Barok wileński (szkoła wileńska) – kierunek architektury barokowej występujący najliczniej na terenach północno-wschodniej Rzeczypospolitej Obojga Narodów (Wileńszczyzna, Białoruś (kościół i klasztor w Berezweczu, budowle sakralne w Mińsku, Witebsku, Iwieńcu, Borunach itd.) oraz Inflanty polskie) oraz incydentalnie w południowo-wschodnich częściach Korony Królestwa Polskiego. Najbardziej znanym architektem szkoły był Jan Krzysztof Glaubitz. Inni architekci tworzący w tym stylu to Antonio Paracca, Ludwik Hryncewicz (twórca m.in. kościoła w Wołyńcach i fasady kościoła Misjonarzy w Wilnie), Aleksander OsikiewiczMarian Morelowski, Znaczenie baroku wileńskiego XVIII stulecia, Wilno 1940, Objaśnienia i przypisy, s. 3-12., B. Kosiński, Owsiukiewicz, Johannes Tobias de Dyderstein, Johann Wilhelm Frezer, Abraham Wuertzner, Joachim Herdegen, ks. Tomasz Żebrowski.
Cechy Cechą charakterystyczną szkoły wileńskiej są wysokie i bardzo smukłe wieże, w których każda kondygnacja jest opracowana w odmienny sposób, a całość jest zwieńczona niewielką kopułką. Na każdej kondygnacji znajdował się wysoki i wąski otwór. Drugą cechą, rozwiniętą w późniejszym okresie, jest wycinanie w murze fantazyjnych w zarysie otworów okien i drzwi, która to cecha była też stosowana w północnych Włoszech oraz w Kalabrii i na Sycylii. Trzecią cechą szkoły było stosowanie skomplikowanych falowań ścian w szczytach i fasadach. Budowle wznoszono zazwyczaj na prostych rzutachZob.: Film dokumentalny "Barok Wileński" Włodzimierza Szpaka (1988)..
Realizacje Za pierwszą realizację szkoły uważa się kościół karmelitów Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Głębokiem (1730–1735). Następne to m.in.: kościół Świętego Ducha w Wilnie (II poł. XVIII w.) proj. J.K. Glaubitz kościół św. Katarzyny w Wilnie (1739-1743) J.K. Glaubitz cerkiew św. Trójcy w Wilnie i klasztor bazylianów, po 1748 r., bazylianów (J.K. Glaubitz) kościół św. Jakuba i Filipa i klasztor Dominikanów w Wilnie kościół Augustianów w Wilnie (poł. XVIII w.) kościół Misjonarzy w Wilnie (1751-1756), kościół św. Rafała w Wilnie proj. prawdopodobnie J.K. Glaubitz kościół Wszystkich Świętych i klasztor karmelitów w Wilnie (1733–1749) ks. Idzi Polkiewicz kościół na Kalwarii w Werkach koło Wilna (1755-1772) proj. J.K. Glaubitz kościół w Stołowiczach (Jakub Fontana i następnie Jan Krzysztof Glaubitz) kościół św. Andrzeja w Słonimiu (1775) kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Zdzięciole (przeb. 1743-1751) proj. Aleksander Osikiewicz kościół Pijarów św. Michała Archanioła w Łużkach (1744–1756) cerkiew unicka w Mińsku kościół Bernardynek w Mińsku (obecnie sobór prawosławny) (1633–1642, odbudowa po 1741) proj. Guido Antonio Longhi kościół Bernardynów w Mińsku (1752) kościół św. Wojciecha i klasztor Benedyktynek w Mińsku (lata osiemdziesiąte XVIII w.) proj. Tomasz Romanowski kościół Przemienienia Pańskiego w Hermanowiczach (1787) sobór św. Zofii w Połocku (1738-1765) proj. Guido Antonio Longhi i J.K. Glaubitz kościół Jezuitów w Dyneburgu kościół jezuitów pw. św. Franciszka Ksawerego w Kownie cerkiew Zmartwychwstania Pańskiego w Witebsku (1740–1750) proj. Józef Fontana cerkiew Zmartwychwstania (Zaruczajska) w Witebsku cerkiew Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Witebsku Kościół Bernardynów pw. św. Antoniego w Witebsku Kościół Jezuitów pw. św. Józefa w Witebsku Kościół Trójcy Świętej w Witebsku monaster i cerkiew Bazylianów pw. Opieki Matki Bożej w Tołoczynie, fundacja Sanguszków (1769) klasztor w Borunach z kościołem św. św. Piotra i Pawła (1747-1756) proj. Aleksander Osikiewicz kościół i klasztor w Śmiłowiczach (1767-1791) kościół Michała Archanioła i św. Jana Chrzciciela w miejscowości Jezno (1768-1772), fundacja Paców zespół klasztorny Bazylianów w Berezweczu (1756-1767) proj. Antonio Paracca (nieistniejący) kościół Jezuitów w Pińsku (zburzony) kościół Franciszkanów w Iwieńcu (1702-1705, odrestaurowany 2003-2008) proj. Guido Antonio Longhi klasztor Bazylianów w Torokaniach (1757) (zniszczony) kościół Najświętszej Maryi Panny w Smolanach (II poł. XVIII w.) (ruina) kościół Zwiastowania Najświętszej Maryi Pannie w Datnowie (1773-1810) kościół św. Michała Archanioła w Wierzbołowie (zniszczony) cerkiew Trójcy Świętej w bazyliańskim klasztorze w Wolnej (1768) klasztor Bazylianów w Buczaczu (1750-1770 lub 1765-1771) proj. Jan Gotfryd Hoffmann kościół św. Trójcy w Stokliszkach (1765-1776) kościół Misjonarzy pw. św. Trójcy w Łyskowie (1763-1785) kościół św. Jana w Wasiliszkach (1769) kościół Jezuitów pw. św. Stefana w Połocku (1733-1745) kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Lucynie kościół Dominikanów św. Dominika w Posinie (1761) cerkiew Objawienia Pańskiego w Żyrowicach (przebud. 1796) Kościół św. Jakuba w Kurtowianach (1783-1796) Cerkiew bazylianów pw. św. Trójcy w Wolnej (przed 1769) Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Hajnie Kościół Dominikanów w Druji, proj. Antonio Paracca Kościół w Przydrujsku, proj. Anonio Paracca Krasław - Biblioteka Platerów Zabiałły-Wołyńce - kościół Dominikanów z 1749 roku (proj. J.K. Glaubitz), wieże z lat 1764-1766
Budynki wybudowane lub przebudowane w XX w. nawiązujące do baroku wileńskiego kościół św. Trójcy w Głębokiem (przeb. 1902-1908) proj. Adam Dubowik kościół św. Michała Archanioła w Oszmianie (1900-1906) proj. Wacław Michniewicz Kościół Zmartwychwstania Pańskiego w Białymstoku (1991-1996) proj. Michał Bałasz kościół Przemienienia Pańskiego w Krewie (1993-x) proj. Walery Kuziakin
Literatura Stanisław Lorentz, Jan Krzysztof Glaubitz – architekt wileński XVIII wieku, Warszawa 1937. Mariusz Karpowicz, Sztuka Polska XVIII wieku, Warszawa 1986, s. 91-95. Mariusz Karpowicz, Wileńska odmiana architektury XVIII wieku, Muzeum Pałac w Wilanowie, Warszawa, 2012; Dorota Piramidowicz, Wpływ wileńskiego baroku na architekturę i wyposażenie kościoła bernardynów w Grodnie, „Biuletyn Historii Sztuki”, nr 3-4, R. LXXIII, 2011, s. 439-452, il. 1-13. Тамара Габрусь, Стылістычныя аспекты архітэктуры віленскага барока, [w:] Барока ў беларускай культуры і мастацтве (red. В. Ф. Шматава), Мн., 1998., s. 14-166. Drema Vladas, Materiały do historii sztuki Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jan Krzysztof Glaubitz, Jan Hedel, Jan Melich, Biuletyn Historii Sztuki, XLII: 1980, nr 1. Pałubicki Jerzy, Informacja o pobycie Jana Krzysztofa Glaubitza w Gdańsku, „Biuletyn Historii Sztuki”, XLII: 1980, nr 1.
Zobacz też architektura barokowa w Polsce architektura rokokowa na kresach dawnej Rzeczypospolitej Białoruski Szlak Barokowy style architektoniczne historia sztuki
Przypisy
Kategoria:Architektura baroku wileńskiego Kategoria:Historia architektury w Polsce