Historia Polski (1697–1763)

thumb|Rzeczpospolita przedrozbiorowa thumb|366px|Podział terytorialny Rzeczypospolitej Obojga Narodów w czasach saskich thumb|166px|August II na obrazie Louis de Silvestre thumb|upright|Herb Augusta II Mocnego jako króla Polski, wielkiego księcia Litwy i elektora saskiego, na dole cyfra królewska thumb|Pierwsza faza III wojny północnej thumb|upright|Stanisław Leszczyński w czasie swojego pierwszego panowania thumb|366px|Pałac w Wilanowie, rezydencja Augusta II Mocnego w latach 1730–1733, skrzydła boczne dobudowane w czasach saskich

Historia Polski (1697–1763), Polska w czasach saskich, czasy saskie – w I połowie XVIII w. Rzeczpospolita przeżywała okres poważnego kryzysu politycznego. Były to czasy, kiedy w Polsce rządzili królowie z saskiej dynastii Wettynów, August II (1697–1733) i August III (1733–1763). Ich panowanie było jednak przerywane kolejnymi elekcjami i rządami Stanisława Leszczyńskiego (1704–1709 i 1733–1736).

Dzieje polityczne Elekcja Augusta II Mocnego Bezkrólewie po śmierci Jana III Sobieskiego (1696) przebiegało pod znakiem rywalizacji francusko-habsburskiej. Ludwik XIV zabiegał o wybór księcia Franciszka Ludwika Contiego, któremu wyrósł groźny konkurent w osobie elektora saskiego. Elektor saski, który przeszedł na katolicyzm koronował się na Wawelu jako August II (1697–1733), zwany Sasem lub Mocnym.

W czasie wolnej elekcji przy granicy z Litwą ściągnięto korpus wojsk rosyjskich kniazia Michaiła Grigoriewicza Romodanowskiego, którego obecność miała wymusić rezygnację z kandydatury francuskiejJacek Staszewski, August II Mocny, Wrocław 1998, s. 91..

W 1698 August II odbył tajną konferencję z carem Rosji Piotrem I w Rawie Ruskiej, gdzie obaj władcy omówili plan wspólnej wojny zaczepnej przeciwko Szwecji oraz rozpoczęli negocjacje traktatu o pomocy wzajemnej w razie buntu poddanych.

Wybór Augusta zapoczątkował polsko-saską unię personalną. Różnice pomiędzy uczestnikami unii były zasadnicze: Saksonia – kraj luterański – z silnymi gospodarczo miastami, handlem i wytwórstwem, z silnym mieszczaństwem – posiadała ustrój zbliżony do tzw. absolutnego. August II traktował tron polski jako kapitał polityczny mający wzmocnić pozycje Wettynów w Rzeszy i pomóc w zdobyciu korony cesarskiej. Za jego panowania doszło do III wojny północnej.

Wojna domowa na Litwie 1700

Dla złamania istniejącej na Litwie supremacji rodu Sapiehów tamtejsza szlachta wysunęła postulat koekwacji praw Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, przeprowadzonej 19 czerwca 1697 roku. Zrównanie praw polskiego i litewskiego miało ograniczyć atrybuty urzędu hetmańskiego i podskarbińskiego, oddając kontrolę nad wojskiem i skarbem w ręce szlachty. Koekwacja miała znieść odrębności ustrojowe Litwy, dające przewagę magnaterii. W obliczu wojny domowej, przywódcy opozycji antysapieżyńskiej poprosili o przysłanie na Litwę wojsk saskich. Do uspokojenia doszło pod koniec grudnia 1698 roku dzięki mediacji saskiej, zatwierdzonej przez Augusta II. Nowe walki wybuchły w 1700 roku, doprowadzając do klęski Sapiehów w bitwie pod OlkienikamiKazimierz Piwarski, Opozycja litewska pod koniec XVIII wieku, w: Pamiętnik V Zjazdu Historyków Polskich w Warszawie, t. I, Lwów 1930, s. 265–272..

Wojna północna

August II rozpoczął starania o nabytki nadbałtyckie. W podpisanych pactach conventach zgodnie ze zwyczajem zobowiązywał się do odzyskania utraconych ziem Rzeczypospolitej. Po odzyskaniu dla Polski Podola (pokój karłowicki w 1699 roku), uwagę swą skierował na Inflanty. Państwa tworzące Ligę północną zmierzały do osłabienia pozycji Szwecji nad Bałtykiem. August II liczył na odzyskanie Inflant, które miały stanowić dziedziczne władztwo Wettynów. Król zamierzał dzięki tej zdobyczy wzmocnić władzę monarszą w PolsceJacek Staszewski, August II Mocny, Wrocław 1998, s. 94–101.. Elektor saski wszedł w sojusz z Danią i Rosją.

W 1700 r. saski atak na Inflanty rozpoczął III wojnę północną. August II przystąpił do wojny bez zgody sejmu. Rzeczpospolita nie była oficjalnie stroną konfliktu. Król Szwecji Karol XII szybko pobił Duńczyków i skierował się przeciwko Rosji, którą pokonał w bitwie pod Narwą. W 1701 r. armia szwedzka wkroczyła w granice Rzeczypospolitej.

Pierwsza elekcja Stanisława Leszczyńskiego Szlachta koronna podzieliła się na dwa wrogie obozy – na początku 1704 r. przeciwnicy Augusta zawiązali konfederację warszawską i ogłosili bezkrólewie, a nieco później zwolennicy Sasa utworzyli konfederację generalną w Sandomierzu. W lipcu grupa przeciwników Augusta II pod militarną presją Szwedów, obrała królem wojewodę poznańskiego Stanisława Leszczyńskiego.

Wojna domowa w Polsce

Rozpoczęła się wojna domowa. W sierpniu 1704 w Narwie August w imieniu Rzeczypospolitej zawarł sojusz z Rosją. Oznaczało to, iż Polska przystąpiła oficjalnie do wojny ze Szwecją, po stronie Rosji. Okupacja elektoratu Saksonii przez Szwedów zmusiła Augusta do abdykacji na mocy pokoju w Altranstädt w 1706. Gdy latem 1709 Piotr I pokonał Szwedów w bitwie pod Połtawą, Leszczyński pozbawiony pomocy Karola XII uszedł do Szczecina. Chociaż wojna północna nie uszczupliła polskiego terytorium, przyniosła straszliwe zniszczenia, potęgowane przez epidemie. August II odzyskał tron Polski, podjął próbę wzmocnienia władzy królewskiej, korzystając z obecności wojsk saskich w Rzeczypospolitej. Spowodowało to antykrólewskie wystąpienia.

Konfederacja tarnogrodzka

Zachowanie stacjonujących wojsk saskich w dotkniętej nieurodzajami Rzeczypospolitej doprowadziło do spięć ze szlachtą, która od 1714 roku zaczęła zawiązywać lokalne konfederacje przeciwko Sasom. W listopadzie 1715 zawiązano konfederację tarnogrodzką, która za cel działania miała usunięcie wojsk saskich i Augusta II z Polski. Dzięki mediacji rosyjskiej 6 listopada 1716 roku doszło do zawarcia porozumienia w Warszawie, potwierdzonego przez Sejm niemy 1 lutego 1717 roku. Król i szlachta stanowczo odrzucili próbę Piotra I objęcia rosyjską gwarancją postanowień układu warszawskiegoJacek Staszewski, August II Mocny, Wrocław 1998, s. 197–199.. Postanowienia sejmu regulowały stosunki polsko-saskie na zasadzie unii personalnej. Urzędnicy polscy i ministrowie sascy mogli decydować tylko w sprawach własnego kraju, nie ingerując w politykę sąsiada: zakazano królowi na dłużej opuszczać kraj konstytucje sejmu niemego wprowadziły umiarkowane reformy ograniczono uprawnienia hetmanów w zakresie polityki zagranicznej reformy skarbowości samodzielność sejmików uchwalono budżet państwa król nie mógł rozpocząć wojny bez zgody sejmu ustanowiono stałą 24-tysięczną armię Po Sejmie niemym 1717 roku nastąpił 15-letni okres pokoju.

Wojna o sukcesję polską

Druga elekcja Stanisława Leszczyńskiego thumb|Kampament na polach Czerniakowa w 1732 Po śmierci Augusta II Mocnego w 1733 roku szlachta opowiedziała się przeciwko powoływaniu na tron Polski cudzoziemca, a następnie we wrześniu zgromadzeni wybrali na króla Stanisława Leszczyńskiego, którego wspierała Francja. Wcześniej dwukrotnie zasiadał na tronie (1706–1709 i tylko formalnie w 1733). Zawarł (1705 r.) niefortunny traktat ze Szwecją, uzależniając od niej Polskę do czasu bitwy pod Połtawą. Gorący wielbiciel sztuki i mecenas artystów, postępowy pisarz polityczny, przeciwnik liberum veto, zwolennik wzmacniania władzy królewskiej i ważnych instytucji. Nie akceptował poddaństwa osobistego chłopów, z szacunkiem pisał o ich pracy.

Elekcja Augusta III Sasa thumb|upright|left|Portret króla Augusta III w stroju polskim Wybór Leszczyńskiego zaniepokoił Rosję i Austrię. Wojska rosyjskie i saskie wkroczyły w październiku 1733 roku do Polski i doprowadziły do wyboru na króla Augusta III. Doprowadziło to do wypowiedzenia przez Francję wojny Austrii i tym samym do wojny o sukcesję polską. W 1734 roku stronnicy Leszczyńskiego zawiązali konfederację dzikowską, która stawiała opór zbrojny Rosjanom i Sasom do 1735 r.

Panowanie Augusta III Sasa Panowanie Augusta III przyniosło niemal stały paraliż sejmu, za jego rządów tylko 1 z 14 sejmów doszedł do skutku (sejm pacyfikacyjny z 1736 roku) wobec powszechnie stosowanej przez koterie magnackie (głównie Czartoryskich) zasady liberum veto.

Państwa ościenne oraz Francja przeznaczały znaczne sumy na opłacanie polskich polityków działających na zlecenie obcych dworów. Polscy magnaci chętnie brali pieniądze od obcych, gdyż oczekiwania dworów były zgodne z ich interesem – nie dopuścić do wzmocnienia władzy monarszej, powiększyć swoje wpływy i majątek. Mocarstwa wpływające na losy Środkowej Europy pragnęły zachować wewnętrzną i międzynarodową słabość Polski. Ponieważ wpływy obce równoważyły się szlachta uważała, że stanowi to gwarancję i nienaruszalność granic. Hasło Polska nierządem stoi wyrażało zgubne przeświadczenie, że sąsiedzi będą tolerować istnienie Rzeczypospolitej słabej, nie zagrażającej ich interesom. Militarna słabość Polski spowodowała, że przez jej tereny przechodziły obce wojska, zachowując się jak w kraju zdobytym.

thumb|Dwór polskiego magnata w podróży w czasie panowania Augusta III

Po sejmie pacyfikacyjnym Czartoryscy i kasztelan krakowski, Stanisław Poniatowski, ojciec króla, związali się z Rosją licząc, że to ułatwi im odzyskanie wpływów utraconych po elekcji Augusta III. Potoccy utrzymywali kontakty z Francją i Prusami. Czartoryscy opowiedzieli się za reformacją skarbowo-wojskową (aukcja – powiększenie armii). Na sejmie w Grodnie (1744 r.) Potoccy opłaceni przez króla Prus zablokowali reformy. Podobnie było na kolejnych sejmach.

U schyłku panowania Augusta III pojawiły się głosy nawołujące do całkowitych reform. Wcześniej Czartoryscy, jak i Potoccy, formułowali programy zmian, ale skutecznie uniemożliwiali swoim konkurentom ich realizację.

W 1749 r. ukazała się przypisywana Stanisławowi Leszczyńskiemu praca publicystyczna Głos wolny wolność ubezpieczający. Autor proponował oczynszowanie chłopów i nadanie im wolności osobistej. Zalecał usprawnienie pracy sejmu, ograniczenie liberum veto, reformę podatków. Szczególne znaczenie miała publicystyka Stanisława Konarskiego. W dziele O skutecznym rad sposobie proponował zniesienie liberum veto, reformę sposobu sejmowania, powołanie stałego rządu (rada poselsko-senatorska). Oprócz kwestii ustrojowo-politycznych dużo miejsca zajmowała w nim gospodarka. Konarski podkreślał konieczność uruchomienia manufaktur, uzdrowienia systemu finansowego, lepszego kształcenia młodzieży. Do wyludnionych po wojnie północnej miast zaczęto osadzać kolonistów na prawie czynszowym. Gospodarka czynszowa – to taka, w której chłop płacił panu określoną sumę pieniędzy za uprawianą ziemię. Elementy gospodarki czynszowej powodowały wzrost obrotów pieniężnych i ożywiały popyt na produkty rzemieślnicze.

thumb|366px|Operacje armii rosyjskiej z terytorium Rzeczypospolitej w latach 1756–1762, w czasie wojny siedmioletniej

Trwające ponad pół wieku rządy saskie nasiliły widoczny od poł. XVII w. kryzys państwa. Oligarchia magnacka zatriumfowała, a Rzeczpospolita z państwa silnego, aspirującego do pozycji regionalnego mocarstwa stała się krajem o ograniczonej suwerenności, w pełni zależnym od sąsiadów.

System władzy, rządy sejmikowe Parlamentaryzm W czasach panowania królów z dynastii saskiej 4 przewidziane prawem sejmy nie odbyły się w ogóle. Z pozostałych 35, które zdołały się zebrać, zerwanych zostało 15, 8 rozeszło się bez uchwalenia konstytucji, 4 limitowano, odbyło się jedynie 8 sejmów, które zakończyły się uchwaleniem konstytucjiWiesław Bondyra, Reprezentacja sejmowa Rusi Czerwonej w czasach saskich, Lublin 2005, s. 7–8.. Rolę sejmu przejmował Trybunał Koronny i Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego. Trybunały zajmowały się ustalaniem kursu monet, przejęły sprawy nadawania nobilitacji i indygenatu. Wiele decyzji podejmowanych zwykle przez sejm stanowiono na radach SenatuMariusz Markiewicz, Rzeczpospolita bez sejmu. Funkcjonowanie państwa, w: Między Barokiem a Oświeceniem, Olsztyn 1996, s. 176–177..

Przewaga magnaterii