Bolek i Lolek – dwaj tytułowi bohaterowie jednego z najpopularniejszych polskich seriali animowanych dla dzieci.
Historia
Twórcą utworu i jego koncepcji, inicjatorem serii, pierwotnym autorem i współautorem opracowania utworu w formie projektów plastycznych był Władysław Nehrebecki. Synowie Władysława Nehrebeckiego, Jan i Roman, oraz sam autor w licznych wywiadach, oświadczeniach i wspomnieniach podają, że inspiracją dla stworzenia utworu były zabawy synów autora i że ich ówczesne figle i psoty były natchnieniem powstających od 1962 roku scenariuszy do tej serii. W pierwotnym zamyśle Nehrebeckiego Bolkiem miał być niższy i grubszy chłopiec, Lolkiem wyższy i szczuplejszy. Twórca został jednak przegłosowany przez radę artystyczną studia.
Sam Władysław Nehrebecki w wywiadzie udzielonym „Gazecie Południowej” w 1977 mówi o tym, że inspiracją do tworzenia filmów z serii Bolek i Lolek były także pomysły wysyłane do studia przez dzieci, a postaci Bolka i Lolka „odpowiadały jego synom nie zewnętrznie, ale pewnymi cechami charakteru, które w filmie zostały wyolbrzymione i dodatkowo wzbogacone”Wywiad z Władysławem Nehrebeckim „Gazeta Południowa” 1977. Imiona postaci nawiązują do przedwojennego polskiego filmu Bolek i Lolek z 1936 roku w reżyserii Michała Waszyńskiego, w którym obie tytułowe postacie grał Adolf Dymsza, ulubiony aktor Władysława Nehrebeckiego. Autorami rysunkowego wizerunku głównych bohaterów (Bolek – czerwone szorty, żółta bluza, wyższy i szczuplejszy, Lolek – fioletowe spodnie na szelkach, biały podkoszulek, niższy i tęższy) byli Alfred Ledwig, Leszek Lorek i Władysław Nehrebecki. Za montaż, dźwięk i efekty odpowiadali Otokar Balcy i Alojzy Mol. Kompozytorem najbardziej znanego motywu muzycznego jest Waldemar Kazanecki, oprócz niego muzykę do filmu napisał Tadeusz Kocyba.
Duet bohaterów szybko zdobył sympatię młodych i starszych widzów. Filmy z ich udziałem odniosły wielki sukces w kraju i za granicą. W 1973 twórcy filmu wprowadzili na życzenie żeńskiej części widowni nową postać – Tolę. Pierwszy raz wystąpiła w odcinku zatytułowanym „Tola”. W sumie pojawiła się w 30 odcinkach18 razy w Przygodach Bolka i Lolka, 10 razy w Olimpiadzie Bolka i Lolka, 2 razy w Zabawach Bolka i Lolka..
Większość odcinków nie posiada dialogów. Wyjątkiem jest film pełnometrażowy Wielka podróż Bolka i Lolka i wyprodukowane już po śmierci Władysława Nehrebeckiego film montażowy Bolek i Lolek na Dzikim Zachodzie i serie z lat 80 Olimpiada Bolka i Lolka oraz Bolek i Lolek w Europie, gdzie głównym bohaterom głosu użyczały: Bolkowi – Ewa Złotowska, Ilona Kuśmierska, Lolkowi – Danuta Mancewicz, Danuta Przesmycka.
Ostatnie filmy o Bolku i Lolku nakręcono w 1986 roku. Były to trzy filmy montażowe złożone z kilku odcinków z serii Bolek i Lolek na wakacjach i Bajki Bolka i Lolka rozdzielonych komentarzami oraz Bolek i Lolek na Dzikim Zachodzie złożony z odcinków połączonych dokrętkami. Filmy te zostały wyprodukowane bez zgody i przy sprzeciwie żony Władysława Nehrebeckiego – Elżbiety, która odmówiła Studiu sprzedaży praw do realizacji tych filmów. SFR świadomie zignorowało jej wolę jako jedynej osoby uprawnionej do wykonywania nadzoru nad dorobkiem zmarłego męża.
Filmy z przygodami niezapomnianego duetu chętnie oglądają kolejne pokolenia. W zorganizowanym przez TVP i „Gazetę Wyborczą” w 1997 roku plebiscycie Dobranocka wszech czasów Bolek i Lolek zajęli pierwsze miejsce przed Smerfami (II miejsce) i Wilkiem i zającem (III miejsce). Obecnie Bolek i Lolek pojawiają się często w książeczkach, kolorowankach, grach i programach komputerowych. W okresie PRL-u również produkowano dużą ilość zabawek: figurki, filmy na przezroczach i taśmie 8 mm, pocztówki, gry zręcznościowe, układanki z klocków i wiele innych.
19 maja 2011 w Bielsku-Białej odsłonięto pomnik Bolka i Lolka.
W trakcie produkcji filmów z Bolkiem i Lolkiem powstał 1 film pełnometrażowy oraz 3 montażowe. Łączna liczba wszystkich odcinków krótkometrażowych (w tym 9 edukacyjnych) wynosi 183.
Spór o prawa autorskie
Postaci Bolka i Lolka były przedmiotami niemal trzydziestoletniego sporu o prawa autorskie do projektu plastycznego. W 1975 roku po raz pierwszy, po wyjściu z więzienia, o ustalenie praw autorskich do postaci Bolka i Lolka w ujęciu plastycznym wystąpił do sądu Alfred Ledwig (Alfred Ledwig, na płatne zlecenie organizacji opozycyjnej, dorysował orłowi koronę na ulotce niepodległościowej, za tę działalność został skazany na półtora roku więzienia, z czego w więzieniu spędził 7 miesięcy). Z pozwem wzajemnym wystąpił Władysław Nehrebecki. Po opuszczeniu więzienia Ledwig nie został ponownie zatrudniony w Studiu Filmów Rysunkowych. Postanowił wyjechać do RFN. Przed wyjazdem sprzedał Studiu Filmów Rysunkowych licencję na kontynuowanie serii, którą wycofał po uzyskaniu niemieckiego paszportu w 1981 roku. Na emigracji przebywał do śmierci, zmarł w roku 2006. Przebywając w Niemczech, udzielał licencji na korzystanie z wizerunku Bolka i Lolka przedsiębiorstwom takim jak Victory media czy Logoshirt, nie stosując się do prawomocnych wyroków sądów polskich dotyczących autorstwa postaci. W 1993 roku bez porozumienia z pozostałymi twórcami udzielił licencji polskiemu przedsiębiorstwu PiK. Na wniosek Marzeny Nehrebeckiej, Sąd Apelacyjny w Katowicach zakazał Ledwigowi udzielania licencji, nakazał przeprosiny oraz zasądził karę pieniężną.
W 1994 roku Alfred Ledwig został rehabilitowany. W 1997 rozpoczął się nowy proces o ustalenie praw autorskich. Alfred Ledwig domagał się przyznania 95% praw do obu postaci, podpierając się fałszywymi oświadczeniami i zakupionymi od Leszka Lorka prawami do postaci Lolka, którego rzekomo stworzył Lorek. Spór został ostatecznie rozstrzygnięty w roku 2004. Sąd Najwyższy utrzymał w mocy postanowienie, iż udział w prawach majątkowych do postaci plastycznych będzie dzielić się po równo między Alfredem Ledwigiem, Leszkiem Lorkiem i Władysławem Nehrebeckim. Obecnie nad postaciami czuwa wyznaczony przez sąd niezależny prawnik. Historia sporu została przedstawiona w filmie dokumentalnym Bolek i Lolek dla dorosłych (reżyseria Bożena Garus-Hockuba, rok produkcji 1997) oraz na blogu córki Władysława Nehrebeckiego, Marzeny.. Po śmierci Władysława Nehrebeckiego Studio Filmów Rysunkowych zwróciło się o zgodę na kontynuację produkcji do jego spadkobierców. Elżbieta Nehrebecka, druga żona zmarłego w stanowczy sposób odmówiła sprzedaży przysługujących jej 50% udziałów, zakazując SFR dalszych produkcji. Synowie Jan i Roman scedowali natomiast na SFR swoje prawa. SFR nie dysponując kompletem praw wyprodukowało film montażowy Bolek i Lolek na Dzikim Zachodzie składający się z odcinków serii pod tym samym tytułem uzupełniając je dokrętkami, serię Olimpiada Bolka i Lolka, serię Bolek i Lolek w Europie, filmy montażowe Sposób na wakacje Bolka i Lolka i Bajki Bolka i Lolka usuwając z nich plansze z nazwiskami twórców odcinków. W 1998 roku Jan i Roman Nehrebeccy wypowiedzieli SFR cesję ze względu na nieporozumienia w interpretacji zapisów umowy cesji praw. W dniu 6 lipca 1981 zezwolenie na wykorzystanie wizerunku plastycznego postaci Bolka i Lolka w imieniu własnym i Leszka Lorka podpisał Alfred Ledwig. 7 czerwca 1982, tuż po opuszczeniu PRL, uchylił się od skutków prawnych umowy. Wyrokiem IC 970/93 Sądu Wojewódzkiego w Bielsku-Białej z 7 grudnia 1994 wniosek SFR o uznanie oświadczenia woli Ledwiga za bezskuteczne został oddalony. Historia naruszeń została opisana na blogu córki Władysława Nehrebeckiego – Marzeny w artykule „Nie uśmiechaj się do dziecka”Bolekilolek.com.pl/2013/04/Nie-usmiechaj-sie-do-dziecka.html.. Alfred Ledwig wystąpił również z pozwem przeciwko Studio Filmów Rysunkowych domagając się zakazania pozwanemu dalszego eksploatowania postaci Bolka i Lolka w szczególności na nośnikach CD i DVD. Po wielu odwołaniach Sąd Najwyższy uznał, iż prawa powoda zostały naruszone, a bajki na cyfrowych nośnikach sprzedawane były nielegalnie bowiem SFR dysponowało jedynie prawem do eksploatowania filmów na taśmie światłoczułej. Wprawdzie wyrokiem I CSK 33/10 z dnia 2 grudnia 2010 roku Sąd Najwyższy zmienił kwalifikacje i wykładnię praw producenta do eksploatacji dzieł powstałych przed 1994, jednak dotyczyło to filmu Rejs i nie odniosło skutków prawnych w stosunku do uprzednio wydanego wyroku.
Próby kontynuacji serii Trwający spór o prawa autorskie do postaci Bolka i Lolka przez wiele lat uniemożliwiał realizację nowych filmów z serii. Mimo to w 1998 roku Roman Nehrebecki, syn Władysława Nehrebeckiego, oraz Marian Cholerek, reżyser wielu filmów z Bolkiem i Lolkiem, rozpoczęli pracę nad nową serią o przygodach Tolka i Olka, kuzynów Bolka i Lolka. W 1998 roku ukazał się komiks Przygody kuzynów Bolka i Lolka – Sensacyjne odkrycie według scenariusza Romana Nehrebeckiego, z ilustracjami Cholerka. Była to jednorazowa publikacja, która nie odniosła sukcesu. Wydawania komiksu nie kontynuowano. W maju 1999 roku wypuszczono pierwszy film z Tolkiem i Olkiem trwający 1 minutę. Od 2000 roku trwały prace nad filmem pełnometrażowym, który nie został ukończony. Według wypowiedzi Romana Nehrebeckiego, w marcu 2006 roku film był gotowy w 30%. W planach była także realizacja 26-odcinkowego serialu telewizyjnego.
Zakończenie sporu o prawa autorskie otworzyło drogę do kontynuacji serii. W styczniu 2011 roku poinformowano o pracy nad nowym filmem pełnometrażowym z udziałem Bolka i Lolka pod roboczym tytułem Kosmiczna podróż Bolka i Lolka według scenariusza Romana Nehrebeckiego i Piotra Skuchy. Jego produkcją zajmowało się studio Sol-Anima z siedzibą w Bielsku-Białej, założone przez Romana Nehrebeckiego. Film miał być połączeniem tradycyjnej animacji z technologią 3D. Wówczas gotowe było 30% 85-minutowego filmu. Dnia 19 stycznia 2011 roku, pięć dni przed pojawieniem się informacji medialnych na temat filmu, Sąd Rejonowy w Bielsku-Białej ogłosił upadłość spółki Sol-Anima. W czerwcu 2011 r. potwierdzono, że produkcja napotyka na problemy finansowe. W lipcu 2011 roku Sąd Gospodarczy w Bielsku-Białej zmienił postanowienie o ogłoszeniu upadłości Spółki Sol-Anima obejmującej likwidację majątku na postanowienie o ogłoszeniu upadłości z możliwością zawarcia układuSygn.akt VI Gup/2/11ukł.. Od 1 lutego 2015 spółka znajduje się w likwidacji, zaś 11 stycznia 2017 została wykreślona z rejestru przedsiębiorcówhttp://www.krs-online.com.pl/sol-anima-sp-z-o-o-w-likwidacji-krs-285845.html.
W 2025 roku firma Under Ski Tower ogłosiła produkcję pełnometrażowego filmu animowanego Bolek i Lolek: Sekret El Dorado. Premiera jest planowana na 2028 rok.
Informacje dodatkowe thumb|Pomnik Bolka i Lolka w Bielsku-Białej (2018) Serial był jedną z niewielu produkcji europejskich dopuszczoną do emisji w Iranie po rewolucji islamskiej w 1979 roku. W Łodzi w 1984 r. powstały 2 budynki wielorodzinne – przy ul. Zamenhofa 1/3 i 5. Ich nazwy – „Bolek” i „Lolek” – wytypowane przez czytelników Dziennika Łódzkiego, stanowią nawiązanie do bohaterów serialuA .Wach, Fakty*Wydarzenia, „Dziennik Łódzki” (256), 13 listopada 1986, s. 6
Filmografia Serie Bolek i Lolek (13 odcinków) – 1963–1964 Bolek i Lolek na wakacjach (13 odcinków) – 1965–1966 Bolek i Lolek wyruszają w świat (18 odcinków) – 1968–1970 Bajki Bolka i Lolka (13 odcinków) – 1970–1971 Bolek i Lolek na Dzikim Zachodzie (7 odcinków) – 1972 Przygody Bolka i Lolka (63 odcinki) – 1972–1980 Zabawy Bolka i Lolka (7 odcinków) – 1975–1976 Wielka podróż Bolka i Lolka (15 odcinkowa telewizyjna wersja filmu pełnometrażowego pod tym samym tytułem) – 1978 Bolek i Lolek wśród górników (7 odcinków) – 1980 Olimpiada Bolka i Lolka (13 odcinków) – 1983–1984 Bolek i Lolek w Europie (5 odcinków) – 1983–1986
Film pełnometrażowy Wielka podróż Bolka i Lolka (w oparciu o film powstał 15-odcinkowy serial) – 1977
Pełnometrażowe filmy montażowe Sposób na wakacje Bolka i Lolka – 1986 (powstały z połączenia odcinków serii Bolek i Lolek na wakacjach z 1965–1966)