kawatiny z opery 'Cyrulik sewilski' Rossiniego na skrzypce i orkiestrę (ok. 1820-24) op. 20 II Koncert na skrzypce i orkiestrę D-dur 'Wojskowy'(Concerto militaire) op. 21 (ok. 1826) Variations de bravoure sur une Romance militaire op. 22 na skrzypce i orkiestrę Fantaisie et variations op. 23 na motywach z opery 'Lunatyczka' Belliniego na skrzypce i orkiestrę (ok. 1824) III Koncert na skrzypce i orkiestrę e-moll op. 24 (1830-33) Adagio elegiaco op. 25 na skrzypce i orkiestrę Fantazja i wariacje na motywach z opery 'Hugenoci' Meyerbeera op. 26 na skrzypce i orkiestrę Trzy kaprysy op. 27 na skrzypce i fortepian lub skrzypce solo Wielka fantazja na motywach z opery 'Purytanie' Belliniego op. 28 na skrzypce i orkiestrę Trzy kaprysy op. 29 na skrzypce i fortepian lub skrzypce solo Fantazja na temat z opery 'Ernani' Verdiego op. 30 na skrzypce i fortepian lub skrzypce solo (ok. 1845) Fantazja na temat arii neapolitańskich op. 31 na skrzypce i fortepian lub skrzypce solo IV Koncert na skrzypce i orkiestrę A-dur op. 32 (1844) Fantazja na motywach z opery 'Krakowiacy i Górale' Stefaniego op. 33 na skrzypce i orkiestrę (przed 1826) Impromptus op. 34 na skrzypce i fortepian lub skrzypce solo (ok. 1842)

Nieopusowane: Sonet na orkiestrę (przed 1810) Favorite-Mazurka na orkiestrę (przed 1810) Polonoise guerriére na orkiestrę (1837)

Rodacy we Wszechnicy Wrocławskiej na 4 głosy (1826)

Sceniczne: Syrena z Dniestru, opera w 2 aktach, libretto Jan Nepomucen Kamiński i Dominik Jakubowicz wyst. Lwów 1813, 1814 Szlachta czynszowa czyli Kłótnia o wiatr, komedioopera w 1 akcie, (1810-14), libretto: Franciszek Ksawery Błotnicki, wyst. Lwów, ok. 1815 Kłótnia przez zakład, komedioopera w 1 akcie, napisana 1812, libretto: Jan Nepomucen Kamiński, wyst. Lwów, 27 maja 1814

Dyskografia (wybór) I Koncert skrzypcowy fis-moll op. 14, Rondo alla polacca op. 13, Variations de Bravoure op. 22 (2001, CPO 999 912-2) – Albrecht Breuninger – skrzypce, Polska Orkiestra Radiowa, Wojciech Rajski – dyrygent II Koncert skrzypcowy D-dur op. 21, III Koncert skrzypcowy e-moll op. 24, IV Koncert skrzypcowy A-dur op.32 (CPO 999 787-2) – Albrecht Breuninger, Polska Orkiestra Radiowa, Wojciech Rajski – dyrygent Symfonia B-dur op. 2 nr 3, Uwertura D-dur, II Koncert skrzypcowy (2003, DUX 0432) – Dominika Falger, Filharmonia Lubelska, Piotr Wijatkowski – dyrygent (https://web.archive.org/web/20041103223804/http://www.culture.pl/pl/culture/artykuly/dz_pl_lipinski_2003) Trio A-dur op. 12, Polonezy op. 9 (Selene Records 2005, CD-s 0501.72) – Konstanty Andrzej Kulka skrzypce, Andrzej Gębski skrzypce, Grzegorz Chmielewski altówka, Andrzej Wróbel wiolonczela Fantazja na motywach opery Krakowiacy i Górale Stefaniego op. 33, Fantazja i wariacje na tematy z opery Lunatyczka Belliniego op. 23, Kaprys D-dur op. 29 nr 3, Impromptu op. 34 nr 1, Trio g-moll op. 8 (Selene Records 1998, CD-s 9808.44) – Konstanty Andrzej Kulka skrzypce solo, Aurelia Liwanowska skrzypce, Andrzej Wróbel wiolonczela Utwory wybrane – Konstanty Andrzej Kulka, CD Accord (6 CD, 2012)

Przypisy

Bibliografia Henryka Flattówna. K.J. Lipiński, Wirtuozi i kompozytor. Dysertacja Krakowska, 1930 (e rękopisie) Józef Powroźniak. Karol Lipiński. Kraków: PWM, 1970 Владимир Юрьевич Григорьев. Кароль Липиньский. Москва: Музыка, 1977 Karol Lipiński: Życie, działalność, epoka. T. 1–4. Red. Maria Zduniak i in. Wrocław: Akademia Muzyczna im. Karola Lipińskiego, 1990, 1993, 2003, 2007

Linki zewnętrzne Biogram Karola Lipińskiego na Portalu Muzyki Polskiej Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina Strona poświęcona Karolowi Lipińskiemu (także spis utworów oraz dyskografia)

Utwory Karola Lipińskiego w bibliotece Polona

Kategoria:Ludzie urodzeni w Radzyniu Podlaskim Kategoria:Ludzie związani ze Lwowem (zabór austriacki) Kategoria:Polscy kompozytorzy romantyzmu Kategoria:Polscy skrzypkowie Kategoria:Polscy pedagodzy Kategoria:Urodzeni w 1790 Kategoria:Zmarli w 1861 Kategoria:Zmarli na astmę