Jan Sztwiertnia (ur. 1 czerwca 1911 w Hermanicach, obecnie część Ustronia, zm. 29 sierpnia 1940 w obozie koncentracyjnym Gusen) – polski pedagog, kompozytor.
Życiorys Pochodził z Ustronia w Beskidzie Śląskim. Był nieślubnym dzieckiem Marii Sztwiertni, robotnicy huty w Trzyńcu i mistrza walcowni tej huty, Jana Dominika. Wychowywany początkowo przez matkę, później przez wuja, Karola Sztwiertnię, w 1921 r. został wychowankiem Ewangelickiego Domu Sierot w Ustroniu. W 1925 r. ukończył szkołę powszechną w Ustroniu jako bardzo dobry uczeń o wyjątkowych uzdolnieniach muzycznych. Dzięki pomocy materialnej ustrońskiego zboru ewangelickiego, gdzie jego losem zainteresował się ksiądz Paweł Nikodem i nauczyciel śpiewu, Paweł Wałach, w latach 1925-30 kontynuował naukę w Seminarium Nauczycielskim w Cieszynie. W tym czasie, dalej mieszkając w Domu Sierot, śpiewał w ustrońskim chórze młodzieży ewangelickiej. Po ukończeniu Seminarium został nauczycielem w szkole ludowej w Wiśle na Równem pod Baranią Górą. Już w Seminarium Nauczycielskim wykazywał uzdolnienia muzyczne, a zaczął komponować w trakcie pracy w szkole na Równem.
Od roku 1933 pracował w szkołach w Wiśle Głębcach oraz w Wiśle Centrum. Prowadził chór kościelny oraz grał na organach w kościele. Pisał drobne utwory do użytku szkolnego i kościelnego, fugi, preludia, chorały, kantaty. W 1932 roku napisał operę „Sałasznicy”, której muzyka nawiązywała do motywów ludowych z okolic Wisły. Oparta była ona na opowieści wiślańskiego pisarza ludowego Ferdynanda Dyrny, który przyszedł do Sztwiertni z gotowym librettem.
W 1933 r. ożenił się z córką wiślańskiego górala, Ewą Wantulok. W latach 1934–1935 urodzili się jego synowie Jan i Bolesław.
W 1935 roku kompozytor uzupełnił swoje wykształcenie w Szkole Muzycznej w Cieszynie, a w 1937 r. rozpoczął studia w Konserwatorium Muzycznym w Katowicach. W 1939 r. ukończył Wydział Pedagogiczny katowickiego Konserwatorium i podjął dalszą naukę na Wydziale Kompozycji pod kierunkiem Aleksandra Brachockiego i Tadeusza Prejznera. W maju 1939 roku odbył się w auli Konserwatorium jego recital złożony z własnych kompozycji, który wzbudził ogromne uznanie słuchaczy. Jeden z pedagogów uczelni, prof. Tadeusz Prejzner, wypowiedział wówczas o Sztwiertni pamiętne, choć niespełnione słowa: Ten się w Europie nie zmieści. W nagrodę Sztwiertnia otrzymał stypendium na studia muzyczne w Paryżu, jednak z powodu wybuchu wojny wyjazd nie doszedł do skutku.
23 kwietnia 1940 r. w wieku 29 lat został aresztowany przez gestapo w ramach akcji Intelligenzaktion Schlesien. Zginął w obozie koncentracyjnym w Mauthausen-Gusen. Jego prochy przewieziono do Wisły, gdzie spoczywają na cmentarzu ewangelickim „Na Groniczku”.
Archiwum Śląskiej Kultury Muzycznej przy Bibliotece Głównej Akademii Muzycznej im. Karola Szymanowskiego w Katowicach przechowuje spuściznę muzyczną po kompozytorze.
Fragmenty chóralne i taneczne „Sałaszników” w latach po II wojnie światowej wykonywał Zespół Pieśni i Tańca Ziemi Cieszyńskiej, jednak prapremiera całej opery miała miejsce w Cieszynie dopiero 10 marca 1966 r.
W 2010 roku Ludowy Zespół Pieśni i Tańca Śląsk ponownie wystawił operę „Sałasznicy” w opracowaniu muzycznym Jean Claude Hauptmanna, który poprowadził orkiestrę podczas premiery.
Upamiętnienia
Naprzeciw kościoła ewangelickiego w Wiśle, na frontowej ścianie budynku starej szkoły (z 1824 r.), w którym mieszkał Jan Sztwiertnia, 1 czerwca 1961 r. odsłonięto tablicę poświęconą pamięci kompozytora. Konkurs kompozytorski w Cieszynie nosi imię Jana Sztwiertni. W Wiśle Uzdrowisku, w Parku Miejskim, od 1981 r. stoi pomnik z popiersiem Jana Sztwiertni wykonanym z brązu przez Jana Hermę. Pomnik kompozytora, odsłonięty 12 września 1995 r., znajduje się w Ustroniu niedaleko Rynku, przy ul. A. Brody, na skwerze przed biblioteką. Obchody setnej rocznicy urodzin kompozytora.
Twórczość Sztwiertnia skomponował łącznie ok. 50 utworów. Są to utwory wokalne, instrumentalne, kameralne i orkiestrowe, sceniczne. Największym z nich jest poemat symfoniczny „Śpiący rycerze w Czantorii”, który zaginął, oraz opera ludowa „Sałasznicy”. Muzyka Jana Sztwiertni odznacza się niezwykle bogatą inwencją melodyczną, wyrazistością rytmiczną, świeżością harmonii i sonorystyki, a przede wszystkim wielką siłą ekspresji. Posiada ta muzyka swoisty rys indywidualności twórczej, wykazujący silne związki z folklorem beskidzkim - pisał w 1966 r., przy okazji prapremiery „Sałaszników”, muzykolog i folklorysta Adolf Dygacz.
Wśród utworów tych wyróżniają się:
„Śpiący rycerze w Czantorii” – poemat symfoniczny (zaginiony) „Sałasznicy” – opera ludowa w 2 aktach „Pieśni na głos z fortepianem” „Suita beskidzka” na chór męski
Film W 2013 roku powstał film dokumentalny o Janu Sztwiertni pt. Muzyka i cisza w reżyserii Dagmary Drzazgi.
Przypisy (da): Ku czci wiślańskiego kompozytora, w: "Wierchy" R. 30, Kraków 1961, s. 212 POMNIKI ŚLĄSKA CIESZYŃSKIEGO
uroczystości jubileuszowe na Śląsku Cieszyńskim i w Katowicach (© 2011 Copyright by Uniwersytet Śląski) (© 2009 Copyright by Uniwersytet Śląski) Maria Wardzyńska, Był rok 1939. Operacja niemieckiej policji bezpieczeństwa w Polsce: Intelligenzaktion, Warszawa 2009, s. 140. Bibliografia
Artykuł o operze "Sałasznicy" "Ten się w Europie nie zmieści", O Janie Sztwiertni (1911-1940) pro memoria, autor: Ryszard Gabryś, kwartalnik diecezjalny "Ewangelik" 2004, nr 3, s. 45-50 "Symfonia niedokończona", esej Ryszarda Gabrysia poświęcony Janowi Sztwiertni na stronie Polskiego Towarzystwa Ewangelickiego.
Linki zewnętrzne Utwory Jana Sztwiertni w bibliotece Polona
Kategoria:Artyści związani z Cieszynem Kategoria:Ludzie urodzeni w Ustroniu Kategoria:Ofiary Intelligenzaktion Kategoria:Polscy kompozytorzy muzyki poważnej Kategoria:Polscy pedagodzy Kategoria:Polskie ofiary niemieckich obozów koncentracyjnych Kategoria:Urodzeni w 1911 Kategoria:Zmarli w 1940