Gerhard Lohfink (ur. 29 sierpnia 1934 we Frankfurcie nad Menem, zm. 2 kwietnia 2024 w k. Monachium) – niemiecki ksiądz katolicki, egzegeta Nowego Testamentu, wieloletni wykładowca Uniwersytetu w Tybindze, autor licznych publikacji. Studiował germanistykę i teologię, uzyskując tytuł doktora teologii na Uniwersytecie w Würzburgu. W 1973 habilitował się z tematu egzegezy Nowego TestamentuGerhard Lohfink, Rozumieć Biblię. Wprowadzenie do krytyki form literackich, Instytut Wydawniczy Pax, Warszawa 1987, s. 141. W 1986 roku zrezygnował z kariery uniwersyteckiej i związał się ze wspólnotą . Prowadzi wykłady w ramach kursów teologicznych organizowanych przez Accademia per la Teologia del Popolo di Dio/Akademie für die Theologie des Volkes Gottes z siedzibą w Villa Cavalletti pod Rzymem.
Twórczość teologiczna Szczególne znaczenie dla zrozumienia teologii Lohfinka mają cztery dzieła, w których zawarł główne kierunki swojej twórczości.
Die Sammlung Israels Pierwszym z nich jest Die Sammlung Israels. Eine Untersuchung zur lukanischen Ekklesiologie (Zgromadzenie Izraela. Studium nad eklezjologią św. Łukasza), w którym w oparciu o podwójne dzieło św. Łukasza poszukuje odpowiedzi na pytanie o cel i sens misji Jezusa a więc: Czy misją Jezusa było założenie Kościoła? W jaki sposób Łukasz w swoim dziele rozumie początek Kościoła? Wskazuje, że celem misji Jezusa było zgromadzenie eschatologicznego Izraela. W oparciu o tę tezę formułuje pogląd, że Jezus w czasie swojej historycznej misji nie zakłada Kościoła. Ten bowiem rodzi się ze zwołania Izraela i z eschatologicznego przepowiadania królestwa Bożego. Nie można zatem mówić o „założeniu” Kościoła ani wskazać, w klasycznym tego słowa znaczeniu, historycznego momentu jego fundacji. Kościół jest wynikiem dynamicznego procesu historio-zbawczego, który obejmuje sobą całą historię zbawienia i którym kieruje Bóg. Momentem najbardziej eklezjotwórczym, zdaniem Lohfinka, jest Zesłanie Ducha Świętego. Wydarzenie to otwiera bowiem ostatni decydujący etap zgromadzenia Izraela aż do oddzielenia się Kościoła od judaizmu. Kościół w myśli Lohfinka otrzymuje wyraźnie dynamiczny i teocentryczny charakter.
Zagadnienie założenia Kościoła kontynuuje w kolejnych opracowaniach, z których na szczególną uwagę zasługuje artykuł Jesus und die Kirche (Jezus i Kościół), w którym szuka odpowiedzi o genezę Kościoła również poza dziełem św. Łukasza. Artykuł ten z punktu widzenia teologii fundamentalnej zasługuje na szczególną uwagę. Został on opublikowany w trzecim tomie Handbuch der Fundamentaltheologie (Podręcznik Teologii Fundamentalnej, T. 3 – Traktat o Kościele), a tym samym pozwolił wpisać się Lohfinkowi nie tylko w jedną z ważniejszych publikacji teologiczno-fundamentalnych ostatnich lat, ale przede wszystkim w dyskusję nad problemem dyskutowanym w ramach jej przedmiotu, potwierdzając przydatność swoich poszukiwań w refleksji teologiczno-fundamentalnej.
Wie hat Jesus Gemeinde gewollt? Kolejną pracą Lohfinka, na którą należy zwrócić uwagę, jest książka zatytułowana Wie hat Jesus Gemeinde gewollt? Zur gesellschaftlichen Dimension des christlichen Glaubens (Jakiej gminyNiem. Gemeinde można tłumaczyć również jako „parafia”, jednak Lohfink używa tego terminu sensie nowotestamentowym, odwołując się do pierwszych gmin chrześcijańskich. Por. Czy Bóg potrzebuje Kościoła, 2005, uwaga translatorska na s. 8. chciał Jezus? Społeczny wymiar wiary chrześcijańskiej). Dzieło to zostało docenione nie tylko wśród specjalistów, ale również przez szeroką rzeszę czytelników. Potwierdzeniem tego może być fakt, że w ciągu niespełna dziesięciu lat doczekało się w Niemczech sześciu wznowień i zostało przetłumaczone na wiele języków. Lohfink szuka w nim odpowiedzi na dwa zasadnicze pytania: Jakiej wspólnoty chciał Jezus? Jak powinien wyglądać Kościół, aby odpowiadał zamysłowi Jezusa? Książka ta stanowi pewnego rodzaju kontynuację poprzedniego dzieła Die Sammlung Israels. Cel jaki postawił sobie autor to ukazanie z perspektywy Nowego Testamentu, że wiara nakierowana jest na społeczność (Gemeinschaft) i to taką społeczność, która ma wyraźne kontury odróżniające ją od reszty społeczeństwa. Chodzi zatem o nakreślenie kształtu propozycji zbawczej dla zwołanego Izraela. Propozycja ta zdaniem Lohfinka wyraża się we wspólnocie ludu Bożego, kierującego się nowym eschatologicznym etosem królestwa Bożego. Takie wartości jak bezwarunkowa miłość, sprawiedliwość społeczna, odrzucenie podziałów społecznych, rezygnacja z przemocy, nadają wspólnocie eklezjalnej kształt nowej rodziny i czynią z niej wspólnotę alternatywną wobec innych społeczności.
Sam projekt ukazany jest w trzech odsłonach. Pierwsza dotyczy działalności i orędzia Jezusa. Druga skupia się na praktyce pierwotnej gminy chrześcijańskiej. Trzecia ukazuje kontynuację zbawczego projektu Jezusa w erze wczesnochrześcijańskiej. Centralną ideą tego dzieła jest Kościół widziany jako wspólnota – temat ten Lohfink rozwija w opozycji do indywidualizmu i konsumizmu religijnego, które to postawy mogą dziś słusznie uchodzić za synonimy współczesnego kryzysu w Kościele. Niewątpliwie praca ta jest nowym i odważnym spojrzeniem na Kościół, które przybiera formę pewnego projektu eklezjologicznego. Jego podstawą teologiczną jest teologia królestwa Bożego. Głoszone przez Jezusa orędzie o królestwie Bożym stawia przed całym Kościołem wymaganie pełnego powierzenia się panowaniu Boga. Z tej fundamentalnej postawy wiary rodzi się społeczność na kształt nowej rodziny, w której „głową jest Ojciec, który jest w niebie, wszyscy zaś są sobie braćmi i siostrami”. Tym samym, w królestwie Bożym w miejsce zawsze niedoskonałej władzy ojców jako jedyny władzę pełni Bóg. Brak ludzkich ojców to nie wyraz idealizmu, ale wymóg teologiczny i logiczna konsekwencja przyjęcia panowania BożegoMichał Rychert, Tytułomania czy tytułomachia? Tygodnik Powszechny 29 (19 lipca 2009) s. 18.. Książka ta została dostrzeżona i doceniona również w Polsce, w obrębie teologii fundamentalnej. Stanowi ona bardzo interesującą propozycję dla współczesnej eklezjologii. Posiada również walor ekumeniczny i pastoralny dotyczący sposobu obecności oraz nowego sensu misyjności Kościoła w świecie współczesnym. Streszcza się on w wizji Kościoła jako wspólnoty alternatywnej.
Nie wszyscy jednak uznali wymiar pastoralny za walor tego dzieła. Niektórzy krytycy odnotowują, że schemat eklezjologiczny zaprezentowany w tym dziele jest związany z sytuacją egzystencjalną i doświadczeniem wspólnoty zaczerpniętej z Katolickiej Gminy Zintegrowanej (Katholische Integrierte Gemeinde). Zarzucano, że wpływ doświadczenia zaczerpniętego z życia we wspólnocie jest tak daleki, że wydaje się osłabiać krytyczne rozumienie tekstu biblijnego, co wyrażałoby się w przesadnym dążeniu do wskazania w Nowym Testamencie, a zwłaszcza w opisie życia wspólnoty pierwotnego Kościoła, schematu życia właściwego dla Gminy z Monachium zamiast dla całego Kościoła. Doświadczenie życia wspólnotowego niewątpliwie dało Lohfinkowi nowe światło w rozumieniu orędzia Jezusa, co z pewnością ubogaca jego przekaz i teologię, czyni je bardziej przystępnym i zrozumiałym dla szerokiego odbiorcy.
Wem gilt die Bergpredigt? Kolejnym ważnym dziełem, które zrobiło międzynarodową karierę jest Wem gilt die Bergpredigt? Beiträge zu einer christlichen Ethik (Kogo dotyczy Kazanie na Górze? Przyczynek do etyki chrześcijańskiej). Praca ta, poza jedną częścią, ukazała się wcześniej w postaci artykułów, które zostały przepracowane do potrzeb tej publikacji. Jest to praca o spójnej logice, zawierająca jasno sprecyzowany projekt badawczy, przez który autor w sposób jasny i konsekwentny przeprowadza czytelnika. G. Lohfink wychodzi od obserwacji, że Kazanie na Górze zbyt często jest odczytywane i interpretowane w kluczu indywidualizmu lub uniwersalizmu etycznego, co wypacza jego główne przesłanie, a niejednokrotnie wręcz niweluje przez fakt, że jest rozumiane jako zbyt radykalne, a w konsekwencji niemożliwe do realizacji. Autor jest przekonany, że różnorodność stanowisk i interpretacji Kazania na Górze wynika przede wszystkim z braku precyzyjnej identyfikacji jego adresatów. Dlatego pierwszym zadaniem, jakie sobie stawia, jest określenie adresatów Magna Charta chrześcijaństwa. Stanowi to punkt wyjścia, aby zmierzyć się z zagadnieniem radykalizmu wymogów etycznych postawionych w Kazaniu przez Jezusa. Wykazuje, że adresatem Kazania na Górze nie jest ani wyizolowana jednostka ani tym bardziej cała ludzkość. Właściwym adresatem jest lud Boży końca czasów.
Równie ważnym wątkiem jest problematyka możliwości wprowadzenia w czyn moralnych wskazań Kazania na Górze. Odpowiedź tkwi w środowisku i sposobie realizacji. Kluczem jest środowisko Kościoła i zachowanie integralności wymagań etycznych, w czym Lohfink upatruje ich radykalizmu. Tak więc w pojęciu „radykalizm” nie tyle kryje się surowość, kategoryczność czy też bezwarunkowość wymagań, jak to widział Kant, ale ich łączność i niepodzielność, która daje gwarancję ich realizacji. Przykładem może być wezwanie do wyzbycia się przemocy czy zakaz rozwodów, które są poddane szczegółowej analizie. Oba wymagania są niewątpliwie radykalne i jako takie dla pełnej realizacji wymagają nie tylko indywidualnej wiary, ale przede wszystkim oparcia w środowisku wiary – we wspólnocie. Już w poprzednim dziele Wie hat Jesus Gemeinde gewollt?, które zawierało wiele tez przywołanych w rozważaniach poświęconych adresatom Kazania na Górze, pojawiło się zagadnienie wyzbycia się przemocy jako wyróżnika nowej rodziny, którą powoływał Jezus. Temat ten znajduje rozwinięcie w niniejszym dziele i jest niewątpliwie jedną z kwestii, która stanowi o jego ważności i porusza. Wnioski do jakich dochodzi Lohfink idą niejako w poprzek wykładni Katolickiej Nauki Społecznej dotyczącej uprawnionej obrony z użyciem siły militarnej. Lohfink tą tematyką zajmował się już w latach 1981-1982 w ramach cyklu wykładów na Uniwersytecie w Tybindze zatytułowanych: Polityka na rzecz pokoju – obrona – rozbrojenie. Lohfink wyraża przekonanie, że Kościół powinien dążyć z całej mocy, aby na tle świata jawić się jako wspólnota wolna od wszelkich form przymusu, przemocy i dyskryminacji.
Braucht Gott die Kirche?