Jodki – grupa związków chemicznych, zarówno organicznych (np. jodek metylu), jak i nieorganicznych (np. jodek potasu), w których przynajmniej jeden atom jodu połączony jest z atomem o niższej elektroujemności.
Jodki organiczne Jodki organiczne to związki, w których atom jodu połączony jest z atomem węgla.
Podział jodki alkilowe jodki arylowe jodki acylowe
Nazewnictwo Nazwy systematyczne jodków alkilowych i arylowych tworzy się przez dodanie przedrostka „jodo” do nazwy alkanu, np. jodobenzen, jodometan.
Inną formą nazewnictwa jest stosowanie przedrostka „jodek” do nazwy grupy alkilowej lub arylowej podawanej w dopełniaczu, np. , . Ten sposób nazewnictwa nie może być wykorzystywany dla związków zawierających grupę funkcyjną o wyższym pierwszeństwie.
Niektóre związki jodoorganiczne znane są pod nazwami zwyczajowymi, np. jodoform (trijodometan) i tyroksyna (tetrajodotyronina).
Otrzymywanie i arylowe: bezpośrednia wymiana halogenu na jod: addycja jodowodoru do wiązań wielokrotnych węglowodorów nienasyconych (zob. reguła Markownikowa): substytucja nukleofilowa alkoholi () generowanym in situ z czerwonego fosforu i jodu, np.:
otrzymać można w reakcji chlorku acylowego z jodkiem sodu: w przeciwieństwie do chlorków acylowych, jodki acylowe można również otrzymać w reakcji wymiany kwasu karboksylowego z jodkiem acetylu: np.:
Właściwości chemiczne jodków acylowych Jodki acylowe są związkami wysoce reaktywnymi, przypuszczalnie z powodu silnej polaryzacji wiązania . Związki te są efektywnymi czynnikami jodującymi, deoksygenującymi i acylującymi. Ulegają też reakcjom fotochemicznym tworząc α-diketony:
Jodki nieorganiczne Nieorganiczne jodki metali to sole beztlenowe kwasu jodowodorowego.
Podział mały|Model krystaliczny jodku sodu (NaI) – przykład struktury jonowej jodków metali jonowe kowalencyjne
Wiązanie chemiczne w związkach jodu z litowcami i barem ma charakter wiązania jonowego, ponieważ różnica elektroujemności tych pierwiastków jest większa lub równa 1,7. Pozostałe metale oraz niektóre niemetale tworzą z jodem wiązania kowalencyjne. Jodki metali tworzących wiązania jonowe dysocjują po rozpuszczeniu w wodzie na jon jodkowy oraz kation metalu, natomiast po stopieniu w wysokiej temperaturze ulegają dysocjacji termicznej.
Jod tworzy jodki z niemetalami o elektroujemności mniejszej od elektroujemności jodu, np. z: borem , krzemem , fosforem , selenem i wodorem (jodowodór) HI. Związki jodu z niemetalami o takiej samej elektroujemności, np. z węglem czy siarką przyjęto również nazywać jodkami, odpowiednio: i .
Połączenia z niemetalami o wyższej elektroujemności nie mogą być nazywane jodkami (np. związek jodu z chlorem (ICl) nosi nazwę „chlorek jodu”, a nie „jodek chloru”).
Otrzymywanie bezpośrednia reakcja pierwiastków: gdzie M – metal lub inny pierwiastek reakcja kwasu jodowodorowego z zasadami: gdzie M – metal reakcja wymiany: gdzie () – metal 1 () – metal 2, A – dowolny anion (w podanym przykładzie jednowartościowy)
Właściwości Jodki metali to najczęściej krystaliczne substancje o różnych barwach, większość z nich dobrze rozpuszcza się w wodzie (z wyjątkiem AgI, , , , i ). Posiadają silne właściwości redukujące. Jodki niemetali to amorficzne substancje o różnych barwach.
Polijodki W wyniku reakcji przyłączenia jodu do jodku powstają polijodki, np.:
Przykładami polijodków są: , , , .
W wyniku reakcji pomiędzy jodkami a powstają polihalogenki mieszane, np. , lub Cs[IBrF].
Pomimo iż polijodki są związkami jonowymi, łatwo ulegają rozkładowi po ogrzaniu:
Zobacz też halogenki
Przypisy