mały|prawo|400px|Orbity znanych centaurów Centaury – małe ciała Układu Słonecznego, które poruszają się wokół Słońca po orbitach pomiędzy orbitami Jowisza i Neptuna. Wykazują one cechy pośrednie pomiędzy planetoidami i kometami, niektóre posiadają nawet słabą komę.
Definicje Według Minor Planet Center, działającego przy Międzynarodowej Unii Astronomicznej, centaury to obiekty o peryheliach poza orbitą Jowisza (5,5 j.a.) i półosi wielkiej orbity mniejszej niż w przypadku Neptuna (30,1 j.a.). Nieco inaczej definiuje je Jet Propulsion Laboratory: to półoś wielka orbity centaura musi być zawarta w powyższych granicach (5,5 j.a. < a < 30,1 j.a.), co włącza do tej grupy ciała docierające bliżej Słońca, jak (5335) Damocles. Z kolei Deep Ecliptic Survey definiuje centaury według kryterium dynamicznego: są to ciała nie pozostające w rezonansie orbitalnym z planetami, których oskulacyjne (chwilowe) odległości peryheliów pozostają mniejsze niż oskulacyjna półoś wielka orbity Neptuna dla dowolnie długiego czasu symulacji.
Odkrycia Pierwszym znanym centaurem (według definicji JPL) był (944) Hidalgo, odkryty jeszcze w 1920 roku, jednak centaury zostały zidentyfikowane jako odrębna populacja małych ciał Układu Słonecznego dopiero w latach 70. XX wieku, po odkryciu (2060) Chirona. Wcześniej wiedziano o istnieniu pasa planetoid, położonego pomiędzy orbitami Marsa i Jowisza, trojańczyków – dwóch grup planetoid krążących po orbicie Jowisza oraz ciał przecinających orbity planet wewnętrznych.
Według stanu na 1 stycznia 2026 roku znanych było 976 centaurów, z czego 207 miało nadane numery, a 24 z nich miało także nazwy własne – baza danych małych ciał Układu Słonecznego Jet Propulsion Laboratory.
Orbity Niektóre centaury cechują się bardzo wydłużonymi orbitami, których peryhelia znajdują się wewnątrz orbit Neptuna czy Urana, ale aphelia leżą bardzo daleko od Słońca. Przykładem takiego obiektu jest (65489) Ceto. Przypuszcza się, że trajektorie ciał o tak wydłużonych orbitach zostały zakłócone przez oddziaływanie grawitacyjne gazowych olbrzymów. Podobne, choć jeszcze dłuższe orbity, mają obiekty poruszające się w tzw. dysku rozproszonym.
Orbity centaurów nie są długookresowo stabilne, ze względu na perturbacje ze strony gazowych olbrzymów. Czas połowicznego zaniku całej populacji to około 2,7 miliona lat.
Właściwości fizyczne Centaury mają raczej szary kolor powierzchni, co tłumaczy się oddziaływaniem wiatru i promieniowania słonecznego, które w przeciągu miliardów lat „pociemniły” ich powierzchnie. Wyjątkami są tu (8405) Asbolus, (5145) Pholus czy (7066) Nessus, które charakteryzują się czerwonym odcieniem powierzchni. Ciemna powierzchnia jest bardziej typowa dla komet niż dla planetoid.
Największym znanym centaurem jest (10199) Chariklo o średnicy 260 km.
Natura centaurów Pochodzenie centaurów stanowiło zagadkę od lat 70. XX wieku; uważano, że mogą one pochodzić z pasa planetoid lub Pasa Kuipera. Dzięki misji WISE ustalono, że około 2/3 tych ciał to komety, przybyłe z dalekich od Słońca obszarów Układu Słonecznego. Nie ma pewności co do natury pozostałych obiektów; mogą to być zarówno planetoidy, jak też nieaktywne komety, które uległy całkowitemu odgazowaniu.
W 2020 roku dwoje astronomów – Fathi Naoumi (Francja) i Maria Helena Morais (Brazylia) – w artykule opublikowanym na łamach Monthly Notices of the Royal Astronomical Society na podstawie przeprowadzonych symulacji numerycznych wykazało, że przynajmniej 17 centaurów pochodzi spoza Układu Słonecznego.
Nazwane centaury Lista nazwanych centaurów na dzień 1 stycznia 2026 roku: Nazwa Rok odkrycia Odkrywca/Odkrywcy (944) Hidalgo¹ 1920 Walter Baade (2060) Chiron 1977 Charles Kowal (5145) Pholus 1992 Spacewatch (5335) Damocles¹ 1991 Robert McNaught (7066) Nessus 1993 Spacewatch (8405) Asbolus 1995 Spacewatch (10199) Chariklo 1997 Spacewatch (10370) Hylonome 1995 David Jewitt i Jane Luu (20461) Dioretsa¹ 1999 LINEAR (31824) Elatus 1999 CSS (32532) Thereus 2001 NEAT (37117) Narcissus¹ 2000 William Kwong Yu Yeung (49036) Pelion 1998 Robert Whiteley, David Tholen (52872) Okyrhoe 1998 Spacewatch (52975) Cyllarus 1998 Nichole Danzl (54598) Bienor 2000 Deep Ecliptic Survey (55576) Amycus 2002 NEAT (60558) Echeclus 2000 Spacewatch (83982) Crantor 2002 NEAT (121725) Aphidas 1999 Carl Hergenrother (Obserwatorium Whipple’a) (330836) Orius 2009 Kazimieras Černis, Ilgmars Eglitis (346889) Rhiphonos 2009 Timur Kriaczko (365756) ISON 2010 L. Elenin, Mayhill-ISON
¹ Obiekt nie jest centaurem według definicji Minor Planet Center.
Zobacz też
lista ponumerowanych planetoid lista planetoid z księżycami planetoidy przecinające orbitę Saturna damokloidy
Przypisy
Linki zewnętrzne Lista znanych centaurów i obiektów z dysku rozproszonego
Kategoria:Grupy i rodziny planetoid