thumb|400px|Królestwo Polskie – Kongresówka Królestwo Polskie (potocznie Królestwo Kongresowe, Kongresówka; ros. Царство Польское, Carstwo Polskoje) – istniejące w latach 1815–1916 państwo polskie, pozostające w unii personalnej z Imperium Rosyjskim, z własną konstytucją, sejmem, wojskiem, monetą i polskim językiem urzędowym oraz cesarzem rosyjskim jako koronowanym królem PolskiDe facto Królestwo Kongresowe było po 1832 roku integralną częścią Imperium Rosyjskiego, ale cesarze rosyjscy nosili formalnie tytuł „króla Polski”. i ustanowionym przez niego namiestnikiem.
Utworzone formalnie na mocy traktatu rosyjsko-austriacko-pruskiego z 3 maja 1815, w którym mocarstwa dokonały podziału ziem Księstwa Warszawskiego. Artykuł V tego traktatu głosił, że ziemie Księstwa Warszawskiego pozostające pod kontrolą rosyjską zostają połączone z Rosją nieodzownie przez swoją konstytucję i oddane na wieczne czasy w ręce Najjaśniejszego Cesarza Wszechrosji. Traktat podziałowy wszedł później do aktu końcowego postanowień kongresu wiedeńskiego z 9 czerwca 1815. Gdy Kongres wiedeński ostatecznie zdecydował o powstaniu Królestwa Polskiego w unii personalnej z carami Rosji, Aleksander I otrzymał, uznany przez polski Sejm, tytuł króla polskiego. Artykuł 5 traktatów bilateralnych głosił: Księstwo Warszawskie, z wyłączeniem części, którymi w inny sposób na mocy powyższych artykułów rozporządzono, połączone jest z Cesarstwem Rosyjskim. Połączone zaś z nim będzie nieodzownie przez swoją konstytucję i posiadane przez Najjaśniejszego Cesarza Wszechrosji, jego dziedziców i następców. Jego Cesarska Mość zachowuje sobie prawo nadać temu państwu, mającemu używać oddzielnej administracji, jakie uzna za przyzwoite.
Pierwszym królem polskim został car Rosji Aleksander I, a po jego śmierci w 1825 Mikołaj I (1825–1855). Osobę króla reprezentował wyznaczony przez niego namiestnik. Królestwo miało własny rząd, sejm, wojsko, oraz prawo wybijania własnej monety.
Okres złotowy (1816–1841) Okres autonomii (1816–1831) System monetarny
System monetarny został ukształtowany ukazem cesarza i króla z 1 grudnia 1815 roku. Był to w teorii system bimetaliczny, w którym obowiązujące w Księstwie Warszawskim ratio (tzn. stosunek wartości złota do srebra) 1:14,5 zostało zmienione nominalnie na 1:15,0 – zostało więc zrównane z rosyjskim, ale wciąż zaniżone w stosunku do zachodniej Europy, gdzie panowało wówczas ratio 1:15,2–15,5.
Podstawą systemu była grzywna kolońska, w polskiej mutacji równa 233,8123 grama. Z grzywny czystego kruszcu bito 1300 złotych polskich w złocie lub 8686/125 (86,688) złotego polskiego w srebrze. Na złotego przypadało więc 0,1799 grama złota lub 2,697 grama srebra. Odpowiadało to z nieznacznym zaokrągleniem 15 kopiejkom rosyjskim w obu systemach. W Rosji jednak rubel srebrny był niżej ceniony od rubla złotego – ażio wynosiło 3% (więc ratio kasowe wynosiło 1:15,45) – podobne ażio notowane było też w Królestwie Kongresowym. Oznacza to, że praktycznie podstawowa moneta złota, złoty królewski, opatrzona nominałem 25 ZŁOT. POLSK., kosztowała w srebrze 25 złotych polskich oraz 22,5 grosza. Proporcjonalnie droższa była 50-złotówka, urzędowo nazywana „podwójny złoty królewski”. Opłata za przebicie na życzenie osób prywatnych grzywny czystego złota, czyli różnica między ceną zakupu kruszcu a stopą menniczą, miała wynosić 76 złotych polskich (5,85%), grzywny srebra zaś 2 złote polskie i 2016/25 grosza (3,1%). Dla obu kruszców były to opłaty stosunkowo wysokie, ale wyraźnie preferowały srebro.
Dla monet złotych przyjęto próbę 22 karatów (917/1000), dla srebrnych monet pięciozłotowych próbę 13 łutów 16 grenów (868/1000), dla dwu- i jednozłotowych 9 łutów 9 grenów (594/1000). Bilon srebrny, czyli monety podwartościowe, o nominałach 10 i 5 groszy miał być wybijany na stopę 138 złotych polskich z grzywny czystej, ze srebra próby 3 łutów 2 grenów (194/1000), a bilon miedziany o nominałach 1 i 3 grosze na stopę 600 złotych polskich z cetnara (51,44 kilograma). Na emisję bilonu, wymagającą dużej ostrożności z powodu niebezpieczeństwa inflacji, wymagana była każdorazowo zgoda króla-cesarza. Zestaw nominałów został uzupełniony decyzją cesarską z 20 października 1818 r. o dziesięciozłotówki, dwukrotnie cięższe od pięciozłotówek. Książę namiestnik Józef Zajączek zastrzegł jednak, by te reprezentacyjne monety wybijano tylko na nowych maszynach, zapewniających prostopadłe obrzeża.
Tak utworzony system był daleki od realizowanych właśnie w Europie Zachodniej ideałów stabilnego, opartego na kruszcu pieniądza. Wskazują na to wysokie opłaty za przebicie kruszcu oraz stała tendencja do inflacji bilonowej. Rozwinięte gospodarczo kraje, nawet tak wyniszczone wojną i obciążone kontrybucjami, jak Francja, zarzucały wówczas samo pojęcie zysku menniczego, w słusznym przekonaniu, że zdrowy i klarowny obieg monetarny daje więcej wpływów z podatków, ceł itp., niż niewielkie w końcu zyski z obniżenia wartości drobnych monet. Bilon traktowano tam jako pomocniczy i reglamentowany znak pieniężny. W Królestwie Kongresowym natomiast od mennicy oczekiwano samowystarczalności finansowej i opłacania deficytowego bicia kurantu zyskami z emisji bilonu. Jeśli powodem takiej polityki był katastrofalny dług publiczny w 1815 i następnych latach, to w latach dwudziestych, gdy sytuacja skarbu państwa uległa znacznej poprawie, można było oczekiwać jej zmiany.
Na stemplach monet, zgodnie ze zwyczajem europejskim, a inaczej niż w Rosji, na awersach monet kurentnych umieszczono portret króla-cesarza i jego tytulaturę:
Po raz pierwszy w dziejach, konsekwentnie cała emisja zawierała wyłącznie napisy polskie. Rewersy przedstawiają herb Królestwa Kongresowego – orla na tarczy położonej na płaszczu, umieszczonym z kolei na piersi orla cesarskiego. Całość otacza nominał i informacja o stopie menniczej. Monety bilonowe i miedziane noszą tylko herb na awersie a nominał na rewersie, przy czym na monetach bitych w bilonie nominał otoczony jest wieńcem. W tak przyjętym schemacie wprowadzono potem dwie zmiany – pierwszą jeszcze za panowania Aleksandra I, drugą zaś za rządów Mikołaja I: wraz z zaordynowaniem dziesięciozłotówek w 1818 roku dopuszczono na monetach dodatkowy napis wzorem monet Stanisława Augusta:
po śmierci Aleksandra I ukaz nowego cesarza, Mikołaja I z 3 maja 1826 roku ustalił zatrzymanie portretu poprzednika jako „wskrzesicieła Królestwa Polskiego 1815”, natomiast imię panującego monarchy wprowadził wokół orła – pojawiła się tytulatura:
Na części monet orła zastąpił nominał w wieńcu.
Monety srebrne i złote okresu autonomii pozbawiono kursu kasowego z dniem 1 maja 1847 r. W przypadku monet miedzianych stało się to w lutym 1851 r. Bilonowe pięcio- i dziesięciogroszówki wycofano 1 stycznia 1891 r.
Monety okresu panowania Aleksandra I (1816–1825) Dukat pięćdziesięciozłotowy awers: popiersie, wokoło którego jest napis: ALEXANDER I. CESARZ SA.(modzierżca) W.(szech) ROS.(syi) KRÓL POLSKI rewers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym są litery I.B. intendenta mennicy warszawskiej Jakuba Benika, a wokoło napis: 50. ZŁOT. POLSK. 26. Z GRZ.(ywny) CZ.(ystej) KOL.(ońskiej) 1817 liczba roku rozdzielona pod ogonem orła rant: karbowany skośnie (skośnie ząbkowany) bity z datą: 1817, 1818, 1819
Dukat pięćdziesięciozłotowy awers i rewers: jak na poprzedniej, lecz orzeł nieco mniejszy, a pod nim rok 1819. nierozdzielony rant: karbowany pionowo (ząbkowany) bity z datą: 1819, 1820, 1821, 1822, 1823
Dukat dwudziestopięciozłotowy awers: popiersie, wokoło którego napis: ALEXANDER I. CESARZ SA.(modzierżca) W.(szech) ROS.(syi) KRÓL POLSKI rewers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym litery I.B. Jakuba Benika, intendenta mennicy, a wokoło orla napis: 25 ZLOT. POLSK• 52. ALEXANDER I. Z GRZ. CZ. KOL. 1817 rant: karbowany skośnie. bity z datą: 1817, 1818, 1819.
Dukat dwudziestopięciozłotowy awers i rewers: jak na poprzedniej, lecz z rokiem 1822 rant: karbowany pionowo (ząbkowany) bity z datą: 1822, 1823, 1824, 1825
Dziesięciozłotówka awers: popiersie, wokoło którego napis: ALEXANDER l. CESARZ SA. W. ROS. KRÓL POLSKI rewers: orzeł cesarsko-królewski, nad którym wznosząca się korona przedziela rok 1820, a pod orłem litery I.B. intendenta mennicy; wokoło napis w górnym półkolu: 10. ZŁOTYCH POLSKICH, w dolnym zaś półkolu: Z SREBRA KRAIOWEGO rant: obrączkowany (gładki) bita z datą: 1820, 1821, 1822
Dziesięciozłotówka awers, rewers i rant: jak na poprzedniej, z 1823 r. i z odmiennym popiersiem, szczególniej co do układu włosów bita z datą: 1823, 1824, 1825
Pięciozłotówka awers: popiersie, wokoło którego napis: ALEXANDER I. CESARZ SA. W. ROS. KRÓL POLSKI rewers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym są litery I.B., a nad nim wznosząca się korona przedziela rok 1816.; wokoło napis w górnym półkolu: 5. ZŁOTYCH POLSKICH., a w dolnym: 17 211/625· Z GRZ. CZ. KOL. rant: karbowany skośnie bita z datą: 1816, 1817, 1818
Dwuzłotówka awers: popiersie bardziej wypukłe, wokoło napis: ALEXANDER I. CESARZ SA. W. ROS. KRÓL POLSKI rewers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym są litery I.B., a nad nim wznosząca się korona przedziela rok 1816. wokoło napis w górnym półkolu: 2. ZŁOTE POLSKIE., a w dolnym: 43 43/125. Z GRZ.CZ. KOL. rant: karbowany skośnie bita z datą: 1816, 1817, 1818, 1819, 1820
Dwuzłotówka awers i rewers: jak na poprzedniej, lecz z 1820 r., orzeł mniejszy rant: karbowany pionowo (ząbkowany) bita z datą: 1819, 1820, 1821, 1822, 1823, 1824, 1825
Złotówka awers: popiersie, wokoło którego napis: ALEXANDER I. CESARZ SA.W. ROS. KRÓL POLSKI rewers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym litery I.B., a nad nim wznosząca się korona przedziela rok 1818. wokoło napis w górnym półkolu: l. ZLOTY: POLSKI, a w dolnym: 86 86/125 Z GRZ. CZ. KOL. rant: karbowany skośnie bita z datą: 1818, 1819
Złotówka awers i rewers: jak na poprzedniej, lecz z rokiem 1822, orzeł kształtniejszy rant: karbowany pionowo (ząbkowany) bita z datą: 1822, 1823, 1824, 1825
Dziesięciogroszówka awers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym są litery I.B., a nad orłem wznosząca się korona przedziela rok 1816 rewers: w wieńcu laurowym napis w trzech wierszach: 10. GROSZY POLS. rant: gładki bita z datą: 1816, 1820, 1821, 1822, 1823, 1825. Bita również w latach 1826–1831 za panowania Mikołaja I
Pięciogroszówka awers: jak na poprzedniej rewers: w wieńcu laurowym napis: 5. GROSZY POLS. rant: gładki bita z datą: 1816, 1818, 1819, 1820, 1821, 1822, 1823, 1824, 1825. Bita również z datą 1826–1832 za panowania Mikołaja I
Trzygroszówka awers: orzeł cesarsko-królewski, pod którym litery I.B. rewers: napis w czterech wierszach: 3. GROSZE POLSKIE 1817 rant: karbowany skośnie bita z datą: 1817 i 1818
Trzygroszówka awers: jak na poprzedniej rewers: napis w czterech wierszach: 3. GROSZE POLSKIE 1819 rant: karbowany pionowo (ząbkowany). bita z datą: 1819 i 1820. Bita również w latach 1827–1835 za panowania Mikołaja I
Grosz awers: jak na poprzedniej rewers: napis w czterech wierszach: 1. GROSZ POLSKI 1816 rant: gładki bity z datą: 1816, 1817, 1818, 1819, 1820, 1821, 1822. Bity również w latach 1828–1835 za panowania Mikołaja I
Grosz awers: jak na poprzedniej rewers: napis w czterech wierszach: l. GROSZ POLSKI 1822, a pod nim w półkolu: Z MIEDZI KRAIOWEY rant: gładki bity z datą: 1822, 1823, 1824, 1825
Monety okresu panowania Mikołaja I (1826–1835) Dukat pięćdziesięciozłotowy awers: popiersie uwieńczone laurem, wokoło napis: ALEXANDER I. CES. ROS. WSKRZESICIEL KRÓL.(estwa) POLS. 1815 rewers: w wieńcu dębowym napis w trzech wierszach: 50. ZLO. POL.1827., pod wieńcem litery F.H. intendenta mennicy warszawskiej Fryderyka Hungera, a wokoło wieńca: MIKOŁAY I. CES. WSZ. ROSSYI KRÓL POLSKI PANUJĄCY rant: karbowany pionowo (ząbkowany) bity z datą: 1827 i 1829
Dukat dwudziestopięciozłotowy awers: popiersie uwieńczone laurem, wokoło napis, jak na poprzedniej