Żydowce

Żydowce (niem. Sydowsaue) – część miasta Szczecina, położona w dzielnicy Prawobrzeże, w granicach osiedla administracyjnego Żydowce-Klucz. Zachodnia część Żydowiec leży w obniżeniu doliny Regalicy, natomiast część wschodnia u podnóża Wzgórz Bukowych.

Historia

Powstanie i rozwój osady Pierwsze ślady obecności człowieka na terenie Żydowiec pochodzą z neolitu. Odkryto tu znaleziska związane z kulturą pucharów lejkowatych, a także ślady osadnictwa z epoki brązu, w tym związane z kulturą łużycką.

Żydowce zostały założone w 1750 roku w ramach kolonizacji fryderycjańskiej na terenach położonych nad Regalicą. Organizatorem osady był radca Izby Wojenno-Skarbowej Richard Christoph Sydow, od którego nazwiska pochodziła niemiecka nazwa Sydowsaue. W 1758 roku, podczas wojny siedmioletniej, zabudowa została zniszczona przez wojska rosyjskie. Odbudowana osada została ponownie zniszczona w 1813 roku podczas działań wojsk francuskich.

W 1868 roku Żydowce liczyły 438 mieszkańców. Znajdowało się tu 36 domów mieszkalnych i 61 budynków gospodarczych; funkcjonowała również cegielnia. W 1875 roku budowa linii kolejowej oddzieliła historyczną zabudowę wsi od terenów nadrzecznych i wpłynęła na dalszy rozwój przestrzenny miejscowości. W 1892 roku wybudowano kościół, który został zniszczony w 1945 roku.

Rozwój przemysłowy i fabryka sztucznego jedwabiu

mały|Dawne Zakłady Wiskord w Żydowcach, 2009

Na początku XX wieku Żydowce zaczęły rozwijać się jako miejscowość przemysłowa. Budowę fabryki sztucznego jedwabiu zainicjował Guido Henckel von Donnersmarck, a zakład powstał w 1903 roku. W 1911 roku fabrykę rozbudowano, jednocześnie wznosząc domy mieszkalne dla robotników i urzędników. W latach 1911–1912 umocniono nabrzeża przeładunkowe zakładu, a w latach 1913–1914 prowadzono regulację Regalicy i umacnianie linii brzegowej Żydowiec.

W 1911 roku przedsiębiorstwo Vereinigte Glanzstoff-Fabriken przejęło zakłady Henckla von Donnersmarcka w Sydowsaue oraz prawa patentowe dotyczące procesu wiskozowego. W czasie I wojny światowej przedsiębiorstwo rozwijało w Sydowsaue również produkcję włókien ciętych (niem. Stapelfaser). Zachowana dokumentacja archiwalna zakładu z lat 1901–1944 obejmuje m.in. akta budowlane fabryki występującej pod nazwą Vereinigte Glanzstoff-Fabriken A.G. Werk Sydowsaue.

Rozbudowa zakładu oraz związanej z nim zabudowy mieszkaniowej przyczyniła się do znacznego przekształcenia dawnej osady. W latach 1920–1927 powstały m.in. zespoły niskiej zabudowy wielorodzinnej.

15 października 1939 roku Sydowsaue zostało włączone do Szczecina.

II wojna światowa i okres powojenny Podczas II wojny światowej Żydowce i znajdujący się tu kompleks przemysłowy zostały poważnie uszkodzone. Szczególnie dotkliwe były alianckie naloty w sierpniu 1944 roku oraz walki lądowe w 1945 roku. Według opracowania planistycznego miasta znaczna część zabudowy mieszkalnej przetrwała, natomiast zabudowania majątku i fabryki zostały silnie zniszczone.

Po zakończeniu wojny zakład przemysłowy znajdował się początkowo pod zarządem radzieckich władz wojskowych. 22 kwietnia 1946 roku został przejęty przez władze polskie i stał się własnością Skarbu Państwa. W latach 1946–1948 trwała jego odbudowa, a produkcję uruchomiono ponownie 1 stycznia 1948 roku. W kolejnych dekadach przedsiębiorstwo działało pod zmieniającymi się nazwami, m.in. jako Państwowa Fabryka Sztucznego Jedwabiu nr 4, Szczecińskie Zakłady Włókien Sztucznych, Zakłady Włókien Sztucznych „Wiskord” oraz Zakłady Włókien Chemicznych „Chemitex-Wiskord”.

W powojennym podziale administracyjnym obszar osiedla ponownie włączono do Szczecina w 1948 roku.

W drugiej połowie XX wieku zakład Wiskord pozostawał jednym z charakterystycznych elementów Żydowiec. W 1994 roku przedsiębiorstwo zostało przekształcone w jednoosobową spółkę akcyjną Skarbu Państwa. Pogarszająca się sytuacja ekonomiczna doprowadziła w 2000 roku do ogłoszenia upadłości przedsiębiorstwa. Znaczna część dawnej zabudowy przemysłowej została później rozebrana, a tereny po zakładzie są przeznaczane do przekształceń i nowych funkcji produkcyjno-usługowych.

Współczesność Współczesne Żydowce mają przede wszystkim zabudowę jednorodzinną, uzupełnioną niską zabudową wielorodzinną oraz terenami usługowymi i produkcyjno-usługowymi. W dokumentach planistycznych Szczecina obszar Żydowiec-Klucza wskazano również jako pełniący istotne funkcje ekologiczne i komunikacyjne.

Przy ul. Romana Dmowskiego 54/1 działa placówka podstawowej opieki zdrowotnej.

Transport Przez Żydowce przebiega ul. Romana Dmowskiego, będąca częścią ciągu drogi krajowej nr 31. Przez obszar przebiega także linia kolejowa nr 273, łącząca Wrocław ze Szczecinem.

9 czerwca 2024 roku uruchomiono przystanek osobowy Szczecin Żydowce, wybudowany w ramach Szczecińskiej Kolei Metropolitalnej. Przystanek znajduje się w pobliżu przejazdu kolejowo-drogowego w ciągu ul. Transportowej.

mały|Linia kolejowa nr 273 na terenie Żydowiec przed budową przystanku Szczecin Żydowce

Przystanek autobusowy „SKM Żydowce” obsługują autobusy szczecińskiej komunikacji miejskiej: linia dzienna 64, wybrane kursy linii 66 oraz nocna linia 533.

Przypisy

Kategoria:Części miasta Szczecin Kategoria:Stanowiska archeologiczne w województwie zachodniopomorskim Kategoria:Żydowce-Klucz