mały|Grób Witolda Chodźki na cmentarzu Powązkowskim (przed renowacją)mały|Grób Witolda Chodźki na cmentarzu Powązkowskim (po renowacji) Witold Chodźko (ur. 1 listopada 1875 w Piotrkowie Trybunalskim, zm. 17 stycznia 1954 w Warszawie) – polski lekarz psychiatra i neurolog, społecznik, polityk, minister zdrowia publicznego i opieki społecznej, wolnomularzLudwik Hass, Ambicje, rachuby, rzeczywistość. Wolnomularstwo w Europie Środkowo-Wschodniej 1905-1928, Warszawa 1984, s. 361..
Życiorys Rodzina Chodźków Był synem Leonarda i Zofii z domu Jasińskiej. Rodzina Chodźków była znana i rozgałęziona na Litwie. Dziad Witolda, Jan Chodźko gospodarzył na roli w majątku Wilejkowicze w parafii Żodziszki, miał kilkoro dzieci, z których najstarszy Tyburcy Chodźko, za udział w powstaniu styczniowym został w 1864 zesłany do Wiatki, gdzie przebywał 27 lat. Drugi i najmłodszy syn Leonard, ojciec Witolda, ukończył gimnazjum w Wilnie i w 1865 znalazł się w Piotrkowie Trybunalskim, gdzie został współwydawcą czasopisma „Tydzień”, do którego pisywał artykuły wstępne i literackie. Następnie założył księgarnię. W 1883 przerwał pracę z powodu gruźlicy płuc, przeniósł się do rodziny na Litwę, gdzie zmarłPiotr Szarejko: Słownik lekarzy polskich XIX wieku, tom III. Warszawa 1995..
Ojciec Aleksandry, filologa klasycznego – żony Zbigniewa Domaniewskiego (muzyka) oraz Marii (architekta) – żony architekta Jana Zachwatowicza, wybitnego konserwatora zabytków. Dziadek Krystyny Zachwatowicz (scenografki) – żony Andrzeja Wajdy (reżysera) i Joanny Katarzyny Zachwatowicz-Jasieńskiej (muzyczki) – żony Ksawerego Jasieńskiego (spikera Polskiego Radia).
Edukacja Uczęszczał do IV Rządowego Gimnazjum Filologicznego w Warszawie. Ukończył edukację ze srebrnym medalem. W 1894 rozpoczął studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Warszawskiego, które ukończył w 1899, dyplom lekarski uzyskał w 1900 r. Następnie wyjechał za granicę, w celu pogłębiania wiedzy w zakresie neurologii i psychiatrii. W Paryżu odbywał staż w klinice Alexisa Joffroya w Hôpital de la Pitié-Salpêtrière, a później został asystentem na oddziale neurologicznym prowadzonym przez Józefa Babińskiego w Hópital de la Pitie. Tam też, pod opieką naukową dr. Józefa Babińskiego, napisał swoją pierwszą rozprawę z zakresu neurologii.
Następnie z Paryża wyjechał do Grazu do Kliniki Neurologicznej Gabriela Antona.
Praca naukowa i zawodowa Po powrocie do kraju nie mógł znaleźć pracy w Warszawie, osiadł w osadzie Zaręby Kościelne koło Małkini początkowo prowadząc praktykę prywatną. W 1901 przeniósł się do Lublina i tam podjął pracę asystenta w prywatnej klinice psychiatrycznej Władysława Olechnowicza. Pracował również na oddziałach dla chorych psychicznie w lubelskim Szpitalu św. Wincentego a Paulo, a następnie w 1903 został przeniesiony na stanowisko ordynatora w Szpitalu św. Jana Bożego. W tym szpitalu od 1907, jako młodszy ordynator, prowadził już samodzielnie oddział psychiatryczny. Następnie otrzymał stanowisko dyrektora Szpitala dla Psychicznie i Nerwowo Chorych w Kochanówce koło Łodzi. Posadę tę objął w 1907 i sprawował ją do 1914. Po wyjeździe z Kochanówki objął w latach 1914–1915 kierownictwo psychiatrycznego zakładu dla psychicznie chorych w Czerwonym Borze koło Radzymina. Od 1915 był ordynatorem Oddziału Psychiatrycznego w Szpitalu Św. Jana Bożego w Warszawie i pracował tam do 1918 roku.
Działalność polityczna i ministerialna Od 1904 zaczął działalność polityczną, identyfikując się z partiami liberalno-demokratycznymi - wstąpił do Stronnictwa Postępowej Demokracji. W następnych latach działał w Lidze Państwowości Polskiej. W 1916 został wybrany radnym miasta stołecznego Warszawy i pełnił tę funkcję do 1918.
15 listopada 1917 roku Tymczasowa Rada Stanu powołała go na stanowisko kierownika Referatu Zdrowia Publicznego w Departamencie Spraw Wewnętrznych. Następnie z referatu stworzono wydział, potem sekcję i Dyrekcję Służby Zdrowia Publicznego. Był dyrektorem Służby Zdrowia, Opieki Społecznej i Ochrony Pracy Spraw Wewnętrznych Rady Regencyjnej do 1918. Kierował kolejno wszystkimi szczeblami organizacyjnymi zarówno w Radzie Stanu, jak i w Radzie Regencyjnej za czasów premiera rządu Jana Kucharzewskiego.
4 kwietnia 1918 Rada Regencyjna wyłączyła dział zdrowia z Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i przekazała Ministerstwu Opieki Społecznej i Ochrony PracyDz.U. z 1918 r. nr 5, poz. 8. Chodźko dalej kierował tam departamentem. Rada Regencyjna wydzieliła 30 października 1918 z tego ministerstwa nowy resort, tzn. Ministerstwo Zdrowia Publicznego i Opieki SpołecznejDz.U. z 1918 r. nr 14, poz. 31.
Już w niepodległej Polsce, Naczelnik Państwa Józef Piłsudski 13 grudnia 1918 nominował Chodźkę do rządu Jędrzeja Moraczewskiego na kierownika ww. resortuMonitor Polski z 1918 r. Nr 230, s. 1.. Następnie w gabinecie Ignacego Paderewskiego był podsekretarzem stanu. W kolejnych rządach w okresie od 13 grudnia 1919 do 26 maja 1923 ponownie stał na czele Ministerstwa Zdrowia Publicznego.
Praca w ministerstwie Stworzył podstawy: ustawodawstwa sanitarnego i koordynował scalenie systemu opieki zdrowotnej z obszarów byłych zaborów, pracy lekarzy, podstawy prawne wielu obszarów działania służby zdrowia. Ponadto jako zwolennik eugeniki, propagował działania i metody eugeniczne. Jednakże najważniejszym polem aktywności Chodźki była walka z epidemiami. W 1918 doprowadził do utworzenia Centralnego Zakładu Epidemiologicznego. Rok później uchwalono Państwową Zasadniczą Ustawę Sanitarną. Kolejnym krokiem było utworzenie Centralnego Komitetu do Walki z Durem Plamistym, a w 1920 Urzędu Naczelnego Nadzwyczajnego Komisarza do Walki z Epidemiami (NNK), gdzie w okresie od 1921-1923 Chodźko był szefem. W 1921 Centralny Zakład Epidemiologiczny został przekształcony w Państwowy Zakład Epidemiologiczny, a w 1923 w Państwowy Zakład Higieny (PZH).
Okresy sprawowania urzędu kierownika i ministra
Kierownik Ministerstwa Zdrowia Publicznego 13.12.1918 – 16.01. 1919 – rząd Jędrzeja Moraczewskiego 13.12.1919 – 9.06.1920 - rząd Leopolda Skulskiego p.o. 9-23.06.1920 23.06- 24.07.1920 - Pierwszy rząd Władysława Grabskiego 24.07. – 13.09.1921- Pierwszy rząd Wincentego Witosa p.o. 13.09. – 19.09.1921 19.09. – 5.03.1922 - Pierwszy rząd Antoniego Ponikowskiego p.o. 5-10.03.1922
Minister Zdrowia Publicznego 10.03.1922 – 6.06.1922 - Drugi rząd Antoniego Ponikowskiego p.o. 6-18 VI 1922 28.06. – 7.07.1922 - rząd Artura Śliwińskiego p.o. 7-31.07. 1922 31.07.- 14.12.1922 - rząd Juliana Nowaka p.o. 14-16.12.1922 16.12.1922 – 26.05.1923 - Pierwszy rząd Władysława Sikorskiego p.o. 26-28.05.1923
Działalność zawodowa (Warszawa) 1919-1923 przewodniczący Rady Wychowania Fizycznego i Kultury Cielesnej 1921 Nadzwyczajny Komisarz do Walki z Epidemiami 1924–1926 dyrektor Polskiego Komitetu Pomocy Dzieciom i lekarz neurolog w studenckiej Kasie Chorych 1926–1939 kierownik Państwowej Szkoły Higieny przy ul. Chocimskiej 24 1928–1933 prezes Związku Zakładu Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych 1929–1931 rządowy komisarz Ogólnopaństwowego Związku Kas Chorych 1928–1933 wiceprzewodniczący, a od 1934 roku komisarz Scalonego Zakładu Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych
Działalność w Lidze Narodów Był delegatem Rządu Polskiego w Lidze Narodów: 1920 – w Międzynarodowym Urzędzie Higieny Publicznej w Genewie, 1920 – w Radzie LN, 1921 – powołany przez Radę LN na stałego członka Komitetu Higieny LN, 1922 – drugi delegat na III Zgromadzenie Ogólne LN, 1928 – z-ca delegata na IX Zgromadzenie Ogólne LN, 1929 – z-ca delegata na X Zgromadzenie LN, 1930 – od tego roku delegat do Komisji Doradczej LN, 1930 – powołany przez Komitet Higieny LN na przewodniczącego Komisji ds. Ośrodków Zdrowia, 1930 – członek Komisji Doradczej LN ds. Opieki nad Dziećmi i Młodzieżą, 1930 – z-ca delegata na XI Zgromadzenie LN, 1931 – do Komisji Doradczej LN do Walki z Handlem Narkotykami, 1931 – przewodniczący Delegacji Rządu na Międzynarodową Konferencję w sprawie ograniczenia fabrykacji narkotyków i przewodniczący jej komisji technicznej, 1931 – z-ca delegata na XII Zgromadzenie Ogólne LN, 1933 – delegat do Rady Administracyjnej przy Wysokim Komisarzu do spraw uchodźców z Niemiec, 1934 – delegat na XV Zgromadzenie Ogólne LN, 1936 – przewodniczący Komisji Opiumowej LN, 1938 – przewodniczący Komitetu Przygotowawczego do konferencji międzynarodowej w sprawie ograniczenia produkcji opium.
II wojna światowa Podczas wojny przebywał z rodziną w Warszawie. Od początku okupacji udzielał się w Polskim Komitecie Opiekuńczym w stolicy, który był agendą Rady Głównej Opiekuńczej - organizacji charytatywnej, działającej za zezwoleniem władz niemieckich. Chodźko pełnił funkcję zastępcy prezesa Stołecznego Komitetu Samopomocy Społecznej. Formalnie był zatrudniony w bibliotece Państwowej Szkoły Higieny. Po powstaniu warszawskim opuścił Warszawę, a po zakończeniu wojny osiadł w Lublinie.
Polska Rzeczpospolita Ludowa W 1945 powołany został do Państwowej Rady Zdrowia, organu doradczego przy ministrze zdrowiaSadowska, J., Zmiany systemowe w służbie zdrowia 1945-1955 (na przykładzie Łodzi), wyd. Akademia Medyczna w Łodzi, Łódź 2002, s. 76.. Chodźko zaangażował się w odtwarzanie życia organizacji o charakterze charytatywnym i samorządowym. W 1945 został prezesem Zarządu Warszawskiego Towarzystwa Pomocy Lekarskiej i Opieki nad Umysłowo i Nerwowo Chorymi. W tym samym wszedł w skład Tymczasowego Zarządu Naczelnej Izby Lekarskiej. Oprócz tego Chodźko podjął pracę naukową na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie jako profesor nadzwyczajny Katedry Higieny Ogólnej. Z kolei od 1947 profesor zwyczajny i kierownik Katedry Higieny Ogólnej i Społecznej Wydziału Lekarskiego UMCS. Działał w zakresie spraw zdrowotnych w Polskim Komitecie Opiekuńczym miasta stołecznego Warszawy i był zastępcą prezesa Stołecznego Komitetu Samopomocy Społecznej. Był pracownikiem biblioteki Państwowej Szkoły Higieny i naczelnym lekarzem Grodziskiego Oddziału Polskiego Czerwonego Krzyża. W 1951 został inicjatorem i jednym z założycieli Zespołu Naukowo-Badawczego dla Chorób Zawodowych Wsi, przekształconego następnie w Instytut Medycyny i Higieny Wsi w Lublinie (obecnie Instytut Medycyny Wsi im. Witolda Chodźki).
Zmarł 17 stycznia 1954 roku w Warszawie. Pochowany jest na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 170, rząd 2, miejsce 6).
Życie prywatne Był dwukrotnie żonaty. Pierwszą żoną była Anną z domu Jankowska (1875-1912, którą poślubił w 1899. Z tego związku małżeńskiego przyszły na świat dwie córki - Aleksandra (filolog klasyczny, 1900-1955) i Maria (architekt, 1902-1994). Natomiast w 1914 jego drugą żoną została Helena z domu Witkowska (1872-1946).
Był członkiem Rady Najwyższej Loży Masońskiej „Prawda”. Z tego powodu Leon Chajn uważał, że profesorowie Uniwersytetu Warszawskiego nie wysunęli jego kandydatury do Nagrody Nobla.
Działalność społeczna i międzynarodowa Był pierwszym prezesem Towarzystwa Psychiatrów Polskich. W latach 1929– 1934 przewodniczył działaniom Naczelnej Izby Lekarskiej. Z kolei w okresie od 1935 do 1936 przewodniczył Polskiemu Towarzystwu Medycyny Prewencyjnej. W latach 1924–1926 kierował pracami Polskiego Komitetu Pomocy Dzieciom. Ponadto był członkiem Towarzystwa Lekarskiego Lubelskiego, brał udział w Komisji do Spraw Przemysłu Lekarskiego T.L.L., został członkiem Oddziału Lubelskiego Warszawskiego Towarzystwa Higienicznego. Brał czynny udział w Towarzystwie Oświatowo-Kulturalnym „Światło”, którego przewodniczącym był Stefan Żeromski, a Witold Chodźko jego zastępcą. Był współzałożycielem i przewodniczącym do chwili wyjazdu z Lublina Towarzystwa „Kropla Mleka”. Przewodniczył Polskiemu Towarzystwu Psychiatrycznemu. Intensywnie działał na forum krajowym i międzynarodowym przeciw handlowi kobietami i dziećmi. Był wiceprezesem i prezesem Polskiego Komitetu Walki z Handlem Kobietami i Dziećmi (1923).