Triest (wł. Trieste, słoweń. i chorw. Trst, niem. Triest) – miasto i gmina w północno-wschodnich Włoszech, stolica autonomicznego regionu Friuli-Wenecja Julijska oraz siedziba regionalnej jednostki decentralizacyjnej Triest. Leży nad Zatoką Triesteńską, w północnej części Morza Adriatyckiego, w pobliżu granicy ze Słowenią. Według danych ewidencji miejskiej 31 grudnia 2025 roku gmina liczyła 200 053 mieszkańców.
Rozwój miasta był związany z jego położeniem na styku obszarów włoskiego, słoweńskiego i środkowoeuropejskiego. Od 1382 roku Triest pozostawał pod zwierzchnictwem Habsburgów, a po ustanowieniu wolnego portu w 1719 roku stał się głównym morskim ośrodkiem handlowym monarchii habsburskiej. W XIX wieku należał do największych portów Morza Śródziemnego i był siedzibą przedsiębiorstw żeglugowych, ubezpieczeniowych oraz finansowych działających na obszarze Europy Środkowej. Współcześnie jest ważnym portem handlowym, ośrodkiem przemysłu, transportu, nauki i szkolnictwa wyższego.
Nazwa Starożytna nazwa miasta, Tergeste, została odnotowana w źródłach rzymskich. Jej pochodzenie nie zostało jednoznacznie wyjaśnione i jest wiązane z przedrzymskimi językami używanymi na obszarze północnego Adriatyku. W języku włoskim nazwa przyjęła formę Trieste, natomiast w językach południowosłowiańskich – Trst. Polska forma „Triest” odpowiada tradycyjnej nazwie używanej również w języku niemieckim. W okresie habsburskim pełna nazwa urzędowa brzmiała Cesarskie Wolne Miasto Triest (niem. Kaiserliche Freie Stadt Triest, wł. Città Imperiale Libera di Trieste).
Geografia Położenie i ukształtowanie terenu
Triest leży we wschodniej części Zatoki Triesteńskiej, na wąskim pasie terytorium włoskiego pomiędzy Adriatykiem a granicą słoweńską. Od północy gmina graniczy z Duino-Aurisina, od południa z Muggią, natomiast od wschodu ze słoweńskimi gminami Sežana, Hrpelje-Kozina i Koper. Historyczne centrum rozwinęło się na wybrzeżu i zboczach wzgórz schodzących ku zatoce; nad śródmieściem wznosi się wzgórze San Giusto, na którym znajdują się katedra, zamek oraz pozostałości miasta rzymskiego i średniowiecznego.
mały|lewo|Panorama miasta od strony Zatoki Triesteńskiej
Wschodnia i północno-wschodnia część gminy należy do wapiennego płaskowyżu Kras. Występują tam leje krasowe, szczeliny, jaskinie i podziemne cieki wodne, a zwarta zabudowa miejska przechodzi w lasy, łąki oraz wsie płaskowyżu. Na obszarze tym zachowała się liczna ludność słoweńskojęzyczna, objęta ochroną prawną wraz z innymi skupiskami mniejszości słoweńskiej w regionie Friuli-Wenecja Julijska.
Klimat Klimat Triestu łączy cechy klimatu śródziemnomorskiego i umiarkowanego wilgotnego. Lata są ciepłe, ale opady występują przez cały rok, natomiast zimy są stosunkowo łagodne, choć okresowo występują spadki temperatury związane z napływem powietrza kontynentalnego. Charakterystycznym zjawiskiem jest bora, silny i porywisty wiatr katabatyczny wiejący z północnego wschodu, z płaskowyżu Kras w kierunku zatoki. Podczas intensywnych epizodów jego porywy przekraczają 100 km/h i wpływają na funkcjonowanie portu, komunikację oraz konstrukcję miejskiej infrastruktury.
Historia Starożytność
Obszar dzisiejszego Triestu był przed podbojem rzymskim zamieszkany przez społeczności wiązane z Wenetami i Histrami. Rzymianie podporządkowali północno-wschodnie wybrzeże Adriatyku w II wieku p.n.e., a w I wieku p.n.e. Tergeste uzyskało status kolonii. Miasto rozwinęło się na zboczach wzgórza San Giusto i zostało otoczone murami. Z okresu rzymskiego zachowały się m.in. teatr, łuk Riccardo, relikty forum oraz pozostałości zabudowy na wzgórzu San Giusto. Tergeste obsługiwało handel północnego Adriatyku i komunikację z Akwileją, choć pozostawało od niej mniejszym ośrodkiem.
mały|Teatr rzymski w Trieście
Średniowiecze Po upadku cesarstwa zachodniorzymskiego miasto znajdowało się kolejno pod panowaniem Ostrogotów, Bizancjum, Longobardów i Franków. W 788 roku zostało włączone do państwa Karola Wielkiego, a następnie znalazło się w strukturach Świętego Cesarstwa Rzymskiego. Od X wieku znaczną władzę nad miastem sprawowali biskupi Triestu, jednak w XII i XIII wieku rozwijająca się wspólnota miejska stopniowo ograniczała ich kompetencje i tworzyła komunalne instytucje samorządowe.
Triest rywalizował o kontrolę nad handlem morskim z Republiką Wenecką i w XIV wieku był kilkakrotnie zajmowany przez Wenecjan. W 1382 roku przedstawiciele miasta uznali zwierzchnictwo księcia austriackiego Leopolda III Habsburga, licząc na ochronę przed dalszą ekspansją Wenecji. Decyzja ta zapoczątkowała trwający z przerwami do 1918 roku związek Triestu z państwem Habsburgów.
Rozwój habsburskiego portu Przez pierwsze stulecia panowania habsburskiego Triest pozostawał stosunkowo niewielkim portem, którego rozwój ograniczały konkurencja Wenecji, niewielkie zaplecze gospodarcze i monopole handlowe. Zmianę przyniosła polityka cesarza Karola VI, który w 1717 roku ogłosił swobodę żeglugi na Adriatyku, a w 1719 roku nadał Triestowi status wolnego portu. Miasto miało odtąd stanowić główne połączenie handlowe między krajami naddunajskimi a Morzem Śródziemnym i rynkami zamorskimi.
Za panowania Marii Teresy rozbudowano port oraz wytyczono Borgo Teresiano, regularną dzielnicę powstałą na terenach dawnych salin. Jej osią stał się Canal Grande, umożliwiający statkom wpływanie w głąb dzielnicy handlowej. Władze zapewniały kupcom i osadnikom różnych wyznań ulgi podatkowe, swobodę działalności oraz możliwość tworzenia własnych instytucji religijnych. Do miasta napływali Włosi, Słoweńcy, Niemcy, Grecy, Serbowie, Żydzi, Ormianie i mieszkańcy innych części monarchii oraz basenu Morza Śródziemnego.
mały|lewo|Canal Grande i Ponte Rosso
W czasie wojen napoleońskich miasto było trzykrotnie zajmowane przez wojska francuskie, a w latach 1809–1813 należało do Prowincji Iliryjskich. Po powrocie pod władzę Austrii nastąpił dalszy rozwój żeglugi, handlu, przemysłu stoczniowego, bankowości i ubezpieczeń. W Trieście powstały m.in. Assicurazioni Generali oraz przedsiębiorstwo żeglugowe Österreichischer Lloyd. W 1857 roku uruchomiono połączenie kolejowe z Wiedniem przez Lublanę, Graz i Semmering, a otwarcie Kanału Sueskiego w 1869 roku zwiększyło znaczenie portu w handlu z Azją i wschodnią częścią Morza Śródziemnego.
W drugiej połowie XIX wieku zbudowano rozległy zespół portowy, obecnie określany jako Porto Vecchio, połączony bezpośrednio z siecią kolejową. W latach 1867–1918 miasto wraz z najbliższym otoczeniem tworzyło autonomiczny kraj koronny Przedlitawii – Wolne Cesarskie Miasto Triest i jego okręg – i było siedzibą namiestnika Pobrzeża Austriackiego. Rozwój gospodarczy przyczynił się do szybkiego wzrostu liczby ludności i utrwalił wielojęzyczny charakter miasta, w którym ludność włoskojęzyczna dominowała w centrum, a społeczność słoweńskojęzyczna była liczna na przedmieściach i płaskowyżu Kras.
I wojna światowa i okres włoski Na przełomie XIX i XX wieku Triest stał się jednym z głównych ośrodków włoskiego irredentyzmu, dążącego do przyłączenia miasta do Królestwa Włoch. Równocześnie rozwijały się słoweńskie instytucje społeczne, kulturalne, polityczne i gospodarcze. Podczas I wojny światowej miasto pozostawało poza bezpośrednią strefą walk, lecz działalność portu została ograniczona. Po rozpadzie Austro-Węgier w listopadzie 1918 roku Triest zajęły wojska włoskie, a jego przyłączenie do Włoch zostało potwierdzone w powojennych traktatach pokojowych.
Zmiana granic odcięła port od znacznej części tradycyjnego zaplecza monarchii habsburskiej. W okresie międzywojennym Triest zachował znaczenie portowe i przemysłowe, lecz nie odzyskał wcześniejszej pozycji gospodarczej. 13 lipca 1920 roku włoscy nacjonaliści i faszyści podpalili Narodni dom w Trieście, będący siedzibą słoweńskich organizacji kulturalnych, gospodarczych i politycznych. Po objęciu władzy przez faszystów prowadzono politykę italianizacji ludności słoweńskiej i chorwackiej, likwidowano słoweńskojęzyczne szkoły i prasę, ograniczano działalność stowarzyszeń oraz zmieniano słowiańskie nazwiska i nazwy miejscowości.
II wojna światowa Po kapitulacji Włoch we wrześniu 1943 roku Triest został zajęty przez Niemców i włączony do strefy operacyjnej Adriatisches Küstenland. Na terenie dawnej łuszczarni ryżu Risiera di San Sabba utworzono niemiecki obóz policyjny, więzienie i miejsce egzekucji. Przetrzymywano tam członków ruchu oporu, zakładników i Żydów przeznaczonych do deportacji, a część więźniów mordowano na miejscu. Obiekt był jedynym niemieckim obozem na terenie dzisiejszych Włoch wyposażonym w krematorium służące do usuwania zwłok zamordowanych osób.
mały|Dziedziniec Risiera di San Sabba
1 maja 1945 roku do miasta wkroczyły oddziały jugosłowiańskie, a następnie formacje nowozelandzkie należące do armii brytyjskiej. Przez około 40 dni Triest pozostawał pod kontrolą jugosłowiańską; w tym okresie dokonywano aresztowań i egzekucji osób uznanych za przeciwników nowych władz, faszystów lub zwolenników przynależności miasta do Włoch. Na mocy porozumienia zawartego w Belgradzie 9 czerwca 1945 roku oddziały jugosłowiańskie wycofały się z Triestu, który przeszedł pod administrację wojskową Stanów Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii.
Wolne Terytorium Triestu Traktat pokojowy podpisany w Paryżu w 1947 roku przewidywał utworzenie Wolnego Terytorium Triestu jako niezależnego obszaru pozostającego pod ochroną Rady Bezpieczeństwa ONZ. Nie powołano jednak przewidzianego traktatem gubernatora ani jednolitej administracji. Strefa A, obejmująca Triest i pas wybrzeża na północ od miasta, pozostawała pod zarządem brytyjsko-amerykańskim, natomiast strefą B, obejmującą północno-zachodnią część Istrii, administrowała Jugosławia.
5 października 1954 roku Włochy, Jugosławia, Stany Zjednoczone i Wielka Brytania podpisały memorandum londyńskie. Administrację większości strefy A wraz z Triestem przekazano Włochom, a strefę B i niewielki fragment strefy A – Jugosławii. Władze włoskie przejęły miasto 26 października 1954 roku. Przebieg granicy i podział obszaru dawnego Wolnego Terytorium zostały ostatecznie potwierdzone w traktacie z Osimo z 1975 roku.
Po 1954 roku Po powrocie pod administrację włoską Triest został stolicą regionu Friuli-Wenecja Julijska. Powojenne granice ograniczyły bezpośrednie zaplecze portu, lecz miasto zachowało znaczenie handlowe, przemysłowe i wojskowe. Od lat 60. XX wieku rozwijano międzynarodowe instytucje naukowe, w tym utworzone w 1964 roku Międzynarodowe Centrum Fizyki Teoretycznej im. Abdusa Salama. Przystąpienie Słowenii do Unii Europejskiej w 2004 roku i strefy Schengen w 2007 roku przyczyniło się do zwiększenia współpracy miasta ze słoweńskim Krasem, Lublaną i ośrodkami słoweńskiego wybrzeża.
Ludność Według ewidencji miejskiej 31 grudnia 2025 roku w gminie mieszkały 200 053 osoby, w tym 96 594 mężczyzn i 103 459 kobiet. Liczba mieszkańców była o 352 osoby mniejsza niż rok wcześniej. Triest wyróżnia się wysokim udziałem osób starszych; na 100 mieszkańców w wieku do 14 lat przypadały około 282 osoby w wieku co najmniej 65 lat. Struktura ta jest wynikiem długotrwałego niskiego przyrostu naturalnego, wydłużania się życia oraz odpływu części młodszych mieszkańców.
Miasto zachowało wielokulturowy charakter ukształtowany w okresie habsburskim. Obok większości włoskojęzycznej zamieszkuje je prawnie chroniona mniejszość słoweńska. Ustawa z 2001 roku gwarantuje jej m.in. ochronę języka, szkolnictwa, działalności kulturalnej i możliwości używania słoweńskiego w kontaktach z administracją na wskazanych obszarach prowincji Triest, Gorycja i Udine.
Podział administracyjny Terytorium gminy jest podzielone na siedem okręgów: Altipiano Ovest, Altipiano Est, Roiano–Gretta–Barcola–Cologna–Scorcola, Città Nuova–Barriera Nuova–San Vito–Città Vecchia, Barriera Vecchia–San Giacomo, San Giovanni–Chiadino–Rozzol oraz Servola–Chiarbola–Valmaura–Borgo San Sergio. Okręgi pełnią funkcje konsultacyjne i pomocnicze wobec władz miejskich.
Gospodarka