thumb|300px|Hetmanat w roku 1654 Historia Hetmanatu – dzieje autonomicznej struktury politycznej (autonomicznego samorządu kozackiego) istniejącego de iure od zawartej z Rzecząpospolitą ugody zborowskiej (1649) i ugody perejesławskiej z Rosją w 1654 r., w której hetman kozacki podporządkował się Moskwie. Od 1663 istniały de facto dwa hetmanaty na lewym i prawym brzegu Dniepru (Ukraina Lewobrzeżna i Ukraina Prawobrzeżna). Autonomia kozacka na lewobrzeżu została zlikwidowana przez Rosję w 1764 roku.
Geneza W drugiej połowie XVI wieku na pograniczu Naddnieprza, tzw. Dzikich Polach uformowała się społeczność wojskowa Kozaków zaporoskich, chroniąca pogranicze przed najazdami Tatarów krymskich i uczestnicząca w wojnach pierwszej połowy XVII w. w ramach wojsk Rzeczypospolitej. Kozaczyzna od końca XVI wieku była jednocześnie ośrodkiem powstań kozackich w obronie swego niezależnego statusu, a z czasem i statusu ludności ruskiej w Rzeczypospolitej.
Od końca XVI w. doszło do serii powstań Kozaków zaporoskich przeciwko Koronie. Pierwszymi były: powstanie Kosińskiego i powstanie Nalewajki. W 1637 roku wybuchło w Naddnieprzu powstanie Pawluka, którego stłumienie doprowadziło do przejściowego ograniczenia praw Kozaczyzny.
Powstanie Chmielnickiego Hetmanat powstał de facto po ucieczce Chmielnickiego wczesną wiosną 1648 na Sicz, gdzie, szermując hasłami wyzwolenia spod władzy magnatów sprzeciwiających się woli królewskiej, przejął władzę z rąk atamana koszowego i stanął na czele powstania jako hetman kozacki.
Na początku stycznia 1649 Chmielnicki przybył do Kijowa, gdzie powitali go patriarcha jerozolimski Teofanes III i prawosławny metropolita kijowski Sylwester Kossów. Patriarcha odpuścił Chmielnickiemu w Soborze św. Sofii wszystkie grzechy obecne i przyszłe, dał ślub per procura z przebywającą w Czehryniu Motroną, oraz pobłogosławił na „wojnę z Lachami”.
Rozpoczęte w Zamościu w listopadzie 1648 rokowania kontynuowano w lutym 1649 w Perejasławiu, jednak utrzymanie rozejmu nie było możliwe – w marcu pułki kozackie rozpoczęły umacnianie granicy na wododziałach Słuczy i Murafy, a polskie oddziały magnackie rozpoczęły działania na prawym brzegu Horynia. Walczono również o Bar.
Również w 1649 hetman Bohdan Chmielnicki porzucił ideę „autonomii kozackiej”, i podjął myśl utworzenia państwa na całym „terytorium ruskim” (całą Ruś po Lwów, Chełm i Halicz), a zamiast Wojska Zaporoskiego, o całym narodzie ruskim, który chciał wyrwać z „lackiej niewoli”.
Ugoda zborowska, uznanie Hetmanatu przez Rzeczpospolitą 17 sierpnia 1649 podpisano ugodę zborowską z Rzecząpospolitą. Po ponownym wybuchu wojny i zwycięstwie wojsk koronnych pod Beresteczkiem system autonomii terytorialnej (choć ograniczony do województwa kijowskiego) został potwierdzony przez króla, Rzeczpospolitą i Wojsko Zaporoskie w 1651 w ugodzie w Białej Cerkwi. Jednak ugoda ta pozostała tylko na papierze – Sejm zebrany wiosną 1652 jej nie zatwierdził. W związku z tym Chmielnicki wydał uniwersał wzywający do nowej wojny.
Formalnie przyczyną nowej wojny był wymarsz kozacko-tatarskiego oddziału pod dowództwem Tymosza Chmielnickiego do Mołdawii w celu zawarcia przez Tymosza małżeństwa z Rozandą Lupu. Naprzeciw jego oddziałowi wysłano armię polską pod dowództwem Marcina Kalinowskiego. Stoczyła ona z Kozakami przegraną bitwę pod Batohem.
Po bitwie Chmielnicki złożył propozycję oficjalnego przywrócenia artykułów ugody zborowskiej. Jednak sejm odrzucił tę propozycję, uchwalając jednocześnie zwiększenie armii. Do końca 1652 utworzono 68 nowych chorągwi, a ogólna liczebność armii polskiej wzrosła do 34 tysięcy. Armia ta zaczęła gromadzić się w Glinianach w lipcu 1653, a na początku października dotarła do Żwańca koło Chocimia, gdzie została oblężona przez wojska kozacko-tatarskie. Pod koniec listopada podjęto rozmowy, które prowadzili pułkownicy kozaccy.
Dyplomacja Chmielnickiego Stosunki kozacko-turecko-tatarskie Pierwsze posłanie do chana Islama III Gireja Chmielnicki wysłał w 1648, jeszcze przed wybuchem powstania. Chanatowi Krymskiemu podlegały wówczas również Orda Nogajska i Orda Perekopska.
Rezultatem posłania była wyprawa beja perekopskiego Tuhaja w 1648 roku, z którymi wziął udział w bitwach nad Żółtymi Wodami i pod Korsuniem. W bitwie pod Piławcami wziął udział 5-tysięczny oddział murzy budziackiego Antymira. W oblężeniu Lwowa i Zamościa uczestniczyły wojska tatarskie pod dowództwem Tuhaja oraz brata chana Krym Gireja. W bitwie pod Zborowem uczestniczyły wojska tatarskie ordy nogajskiej i perekopskiej pod dowództwem Islama III Gireja z wezyrem Sefer Gazi agą.
Również w 1648, pod koniec października, Chmielnicki wyprawił poselstwo do sułtana tureckiego Mehmeda IV. Rozmowy dotyczyły przyjęcia przez Ukrainę protekcji Imperium osmańskiego. Na dworze tureckim wahano się, czy zachować dobre stosunki z Rzecząpospolitą, czy też przyjąć ofertę Chmielnickiego. Dzięki przychylności matki nieletniego sułtana, z pochodzenia Rusinki, wybrano drugą opcję. Na początku 1651 przysłano Chmielnickiemu sułtański niszan – przywilej biorący Chmielnickiego pod protekcję sułtana. W 1653 kolejne poselstwo przywiozło Chmielnickiemu sandżaki – insygnia władcy, którego zwierzchnikiem jest sułtan (buławę, szablę, buńczuk i kaftan). W zamian oczekiwano od hetmana tylko częściowego ograniczenia polityki zagranicznej, oraz corocznej wpłaty ustalonej daniny. W zamian sułtan zobowiązywał się do obrony terytorium przed wrogiem zewnętrznym.
Na radzie starszyzny kozackiej część pułkowników opowiedziała się za przyjęciem poddaństwa. Jednak udział armii kozackiej w walkach o tron mołdawski, w tym poparcie Vasile Lupu przeciw tureckiemu kandydatowi Ștefanowi Gheorghie wpłynęło negatywnie na rozwój stosunków dyplomatycznych. Po podpisaniu ugody perejasławskiej z Rosją, sprawa ewentualnego protektoratu oddaliła się na kilka lat.
Stosunki kozacko-mołdawskie Hospodar mołdawski Vasile Lupu od początku utrzymywał dobre stosunki z Hetmanatem. Pogorszyły się one w lecie 1650, wskutek tatarskiej wyprawy Krym Gireja na ziemie mołdawskie. Tatarzy chcieli ukarać Mołdawian za ich napaści, a do udziału w wyprawie z racji zawartego sojuszu zmuszeni byli Kozacy Chmielnickiego. We wrześniu 1650 przeprawili się wspólnie z Tatarami przez Dniestr, i z zaskoczenia zajęli Jassy.
Po zajęciu miasta zażądano zawarcia sojuszu kozacko-mołdawskiego, którego poręczeniem miał być ślub Tymosza Chmielnickiego i Rozandy Lupu. Wyrażono na to zgodę, i po ślubie na początku września Tymosz z żoną powrócił na Ukrainę.
Na wiosnę 1653 Siedmiogród i Wołoszczyzna (a z nią Turcja) podjęły spisek mający na celu usunięcie hospodara Lupu i osadzenie na jego miejsce Ceaurula. Wezwane na pomoc wojska kozackie zdobyły Suczawę, i wkroczyły na teren Wołoszczyzny, jednak wkrótce zostały zepchnięte i oblężone w Suczawie, gdzie podczas oblężenia zginął Tymosz, a razem z nim plany dynastyczne Chmielnickich.
Stosunki kozacko-rosyjskie Kontakty kozacko-rosyjskie miały długą historię. Kozacy zaporoscy wraz z Kozakami dońskimi wspólnie osadzili na tronie Dymitra Samozwańca. W 1621 oddziały Kozaków dońskich walczyły w Chocimiu, a w 1637 wspólnie zaatakowały turecką twierdze Azow, i utrzymały ją do 1641. Poza tym Kozacy zaporoscy oprócz granic Polski osłaniali również granice Carstwa Rosyjskiego.
Po wybuchu powstania Chmielnickiego pierwszy list do cara Aleksego Michajłowicza został wysłany już 18 czerwca 1648. Był on podyktowany koncentracją wojsk rosyjskich przy północnej granicy Hetmanatu – Moskwa była zaniepokojona wybuchem powstania i sojuszem kozacko-tatarskim. List spełnił swoją rolę, i przygotowania rosyjskie do marszu na południe zostały wstrzymane.
Pod koniec lipca Chmielnicki po raz drugi zwrócił się do cara, zachęcając go do uderzenia na Rzeczpospolitą i odebrania ziem zdobytych przez Polskę w wojnie smoleńskiej. Zmusiłoby to polskie wojska do walki na dwa fronty. Rosja jednak nie czuła się na siłach, aby naruszyć pokój polanowski. Późniejsze wizyty w Moskwie posłów hetmańskich i ciągłe prośby o pomoc wojskową pozostawały bez echa. Posłów przyjmowano bardzo życzliwie, ale kończyło się na propozycjach mediacji pomiędzy królem polskim a Wojskiem Zaporoskim. Przełom we wzajemnych stosunkach nastąpił pod koniec 1650. W lutym 1651 Sobór Ziemski opowiedział się za zerwaniem pokoju z Polską, a w lipcu posłowie moskiewscy przywieźli Chmielnickiemu obietnicę carskiej łaskawości.
W marcu 1652 rozpoczęły się rozmowy o warunkach ewentualnego sojuszu. Akcja polityczna uległa przyśpieszeniu, kiedy pod koniec maja 1653 poselstwo sułtańskie przywiozło insygnia wasala sułtańskiego. W czerwcu 1653 Sobór Ziemski uchwalił przyjęcie państwa kozackiego pod protektorat cara. 2 lipca car wysłał Chmielnickiemu gramotę, w której oznajmiał o przyjęciu Wojska Zaporoskiego z miastami ich i ziemiami, pod monarchy wysokiego rękę, a 11 października 1653 Sobór Ziemski Carstwa Rosyjskiego zatwierdził decyzję i ogłosił zerwanie pokoju z Polską. Już 12 października wysłano na Ukrainę poselstwo pod przewodnictwem Wasyla Buturlina, które na początku listopada dotarło do granicy z Ukrainą w Putywlu. Było jednak zmuszone do oczekiwania tam do końca roku na zebranie się starszyzny i wojska kozackiego w Perejasławiu.
Ugoda perejasławska 9 stycznia 1654 delegacja moskiewska przybyła do Perejasławia. 18 stycznia 1654 Bohdan Chmielnicki podpisał układ z Carstwem Rosyjskim (ratyfikowany przez Radę kozacką) oddając Hetmanat pod protekcję cara Aleksego Michajłowicza, przy zachowaniu dotychczasowych przywilejów kozackich i autonomii Hetmanatu.
W czasie nabożeństwa w Soborze Uspieńskim w Perejasławiu wybuchł skandal. Poseł carski Wasyl Buturlin wezwał Chmielnickiego do złożenia przysięgi na wierność carowi, na co Chmielnicki zażądał, aby najpierw posłowie rosyjscy w imieniu cara przysięgli, że car nie naruszy kozackich swobód. Poseł odpowiedział, że w Rosji, to poddani składają przysięgę carowi, a nie car poddanym. W związku z tym Chmielnicki ze starszyzną opuścili sobór i udali się na długą naradę, jednak w końcu zdecydowali się złożyć przysięgę. Ostatecznie car nie zaprzysiągł wobec Hetmanatu postanowień ugody.
Lata 1654-1657 W roku 1654 wobec postanowień ugody perejasławskiej podporządkowującej Hetmanat Carstwu Rosyjskiemu car Aleksy Michajłowicz zerwał traktat pokojowy w Polanowie i wypowiedział wojnę Rzeczypospolitej. Rosja dokonała dwiema armiami zbrojnego najazdu na obszar Korony i Litwy.
Wobec wystąpienia Carstwa Rosyjskiego po stronie Hetmanatu przeciwko Rzeczypospolitej nastąpiło „odwrócenie przymierzy”. W czerwcu 1654 dyplomacja Rzeczypospolitej odniosła sukces – zawarto wieczysty pokój z Chanatem Krymskim (sojusznikiem Kozaczyzny w latach 1648-1654) i ustanowiono sojusz tatarsko-polski przeciw Carstwu Rosyjskiemu i państwu kozackiemu.
Pod koniec maja 1655 (czyli przed potopem szwedzkim) rozpoczęły się intensywne kontakty Chmielnickiego z królem Szwecji Karolem X Gustawem oraz jego sojusznikami księciem siedmiogrodzkim Jerzym II Rakoczym i elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem.
Zgodnie z zawartymi porozumieniami, armia kozacka wraz z rosyjskim korpusem posiłkowym skierowała się w kierunku Lwowa, i 29 września 1655 obległa miasto. Oblężenie trwało do listopada, kiedy to dotarła informacja o pojawieniu się na Ukrainie wojsk tatarskich. Chmielnicki pobrał wtedy kontrybucję od władz Lwowa, i zawrócił przeciw Tatarom.
Chmielnicki nie zaangażował się w pomoc Szwedom, ponieważ w listopadzie doszło do sporów na tematy terytorium kozackiego. W planach Chmielnickiego do państwa kozackiego miały być włączone ziemie województwa ruskiego, natomiast Karol Gustaw planował jego przyłączenie do własnego państwa. Wyniknął również spór rosyjsko-kozacki o ziemie południowej Białorusi, gdzie na terenie zajętym przez wojska rosyjskie Chmielnicki rozpoczął wprowadzanie administracji kozackiej.