Państwowa Komunikacja Samochodowa

mały|Autobus PKS na trasie Kazimierz Dolny – Puławy, początek lat. 50. mały|Autobus Autosan A1012T z PKS Bielsko-Biała mały|Autosan A1010M „Medium” z PKS Katowice mały|Autobusy Autosan H9-21 z PKS Nowa Sól mały|Dworzec PKS w Ostrołęce, lata 70. mały|Perony dworca PKS w Pułtusku, lata 70. mały|Niezachowany dworzec PKS w Toruniu z 1938 roku mały|Oznaczenie przystanków PKS Państwowa Komunikacja Samochodowa (PKS), w latach 1983–1990 Krajowa Państwowa Komunikacja Samochodowa (KPKS) – polskie państwowe przedsiębiorstwo usługowe zajmujące się transportem publicznym.

Utworzone zostało w 1945 roku i do lat 90. było jedynym państwowym przewoźnikiem o zasięgu ogólnokrajowym (poza międzynarodowymi liniami autokarowymi PKS, m.in. wycieczki do Europy Zachodniej). W 1990 roku przedsiębiorstwo podzielono na 176 przedsiębiorstw. Część podmiotów została zlikwidowana, przebranżowiła się, uległa konsolidacji bądź prywatyzacji.

Historia W kwietniu 1945 powołano w Warszawie Państwowy Urząd Samochodowy, z którego wyłonione zostały Wojewódzkie Urzędy Samochodowe. 1 lipca 1945 PUS w Warszawie zawiadomił Wojewódzkie Urzędy Samochodowe o wydzieleniu organizacji samochodowej pod nazwą Państwowa Komunikacja Samochodowa.

Struktury terenowe PKS tworzono m.in. w oparciu o demobilizowane po II wojnie światowej jednostki samochodowe Wojska Polskiego (np. Samodzielny Samochodowy Pułk Rządu, 1 Pułk Samochodowy, 1 Samodzielny Batalion Samochodowy).

Podstawą do prawnego usamodzielnienia się przedsiębiorstwa był dekret Rady Ministrów z dnia 16 stycznia 1946 o utworzeniu przedsiębiorstwa państwowego „Państwowa Komunikacja Samochodowa” ().

Pierwsze przewozy pasażerskie odbywały się za pomocą samochodów ciężarowych, adaptowanych do przewozu osób.

Do lat 80. PKS obsługiwało niemal całość autobusowego transportu podmiejskiego i dalekobieżnego oraz przewóz towarów samochodami ciężarowymi. Oprócz PKS pozamiejskim transportem osób zajmowały się trzy spółdzielnie: Krajowa Spółdzielnia Komunikacyjna w Poznaniu, Spółdzielnia Pracy Kierowców i Pracowników Samochodowych „Autonaprawa” w Zamościu i Spółdzielnia Pracy Transportowo-Spedycyjna „Transped” w Lublinie.

Od 1960 r. przedsiębiorstwa PKS były przyporządkowane wojewódzkim radom narodowym i działały w Zjednoczeniu Państwowej Komunikacji Samochodowej.. W Zjednoczeniu tym działały także Przedsiębiorstwo Międzynarodowych Przewozów Samochodowych „Pekaes” i Przedsiębiorstwo Spedycji KrajowejUchwała nr 23 Rady Ministrów z dnia 5 stycznia 1959 r. w sprawie organizacji przedsiębiorstw Państwowej Komunikacji Samochodowej i powołania Zjednoczenia Państwowej Komunikacji Samochodowej ()..

W latach 80. nastąpił pierwszy podział spółki na przedsiębiorstwa autobusowe (obsługujące ruch regionalny i w ograniczonym zakresie podmiejski, a w małych miastach miejski) oraz branżowe spółki zajmujące się przewozami samochodami ciężarowymi.

Zjednoczenie Państwowej Komunikacji Samochodowej uległo likwidacji 1 stycznia 1982 roku, tak jak wszystkie inne zjednoczenia.. W 1983 roku istniały w statusie samodzielnego przedsiębiorstwa państwowego następujące Przedsiębiorstwa Komunikacji Samochodowej w (we): Białymstoku, Bydgoszczy, Gdańsku, Katowicach, Kielcach, Koszalinie, Krakowie, Lublinie, Łodzi, Olsztynie, Opolu, Poznaniu, Rzeszowie, Szczecinie, Warszawie, Wrocławiu, Zielonej Górze., odpowiednio do dawnych 17 województw. 28 lutego 1983 14 z 17 przedsiębiorstw PKS dobrowolnie zrzeszyło się w przedsiębiorstwo państwowe Krajowa Państwowa Komunikacja Samochodowa. Do Krajowej Państwowej Komunikacji Samochodowej nie przystąpiły przedsiębiorstwa PKS w: Koszalinie, Olsztynie i WarszawiePKS Spółka z o.o. w Wałczu...

W wyniku transformacji ustrojowej przedsiębiorstwo Krajowa Państwowa Komunikacja Samochodowa oraz pozostałe 3 przedsiębiorstwa PKS podzielono w 1990 roku na 176 przedsiębiorstw, w celu zwiększenia wydajności (podobnie jak w przypadku Wojewódzkich Przedsiębiorstw Komunikacyjnych w komunikacji miejskiej).

Po 1992 r. część spośród przedsiębiorstw PKS należących do Skarbu Państwa używało lub nadal używa nazwy Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej (PPKS).

1 października 1996 przekazane zostały kompetencje organu założycielskiego z Ministerstwa Transportu i Gospodarki Morskiej do wojewodów.

Na koniec września 2011 roku 147 spółek wywodziło się z dawnej struktury PKS: PPKS Koło (w likwidacji), 35 jednoosobowych spółek skarbu państwa, 42 przedsiębiorstwa samorządowe, 49 spółek pracowniczych, 21 prywatnych (przejęte przez Mobilis, Veolia czy Arriva Bus Transportation). Zmniejszona liczba firm była z jednej strony przyczyną de facto likwidacji spółek, wskutek konkurencji lub innych przyczyn, a z drugiej strony wchłonięciu przez inne spółki (jak np. w przypadku PKS Żyrardów, PKS Skierniewice czy PKS Nowy Dwór Mazowiecki), bądź syntezy (PKS Kraków czy PKS Brodnica). Upadłe spółki często oddawały umowy na przewozy oraz kapitał (dworce, autobusy) oraz pracowników, innym firmom w ramach umowy, co traktowane było jak pewnego rodzaju przejęcie, co dotyczyło zarówno „przejęć” przez inne firmy PKS (np. PKS Radomsko przejęło umowy i kapitał PKS Końskie), czy też spółki komercyjne (PKS Ciechanów wraz z podległym PKS Płońsk „przejęty” przez Sanimax-Transport).

W 2017 roku Skarb Państwa był właścicielem tylko 13 spółek, a w 2020 r. wyłącznie PKS Częstochowa, Polbus-PKS, PKS Polonus, PKS w Ostrowcu Świętokrzyskim i PKS w Ostrowie Wielkopolskim, a także posiadał mniejszościowe udziały w PKS w Zielonej Górze, PKS w Wołowie, PKS w Katowicach, PKS w Dębicy, PKS w Mrągowie i PKS-IWOPOL w Skarżysku Kamiennej. W tym też roku ogłoszono plan powiązania tych przedsiębiorstw z Grupą PKP jako Polska Komunikacja Samochodowa.

Popularność skrótu PKS wykorzystali również niektórzy przedsiębiorcy prywatni, którzy tworząc nowe przedsiębiorstwa, nadali im nazwy pozwalające na stworzenie takiego skrótu. Przykładowo firma Prywatna Komunikacja Samochodowa, K. A. R. Szostek (skrót PKS Straszydle) ze wsi Straszydle w województwie podkarpackim.

Przedsiębiorstwa Państwowej Komunikacji Samochodowej Po podziale w 1990 r., przed przystąpieniem do dalszych przekształceń, działały następujące przedsiębiorstwa: Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Bartoszycach Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Bełchatowie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Będzinie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Białej Podlaskiej Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Białymstoku 2 stycznia 2017 r. przejęcie spółek PKS w Łomży Sp. z o.o., PKS w Siemiatyczach Sp. z o.o., PKS w Suwałkach S.A., PKS w Zambrowie Sp. z o.o. oraz zmiana nazwy spółki na Podlaska Komunikacja Samochodowa NOVA S.A. Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Bielsku Podlaskim przejęcie przez Ariva Bus Transport Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Bielsku-Białej Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Biłgoraju Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Bolesławcu Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Brodnicy przekształcony 12 kwietnia 2012 roku przez połączenie z PKS w Inowrocławiu S.A., PKS w Lipnie sp. z o.o. oraz PKS we Włocławku Sp. z o.o. w Kujawsko-Pomorski Transport Samochodowy S.A. Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Brzegu Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Brzozowie 3 marca 2008 r. w wyniku połączenia trzech spółek przekształcony w oddział Veolia Transport Bieszczady Sp. z o.o. Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Busku-Zdroju Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Bydgoszczy Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Bytowie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Chełmie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Chojnicach Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Chrzanowie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Ciechanowie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Cieszynie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Częstochowie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Człuchowie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Dębicy Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Dzierzgoniu Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Dzierżoniowie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Elblągu Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Garwolinie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Gdańsku Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Gdyni Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Gliwicach Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Głogowie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Głubczycach Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Gnieźnie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Gorlicach Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Gorzowie Wielkopolskim Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Gostyninie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Grodzisku Mazowieckim Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Grójcu Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Grudziądzu Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Gryficach Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Hrubieszowie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Iławie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Inowrocławiu Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Jarosławiu Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Jaśle Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Jeleniej Górze Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Jędrzejowie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kaliszu Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kamiennej Górze Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kamieniu Pomorskim Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Katowicach Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kędzierzynie-Koźlu 3 marca 2008 r. w wyniku połączenia dwóch spółek przekształcony w oddział Veolia Transport Opolszczyzna Sp. z o.o., w 2017 działalność zawieszona przez Arriva Bus Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kętrzynie przekształcenie w Veolia Transport Kętrzyn sp. z o.o., 2 lutego 2009 r. przekształcony przez połączenie z Veolia Transport Bielsk-Podlaski w Veolia Transport Mazury sp. z o.o. Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kielcach Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kluczborku Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kłodzku Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kole Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kołobrzegu Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Koninie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Końskich Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Koszalinie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kozienicach Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Krakowie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Krasnymstawie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kraśniku Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Krośnie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kutnie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Kwidzynie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Legnicy Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Lesznie Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Leżajsku Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Limanowej Przedsiębiorstwo Państwowej Komunikacji Samochodowej w Lipnie