Język czeczeński (czecz. , ) – język Czeczenów, zamieszkujących głównie autonomiczną republikę Czeczenii, wchodzącą w skład Federacji Rosyjskiej. Należy do języków nachskich (nachijskich), tworzących podgrupę wśród języków nachsko-dagestańskich (północno-wschodnich) w ramach hipotetycznej wielkiej rodziny języków dene-kaukaskich. Jest to język ergatywny.

Bardzo rozbieżne są dane mówiące o liczbie użytkowników języka czeczeńskiego, co wiąże się przede wszystkim z bardzo skomplikowaną sytuacją w samej Czeczenii oraz niemożnością oszacowania ogromnych strat ludnościowych podczas wojen rosyjsko-czeczeńskich. Według spisu powszechnego, przeprowadzonego w 1989 r. język ten jako ojczysty na terenie byłego ZSRR zadeklarowało 893 tys. osób. Główne grupy użytkowników języka czeczeńskiego koncentrowały się wówczas na terenie republiki autonomicznej Czeczenii, oraz północnych terenach Dagestanu (w okolicach miasta Chasawiurt). Obecnie sytuacja jest o wiele bardziej złożona i choć główna masa użytkowników języka nadal zamieszkuje przede wszystkim Czeczenię, to znacznie powiększyła się emigracja, przede wszystkim do sąsiednich republik Federacji Rosyjskiej (Dagestan, Inguszetia), ale także np. do Moskwy. Wielu Czeczenów szukając azylu udało się na teren Europy Zachodniej. Czeczeni zamieszkują także Gruzję (tzw. Kistowie), Turcję oraz kraje arabskie (Jordania, Syria).

Język czeczeński genetycznie najbliżej spokrewniony jest z językiem inguskim. Językoznawcy wyróżniają osiem dialektów języka czeczeńskiego, a także kilka drobniejszych gwar lokalnych. Różnice między poszczególnymi dialektami nie uniemożliwiają porozumienia między ich użytkownikami.

Pierwszą wyczerpującą pracę poświęconą językowi czeczeńskiemu napisał rosyjski językoznawca i kaukazolog, Piotr Uslar (1816–1875).

Fonetyka Wśród języków kaukaskich czeczeński wyróżnia się bardzo rozbudowanym systemem wokalicznym (samogłoski krótkie, długie, umlautowane, dyftongi, tryftongi, także nosowe), oraz – podobnie jak w przypadku innych języków tej rodziny bardzo skomplikowanym systemem spółgłoskowym (spółgłoski proste, geminowane, ejektywne, faryngalne). Akcent wyrazowy pada zawsze na początkową sylabę wyrazu.

Spółgłoski Według Johanny Nichols, język czeczeński posiada następujące spółgłoski:  wargowezębowezadziąsłowemiękkopodniebiennejęzyczkowegardłowekrtaniowezwarte zwarto-szczelinowe szczelinoweSpółgłoska /f/ pojawia się tylko w wyrazach zapożyczonych z języków europejskich nosowe     uderzeniowepółotwarte Spółgłoska // jest wymawiana jako [] przed samogłoskami przednimi. Spółgłoski /p/, /t/, /n/, /l/ i /s/ mogą ulegać geminacji, natomiast geminata /k:/ przeszła w /xk/.

Samogłoski PrzednieniezaokrąglonePrzedniezaokrągloneTylne

Występują również dwugłoski opadające: [], [], [], [], [], [] i [].

Gramatyka Język czeczeński jest ergatywny i aglutynacyjny, podstawowym szykiem zdania jest SOV. Podobnie jak w niektórych językach afrykańskich, występują klasy rzeczowników, do których dopasowuje się forma orzeczenia (przez zmianę początkowej spółgłoski): PrzykładW cyrylicyW alfabecie łacińskimMusa idzieМуса воьдуMusa vöduFatima idzieПетIамат йоьдуPethamat yödudziecko idzieбер доьдуber dödukrowa idzieетт боьдуyett bödu

W języku tym występuje 8 przypadków (дожараш / ), w tym kilka niewystępujących w językach indoeuropejskich: PrzypadekW cyrylicyW alfabecie łacińskimmianownikкорkor („okno”)dopełniaczкоранkorancelownikкоранаkoranaergatywкороkoronarzędnikкорацаkoracaallatywкорахkoraxmiejscownikкореkorekomparatywкоралkoral

Przymiotniki mają dwa przypadki: mianownik i obiektyw (z końcówką -чу / -çu )

Końcówką liczby mnogiej jest -ш / -ş (кораш / koraş - okna) lub -й / -y (наной / nanoy - matki). W niektórych wyrazy samogłoski zmieniają się w odmianie, np. w wyrazie „góra” (лам / lam, w liczbie mnogiej: лаьмнаш / lämnaş).

Istnieje również obce językom indoeuropejskim rozróżnienie między „my” inkluzywnym (вай / vay) i ekskluzywnym (тхо / txo). Czasowniki nie odmieniają się przez osoby. Występują cztery formy czasownika (bezokolicznik, czas teraźniejszy, przeszły dokonany i niedokonany), niektóre czasowniki mogą też przybierać formę iteratywną oznaczającą wielokrotne powtórzenie czynności. W morfologii werbalnej dużą rolę odgrywają przegłosy.

Pismo thumb|Alfabet arabski dla języka czeczeńskiego Do 1925 r. piśmiennictwo w języku czeczeńskim zapisywane było alfabetem arabskim. Od początku lat 20. XX w. podejmowano próby stworzenia nowego języka literackiego, na potrzeby którego dostosowano do dźwięków czeczeńskich alfabet łaciński. Alfabet ten był w użyciu do 1938 r., kiedy to wprowadzona została, jako nowy obowiązujący alfabet, zmodyfikowana cyrylica. W celu oddania rozbudowanego czeczeńskiego systemu fonetycznego cyrylicę poszerzono o znak I, który – stawiany po różnych innych znakach, może zmieniać ich znaczenie. W odróżnieniu od cyrylicy rosyjskiej, gdzie zasadniczo rzecz biorąc nie wykorzystuje się dwuznaków i trójznaków na oznaczenie jednego dźwięku (z wyjątkiem obcojęzycznych pożyczek typu джигит), w cyrylicy czeczeńskiej dwu- i trójznaki są często spotykane (np. dwuznak yь na oznaczenie samogłoski [] lub trójznak уьй na oznaczenie []). Od 1991 r. podejmowano próby ponownego wprowadzenia alfabetu łacińskiego, jednak wojna i wiążąca się z nią całkowita ruina czeczeńskich instytutów naukowych mogących nadzorować taką zmianę, utrudniały pracę nad nową pisownią. Współcześnie w użyciu jest niemal wyłącznie cyrylica.

Cyrylica nazwa alf. łaciński nazwa IPAА ааA aaАь аьаьÄ ääБ ббэB bbeВ ввэV vveГ ггэG ggeГӏ гӏгӏаĠ ġġaД ддэD ddeЕ ееE eeЁ ёёyo etc.Ж жжэeЗ ззэZ zzeИ ииI iiИй ий Iy iy Й й(я, ю, е)доца иY ydoca iК ккаK kkaКк кк Kk kkКх кхкхаQ qqaКхх кхх Qx qx Къ къкъаaКI кIкIаKh khkhaЛ ллэL lelМ ммэM memН ннэN nenО ооO ooОь оьоьÖ ööП ппэP ppeПп пп Pp ppПӏ пӏпIаPh phphaР ррэR rerРхӏ рхӏ Rh rhС ссэS sesСс сс Ss ssТ ттэT tteТт тт Tt ttТӏ тӏтӏаTh ththaУ ууU uuУв ув Uu uu Уь уьуьÜ üüФ ффэF fefХ ххэX xxaХь хьхьаaХӏ хӏхӏаH hhaЦ ццэC cceЦI цIцIаĊ ċċeЧ ччэÇ ççeЧӏ чӏчIаeШ шшэŞ şşaЩ щщэ(Ъ) ъчӏогӏа хьаьркƏ əoġa ärk(Ы) ыы(Ь) ькӏеда хьаьркЭ ээE ee etc.Ю ююyu etc.Юь юьюьyü etc.Я яяya etc.Яь яьяьyä etc.Ӏ ӏӏаJ jja

Liczebniki W języku czeczeńskim występuje dwudziestkowy system liczbowy; liczby poniżej stu przedstawia się jako wielokrotności liczby 20 plus reszta.

LiczebnikW cyrylicyW alfabecie łacińskimLiczebnikW cyrylicyW alfabecie łacińskim1цхьаъca'11цхьайттаcaytta2шиъşi'12шийттаşiytta3кхоъqo'13кхойттаqoytta4диъdi'14дейттаdeytta5пхиъpxi'15пхийттаpxiytta6йалхyalx16йалхиттаyalxitta7ворхIworh17вуьрхIиттаvürhitta8бархIbarh18берхиттаberhitta9иссiss19тIкъайоьсаннаtq̇ayösanna10иттitt20тIкъаtq̇a

Przykłady bardziej złożonych liczebników: 37 - тIкъе вуьрхIитта / tq̇e vürhitta (20+17), 62 - кхузтIкъе шиъ / quztq̇e şi' (3×20+2)

Podstawowe zwroty Tak – ХІаъ Nie – ХІан-хІа Witaj! – Салам! Dzień dobry – Де дика хуьлда хьан Dobry wieczór – Суьйре дика хуьлда хьан Dziękuję – Баркалла Jak się masz? – Могушалла муха ю хьан? Dobrze, w porządku (odpowiedź na pytanie powyżej) – Сан гIулакх дика ду Jak się nazywasz? – Хьан цIе хIун ю? Nazywam się ... – Сан цIе ... ю Żegnaj, do widzenia – Iодика йойла хьан

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

Samouczek czeczeńskiego na Wikibooks

Korpus języka czeczeńskiego

Język czeczeński Kategoria:Języki kaukaskie Kategoria:Języki Rosji Kategoria:Języki Turcji Kategoria:Języki Gruzji Kategoria:Języki Jordanii Kategoria:Języki Syrii