Księżacy (gw. księżacka: Ksinzoki) – grupa etnograficzna ludności polskiej zamieszkująca księstwo łowickie wokół miast Łowicza i Skierniewic w południowo-zachodniej części historycznego Mazowsza. W I połowie XX w. Księżacy nadal wyróżniali się spośród sąsiednich grup etnograficznych obyczajami, charakterystyczną gwarą oraz wciąż żywym, tradycyjnym ubiorem. Choć współcześnie księżacka kultura ludowa zanika jako całościowy system praktyk w życiu codziennym, jej elementy, takie jak przywdziewanie odświętnego stroju, m.in. z okazji uroczystości kościelnych, tradycyjna muzyka i taniec nadal są kultywowane jako ważna część tożsamości księstwa.
Przodkowie Księżaków przez wieki zamieszkiwali kasztelanię łowicką (pod nazwą księstwo łowickie od XVIII w.) stanowiącą kompleks dóbr ziemskich arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Jako poddani arcybiskupa korzystali z większych swobód, dzięki czemu wykształcili oryginalną kulturę materialną. Większa zamożność i swoboda Księżaków, a także ich wcześniejsze uwłaszczenie wykształciły w nich poczucie odrębności, które podkreślają m.in. wyjątkowo bogatym strojem.
W publikacjach z dziedziny etnografii mieszkańcy księstwa określani są również jako Księżacy łowiccy lub Łowiczanie. Pierwszego opisu kultury księżackiej, w tym ludowego ubioru i budownictwa, dokonał Oskar Kolberg w 22 tomie swojej monografii pt. Lud. Jan Stanisław Bystroń przedstawiał Księżaków jako najlepszy przykład wielkiego wpływu stosunków społecznych na kształtowanie się odrębności etnograficznych.
Historia
Średniowiecze Kasztelania łowicka, potwierdzona jako uposażenie arcybiskupstwa gnieźnieńskiego już w 1138 r., była do XIII w. pokryta gęstą puszczą. Do miejscowości istniejących przed kolonizacją puszczy przeprowadzoną przez arcybiskupów Aniela Maria Chmielińska zaliczyła jedynie Miedniewice i Łowicz. Osadnictwo na jej terenie zaczęło rozwijać się w XIV w. za rządów arcybiskupów Janisława oraz Jarosława Bogorii Skotnickiego; w połowie XIV w. w dobrach łowickich i skierniewickich istniało już 96 zamieszkałych wsi, co stanowi 4/5 miejscowości z końca XVII w. Rozwój osadnictwa ułatwiło m.in. położenie dóbr pośród lasów, które chroniły je przed spustoszeniami wojennymi. Wg Renaty Marciniak-Firadzy do dóbr arcybiskupstwa mogli wówczas napływać osadnicy z Mazowsza, północnej Małopolski, ziemi sieradzkiej, łęczyckiej, Wielkopolski, a w szczególności z Kujaw, przyczyniając się do powstania w ich obrębie wyjątkowego obszaru etnograficznego i dialektologicznego.
Nowożytność mały|258x258px|Łowicz na rycinie z 1618 r. Arcybiskupstwo gnieźnieńskie, mając duże dochody, zakładało na terenie dóbr łowickich i skierniewickich liczne folwarki. Pierwszy spis dóbr arcybiskupstwa, w tym kasztelanii łowickiej, powstał w początku XVI w. za rządów arcybiskupa Jana Łaskiego. Kasztelania łowicka składała się wówczas z ośmiu kluczy; pańszczyzny dochodziły do dwóch dni z półłanka, jednak w licznych wsiach kmiecie musieli stawać do pracy na każde żądanie zarządów folwarcznych. Arcybiskup gnieźnieński, nie chcąc odstąpić od opłacalnych dla siebie robocizn, rozumiejąc jednak przeciążenie kmieci, wydał specjalną ustawę o robociznach nadającą im przywilej, dzięki któremu nie mogli być karani, dopóki ich wina nie została dowiedziona sądownie. Wg Anieli Marii Chmielińskiej korzystając z przywileju, w celu zaskarżenia wyroku starostów niejednokrotnie udawali się do samej kapituły metropolitarnej w Gnieźnie.
Arcybiskupi, jako wyjątkowo wyrozumiali panowie, stawiali się za swoimi poddanymi chcąc widzieć w nich ludzi zamożnych. Szczególną dbałością o włościan wsławili się m.in. Wacław Leszczyński, który zaopatrywał chłopów w inwentarz i odbudowywał ich domostwa po potopie szwedzkim oraz Michał Poniatowski, który chcąc dać ludności nowe źródło zarobku, założył fabrykę sukna w Skierniewicach oraz fabrykę płótna w Łowiczu. W początku XVI w. stosunkowo wysokie pańszczyzny zaczęto częściowo znosić, zastępując je czynszem.
Pierwsze poświadczone użycie nazwy księstwo łowickie (łac. Ducatus Loviciensis), od której wzięła się nazwa Księżacy, miało miejsce w 1739 w inwentarzach dóbr arcybiskupstwa. Spisy dóbr z tego okresu potwierdzają względną zamożność gospodarzy księżackich. W 1777 r. w 125 wsiach księstwa łowickiego były 1723 włóki osiadłe, na których mieszkało 14,089 poddanych gospodarujących w 1750 gospodarstwach. W gospodarstwach chłopskich duża była liczba czeladzi, np. w kluczu chruślińskim na jednego gospodarza przypadało średnio ok. 2, oraz bydła – np. w kluczu łowickim średnio prawie każdy gospodarz posiadał konia oraz więcej niż dwie krowy.
XIX wiek mały|Pałacyk Łowczego w Zwierzyńcu z 1820 W 1820 car Aleksander I nadał dawne dobra arcybiskupstwa swojemu bratu, wielkiemu księciu Konstantemu, nadając im oficjalnie nazwę księstwo łowickie. W 1838 r. Księżacy, jako jedna z pierwszych grup chłopów w kraju, zostali uwłaszczeni, co wiązało się z parcelacją gruntów i nadaniem gromadom wspólnych pastwisk. Stosunkowo wczesne zniesienie pańszczyzny i podział ziem między chłopów wiązały się ze znacznym wzrostem ich zamożności oraz rozkwitem oryginalnej kultury materialnej, który przypada na II poł. XIX w. Ludność przepełnionych wsi księżackich zaczęła osiedlać się poza historycznymi granicami regionu, najczęściej zakupując gromadnie cały folwark. Ze względu na przywiązanie do rodzimego księstwa, osiedlali się głównie pod jego granicami, tworząc zwartą społeczność księżacką poza jego obszarem.
Z relacji starszych Księżaków spisanych przez Anielę Marię Chmielińską w latach 20. XX w. wiadomo, że w czasach zaboru rosyjskiego administracji carskiej szczególnie zależało na zachęceniu włościan m.in. do tłumnego występowania na powitanie cara przyjeżdżającego do Skierniewic na polowania. Księżacy byli jednak niechętni do współpracy z zaborcami, którym udawało się osiągnąć efekty jedynie stosując terrorystyczne nakazy:
Pod koniec XIX w. badania nad kulturą ludową księstwa prowadził Oskar Kolberg, dokonując pierwszego opisu ubioru księżackiego.
Współczesność mały|Młodzież księżacka ze Złakowa, 1932
Międzywojnie W okresie międzywojennym kulturę księżacką dokumentowała Aniela Chmielińska, opisując obyczaje, domostwa oraz nadal wówczas żywy, tradycyjny ubiór. Zwracała uwagę na wysoki poziom życia ludności księżackiej oraz rozwój oświaty i czytelnictwa wśród miejscowej młodzieży przy jednoczesnym zachowaniu oryginalnej kultury ludowej i tożsamości. W 1929 obszerną monografię poświęconą gwarom księstwa łowickiego opublikowała Halina Świderska.
W latach 1930–1935 działało Księżackie Ognisko Kultury, Sztuki i Przemysłu Ludowego – stowarzyszenie z siedzibą w Złakowie Kościelnym założone z inicjatywy rzeźbiarza ludowego Adama Petryny, wspierające rozwój wsi i księżacką sztukę ludową.
II wojna światowa Wg części żyjących jeszcze w latach 80. XX w. konspiratorów Polskiego Państwa Podziemnego, w czasach okupacji niemieckiej istniała koncepcja utworzenia w księstwie łowickim organizacji na wzór podhalańskiego Goralenvolku.
Na uroczystości dożynkowe w Krakowie zorganizowane z okazji 4. rocznicy powstania Generalnego Gubernatorstwa zaproszono delegację księżacką reprezentującą dystrykt warszawski; nieformalnie przewodził jej gospodarz ze Złakowa Borowego Paweł Workowski wytypowany przez wójta Jana Fabijańskiego. Choć Księżacy nie byli chętni do kolaboracji, zdając sobie sprawę z konsekwencji odmowy stawili się na uroczystości w odświętnych strojach. Niemcy starali się uzyskać sympatię Księżaków m.in. poprzez odprawienie modlitw nad sarkofagiem Józefa Piłsudskiego. Wg Henryka Popowskiego ludność księżacka była jednak zniechęcana do kolaboracji przez przedwojennych działaczy ruchu ludowego oraz miejscowych proboszczów, przede wszystkim ks. proboszcza parafii nieborowskiej Antoniego Piórkowskiego. Ich działania uniemożliwiły Niemcom współpracę z miejscową ludnością.
Polska Rzeczpospolita Ludowa W okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej przejawy lokalnej odrębności Księżaków, takie jak charakterystyczny ubiór, były marginalizowane. Negatywne postrzeganie elementów kultury księżackiej i m.in. odejście od tradycyjnego ubioru w tym okresie potwierdzają regionaliści Joanna Bolimowska i Eligiusz Pietrucha. Do osłabienia tożsamości księżackiej przyczyniło się również systematyczne zwalczanie księżackiej gwary, za której używanie w szkołach stosowano nawet kary cielesne.
Kultura
Tożsamość kulturowa Odrębna tożsamość Księżaków wynika z odmiennych warunków ekonomicznych i stosunków społecznych. Aniela Chmielińska podkreślała istotne różnice dzielące mieszkańców księstwa od najbliższych sąsiadów zamieszkujących tereny dawnych dóbr szlacheckich, które były powodem ich wyśmiewania przez Księżaków. Osłabienie odrębnej tożsamości Księżaków w drugiej połowie XX w. zostało spowodowane m.in. marginalizacją ich odmiennej kultury materialnej i gwary.
Ubiór
Księżacy podkreślają swoją odrębność wyjątkowo barwnym i bogatym strojem ludowym. W okresie międzywojennym byli jedną z ostatnich grup etnograficznych w Polsce, które na co dzień nadal ubierały się w ubrania tradycyjne, robione w domu. Aniela Maria Chmielińska stwierdziła, że ubiór był dla osób starszych ważnym wyznacznikiem przynależności do grupy i regionu, powołując się na wypowiedzi starszych mieszkańców księstwa:
Współcześnie strój księżacki nadal jest określany jako jeden z ostatnich żywych strojów ludowych w Polsce, nadal wytwarzanych przez lokalne twórczynie ludowe oraz noszonych przez mieszkańców regionu w trakcie różnych uroczystości.
Język
Księżacy posługują się charakterystyczną gwarą wykazującą cechy trzech wielkich dialektów: mazowieckiego, małopolskiego oraz wielkopolskiego. Współcześnie gwara ulega silnym wpływom polszczyzny literackiej lub jest zupełnie wypierana przez język ogólny. Mimo to, w niektórych środowiskach księstwa łowickiego jest pielęgnowana jako ważna część kultury księżackiej. Sztuka ludowa mały|Budynek urzędu gminy w Głuchowie z motywem księżackiej wycinanki mały|Airbus A320 linii British Airways z motywem „Kogutki łowickie” (2000) Charakterystyczna dla księstwa łowickiego jest tradycyjna wycinanka, będąca na dawnej wsi księżackiej elementem wystroju chałup. Wyróżnia się trzy rodzaje wycinanki łowickiej: kodrę, tasimkę oraz gwiozdę.
Muzyka i taniec
Tradycyjna muzyka ludowa Księżaków przejawia cechy muzyki mazowieckiej, kujawskiej i wielkopolskiej, a także małopolskiej. Region, ze względu na wcześniejsze zmiany cywilizacyjne i większą zamożność od XIX wieku, charakteryzuje się mniejszym archaizmem muzycznym.
Zobacz też Łowicz Księstwo łowickie Gwara łowicka Ser łowicki
Przypisy
Kategoria:Grupy etnograficzne Polski Kategoria:Mazowsze Kategoria:Księstwo łowickie