mały|Stefan Jaracz w 1903 thumb|241x241px|„Fotel Jaracza” w Galerii Wielkich Łodzian thumb|359x359px|Pomnik z popiersiem Jaracza w Olsztynie mały|Stefan Jaracz na portrecie Witkacego Stefan Jaracz (ur. 24 grudnia 1883 w Żukowicach Starych k. Tarnowa, zm. 11 sierpnia 1945 w Otwocku) – polski aktor teatralny i filmowy, pisarz, publicysta; założyciel i dyrektor teatru Ateneum w Warszawie. Uważany za jednego z największych aktorów polskich i współtwórcę nowoczesnej sztuki aktorskiej.

Życiorys Syn nauczyciela ludowego Jana Jaracza, dzieciństwo spędził w bardzo trudnych warunkach materialnych. Ukończył szkołę podstawową w Tarnowie. Relegowany z tarnowskiego gimnazjum za działalność w postępowej organizacji patriotyczno-radykalnej Promieniści, gdzie wraz z Marianem Kukielem i Karolem Radkiem współtworzył koło tarnowskie. Początkowo trafił do gimnazjum w Jaśle, a ostatecznie maturę złożył eksternistycznie w 1903 r. w gimnazjum w Bochni.

Na Uniwersytecie Jagiellońskim studiował prawo, historię sztuki, polonistykę i przyrodę. Na utrzymanie zarabiał jako korektor w socjalistycznym dzienniku Naprzód wydawanym przez Polską Partię Socjalistyczną. Jeszcze podczas studiów zaczął interesować się teatrem. Był aktorem w amatorskim zespole Związku Robotniczego. Po dwóch semestrach przerwał studia. W 1904 zaczął występować w Teatrze Ludowym w Krakowie. W 1905 został zaangażowany do teatru Edwarda Rygiera w Poznaniu. W 1907 został na rok wcielony do armii austro-węgierskiej. Po ukończeniu służby wojskowej zaangażował się do teatru Aleksandra Zelwerowicza w Łodzi, gdzie pracował do 1911. W 1911 przeprowadził się do Warszawy, gdzie pracował najpierw w Teatrze Małym, a od 1913 w Teatrze Polskim. Specjalizował się w tworzeniu postaci „z ludu”. Najprostszymi środkami opartymi na naturalistycznej metodzie mistrza Kazimierza Kamińskiego ukazywał złożoną psychikę człowieka. Do pamiętnych jego ról należą m.in. tytułowe w Judaszu Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Szczęściu Frania Perzyńskiego, a także jako Grzegorz Dyndała Moliera, Smugoń w Przepióreczce Żeromskiego, Rejent w Zemście Fredry, czy Kaliban w Burzy Szekspira.

W listopadzie 1926 roku w jednym z paryskich hoteli miała miejsce nieudana próba samobójcza Jaracza. Z rozpaczy za swoją kochanką, aktorką Marią Brydzińską, która zostawiła go dla hrabiego Maurycego Potockiego, przeciął sobie żyletką tętnicę i wypił dwa flakony jodyny.

Od wczesnej młodości przyjaźnił się z Juliuszem Osterwą. Pracowali wspólnie w teatrach Krakowa i Poznania. Dzielili również mieszkanie. Dyrektor Osterwa zaprosił go do zespołu Reduty, a później także Teatru Narodowego. Współpraca z Jaraczem nieraz okazywała się kłopotliwa ze względu na chorobę alkoholową, do której z żalem przyznał się w ostatnich pismach z lat 40.

W czasie okupacji niemieckiej recytował kilkakrotnie w kawiarniach warszawskich, związał się z polityczno-wojskową katolicką organizacją podziemną Unia. Po wykonaniu w marcu 1941 wyroku sądu Polski Podziemnej na Igo Symie został aresztowany z córką i osadzony na PawiakuLeon Wanat, Za murami Pawiaka, Warszawa 1985, s. 387.. 5 kwietnia 1941 wraz z Leonem Schillerem, Bronisławem Dardzińskim i innymi został wywieziony do niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Zwolniony po licznych interwencjach 15 maja 1941 roku.

Zmarł w sanatorium w Otwocku na gruźlicę gardła, która ujawniła się po jego pobycie w obozie. Od 11 do 14 sierpnia 1945 zarządzona została żałoba. W tym okresie zamknięte były wszystkie teatry w Polsce, a w lokalach publicznych były zawieszone występy muzyczne i wokalne. Flagi powiewały do połowy masztu. Został pochowany 14 sierpnia 1945 na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera Aleja Zasłużonych-1-60,61). Nad otwartą mogiłą pożegnał Jaracza prezes Związku Dziennikarzy prof. Józef Wasowski, a z ramienia Związku Zawodowego Literatów Jan Nepomucen Miller. Autorem rzeźby na nagrobku jest Stanisław Sikora. Pogrzeb został uwieczniony w specjalnym wydaniu Polskiej Kroniki Filmowej Testament Jaracza. 279x279px|thumb|Grób Stefana Jaracza, Stare Powązki

Życie prywatne W 1911 ożenił się z aktorką Jadwigą Daniłowicz, z którą miał córkę, aktorkę Annę Jaraczównę. Jego prawnukiem jest Mikołaj Radwan, aktor dziecięcy, odtwórca głównej roli w serialu Tata, a Marcin powiedział.

Filmografia Obłąkany. Dramat w Tworkach (1912) jako mąż Wykolejeni (1913) jako bankier Bóg wojny (1914) jako Napoleon Bonaparte Tajemnica pokoju nr 100 (1914) jako konkurent Cud nad Wisłą (1921) jako Jan Rudy, agitator bolszewicki Za winy brata (1921) jako Karol Gromski Niewolnica miłości (1923) O czem się nie mówi (1924) jako radca Wolski Skrzydlaty zwycięzca (1924) Śmierć za życie. Symfonia ludzkości (1924) Iwonka (1925) jako towarzysz Gabriela Pan Tadeusz (1928) jako Napoleon Bonaparte Przedwiośnie (1928) jako ojciec Baryki Dróżnik nr 24 (1929) jako dróżnik Ponad śnieg (1929) jako Joachim Uroda życia (1930) jako ojciec Piotra Bezimienni bohaterowie (1932) Biała trucizna (1932) jako przemysłowiec Jan Kański Księżna Łowicka (1932) jako książę Konstanty Pawłowicz Kocha, lubi, szanuje (1934) Młody las (1934) jako profesor, ojciec Stefana Przebudzenie (1934) jako pijak z „cyrku” Jego wielka miłość (1936) jako sufler Konstanty Kurczek Pan Twardowski (1936) jako mistrz Maciej, alchemik Róża (1936) jako Oset Królewna Śnieżka i siedmiu krasnoludków (1937) jako leśniczy (dubbing, wersja z 1938 roku)

Ordery i odznaczenia Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (8 listopada 1930) „za zasługi na polu twórczości scenicznej”. Złoty Krzyż Zasługi (1 lipca 1935)M.P. z 1935 r. nr 151, poz. 177 „za zasługi na polu sztuki teatralnej”. Złoty Wawrzyn Akademicki (5 listopada 1935)M.P. z 1935 r. nr 257, poz. 305 „za szerzenie zamiłowania do polskiej literatury dramatycznej”.

Upamiętnienie W 2018 r. Poczta Polska wyemitowała zaprojektowany przez Marzannę Dąbrowską upamiętniający Stefana Jaracza znaczek pocztowy o nominale 2,60 zł należący do serii „Ludzie kina i teatru”.

Teatry im. Stefana Jaracza

Ulice im. Stefana Jaracza Stefan Jaracz jest patronem ulic m.in. w: Białymstoku, Częstochowie Ulica Stefana Jaracza w Częstochowie w Targeo, Gdańsku Ulica Stefana Jaracza w Gdańsku w Targeo, Krakowie Ulica Stefana Jaracza w Krakowie w Targeo, Lisiej Górze, Łodzi, Markach, Oświęcimiu Ulica Stefana Jaracza w Oświęcimiu w Targeo, Ostrołęce, Ostródzie, Słupsku Ulica Stefana Jaracza w Słupsku w Targeo, Tarnowie Ulica Stefana Jaracza w Tarnowie w Targeo, Toruniu, Tychach, Szczecinie, Warszawie, Węgorzewie i we Wrocławiu.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Polska Kronika Filmowa: Testament Jaracza. Tekst Stefana Jaracza

Materiały dotyczące Stefana Jaracza w bibliotece Polona

Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Ludzie związani z Jasłem Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Pochowani w alei zasłużonych na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie Kategoria:Polscy aktorzy filmowi Kategoria:Polscy aktorzy teatralni Kategoria:Urodzeni w 1883 Kategoria:Więźniowie KL Auschwitz Kategoria:Więźniowie Pawiaka (okupacja niemiecka) Kategoria:Zmarli na gruźlicę Kategoria:Zmarli w 1945