thumb|290px|Języki i dialekty Półwyspu Iberyjskiego Język aragoński (arag. ) – język zachodnioromański, używany obecnie przez około 11 tysięcy osób mieszkających w prowincji Huesca na obszarze autonomicznego regionu Aragonii w północnej Hiszpanii oraz przez 20 tysięcy osób jako drugi językEthnologue report for language code: arg.. Z powodu długotrwałego braku formy standardowej nazywany jest dialektem aragońskimThe Aragonese Dialect., niektóre źródła kwalifikują go jako odmianę języka hiszpańskiegoHadumod Bußmann, Lexicon der Sprachwissenschaft, 2002, Alfred Kröner Verlag Stuttgart.Witold Mańczak, Języki romańskie, [w:] Języki indoeuropejskie. Tom II, pod red. Leszka Bednarczuka, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1988..

Historia Aragoński wyodrębnił się, około VIII wieku naszej ery, z jednego z dialektów łaciny używanego w Pirenejach, posiadającego liczne zapożyczenia z języka baskijskiego. Dzięki rozwojowi terytorialnemu królestwa Aragonii język ten rozprzestrzeniał się głównie w kierunku południowym.

Połączenie z Aragonią obszarów Katalonii spowodowało dwujęzyczność królestwa (na zachodzie mówiono aragońskim, a na wschodzie – katalońskim). Co więcej, kataloński był częściej niż aragoński przyjmowany przez ludność zamieszkującą nowe obszary zajmowane przez królestwo (jak choćby Baleary).

Unia Aragonii i Kastylii spowodowała dalszy zanik języka aragońskiego. Choć porozumiewało się nim wiele osób, jego użycie ograniczało się jedynie do sytuacji nieformalnych. Nowa władza chciała pokazać swą siłę poprzez narzucenie swej mowy.

Najbardziej tragicznym czasem w historii regionu aragońskiego był okres dyktatury generała Franco w XX wieku. Dzieci w szkołach bito za mówienie w tym języku, a prawo zabraniało używania jakiegokolwiek języka innego niż hiszpański (kastylijski).

Kres rządów generała Franco doprowadził do zwiększenia się liczby dzieł literackich w aragońskim. Przeprowadzono także wiele badań lingwistycznych. Mimo to, wkrótce może okazać się, że język ten wyginie.

W dzisiejszych czasach, aragoński ciągle jest używany na obszarze, z którego się wywodzi, gdzie żyje około 10 tysięcy osób posługujących się nim jako pierwszym językiem. Dodatkowo, kolejne 20 tysięcy osób uczy się aragońskiego jako drugiego języka. Aragońskim posługuje się więc około 30 tysięcy ludzi.

Dialekt Ribagorçan posiada cechy zarówno języka katalońskiego, jak i aragońskiego.

Obszar użycia języka aragońskiego Aragoński używany jest niemal wyłącznie w północnym obszarze regionu Aragonii w północnej Hiszpanii. Jest to obszar Pirenejów, na którym ten język wykształcił się w okolicach VIII wieku naszej ery. mały|304x304px|Języki używane na obszarze Aragonii

Modlitwa „Ojcze Nasz” w języku aragońskim aragoński: Pai nuestro, que yes en o zielo, satificato siga o tuyo nombre, bienga ta nusatros o reino tuyoy se faiga la tuya boluntá en a tierra como en o zielo. O pan nuestro de cada diya da-lo-mos güei, perdona las nuestras faltas como tamién nusatros perdonamos a os que mos faltan, no mos dixes cayer en a tentazión y libera-mos d’o mal. Amén.

dla porównania hiszpański (kastylijski): Padre nuestro que estás en el cielo, santificado sea tu Nombre; venga a nosotros tu reino; hágase tu voluntad en la tierra como en el cielo. Danos hoy nuestro pan de cada día; perdóna nuestras ofensas, como tambien nosotros perdonamos a los que nos ofenden; no nos dejes caer en la tentación, y líbranos del mal. Amén.

Język aragoński a języki zachodnioromańskie Różnice w słownictwie Język aragoński jest blisko spokrewniony z językiem hiszpańskim (kastylijskim), katalońskim i oksytańskim, jednak miały na niego wpływ także inne języki. Dlatego też wiele słów aragońskich ma inny źródłosłów niż hiszpańskie. Inne mogą mieć ten sam źródłosłów, ale nie przeszły do aragońskiego z hiszpańskiego. Zdarza się też, że mają swoje odpowiedniki w języku hiszpańskim, ale rzadziej używane.

Przykłady: aragoński kataloński hiszpański znaczenie oraz uwagi polideza bellesa belleza „piękno”, „piękność” esporte esport deporte „sport” amostrar, amostranza ensenyar, ensenyament enseñar, enseñanza „uczyć”, „nauczanie” esdebenidero futur futuro „przyszłość” trucazo, trucar cop, copejar golpe, golpear „cios”, „uderzać” charrar/parlar xerrar/parlar hablar „mówić” mesmo mateix mismo „sam” traza (r.ż) manera modo (r.m) „sposób” parola paraula palabra „słowo” velocidat velocitat rapidez „szybkość” garra cama pierna „noga” polaco polonés polaco „polski” branca branca rama „gałąź”, „dziedzina” chenullo (r.m.) genoll rodilla (r.ż) „kolano” puet estar que potser tal vez „być może” zaguero darrer último „ostatni” emplegar emprar, utilitzar usar, utilizar „używać” vegata vegada vez „raz”

Różnice w gramatyce Rodzajnik Język aragoński Język kataloński Język hiszpański o, lo/ro, el el el a, la/ra la/sa la os, los/ros, es els los as, las/ras les las Rodzajniki określone liczby pojedynczej skracają się do l przed wyrazem zaczynającym się samogłoską.

Dłuższych formy rodzajników określonych używa się po wyrazach zakończonych samogłoską, zwłaszcza po przyimku á

Rzeczownik Odmiana rzeczownika Przyimek drugiego przypadka de w aragońskim skraca się do d''' przed wyrazem zaczynającym się samogłoską. Dotyczy to szczególnie rodzajników: hiszp. del (=de el) – arag. d’o, hiszp. de la – arag. d’a.

Hiszpańskiemu przyimkowi trzeciego przypadka a odpowiada aragoński á, który nie łączy się z rodzajnikiem określonym: hiszp. al, a la – arag. á lo/á ro, á la/á ra.

Inne przyimki: hiszpański aragoński forma gramatyczna desde dende „od” hasta dica „do” para ta, t’ (przed wyrazem zaczynającym się samogłoską) „dla” por por/ta „przez”, „po”, „z” según seguntes „według” sobre sopre „na”, „nad”

Liczba mnoga Hiszpańskie rzeczowniki i przymiotniki liczby mnogiej, zakończone na -les, -nes, -res po samogłosce, mają aragońskie odpowiedniki -ls, -ns, -rs: hiszp. sociales, religiones, escritores – arag. sozials, relichions, escritors.

Czasownik Odmiana czasownika „być” (niektóre formy) Większość dialektów języka aragońskiego nie posiada dwóch czasowników odpowiadających słowu „być”, jak hiszpańskie ser i estar hiszpański aragoński forma gramatyczna ser/estar estar bezokolicznik es/está ye tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza son/están son tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga era/estaba yera czas przeszły niedokonany, 3. osoba, l. pojedyncza fue/estuvo estió czas przeszły dokonany prosty, 3. osoba, l. pojedyncza sido/estado estato imiesłów przeszły

Odmiana czasownika „mieć” (niektóre formy) hiszpański aragoński forma gramatyczna haber aber bezokolicznik ha ha tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza han han tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga

Odmiana czasownika „móc” (niektóre formy) hiszpański aragoński forma gramatyczna puede puet/pué tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza pueden pueden tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. mnoga

Odmiana czasownika „robić” (niektóre formy) hiszpański aragoński forma gramatyczna hacer fer bezokolicznik hace fa tryb oznajmujący, czas teraźniejszy, 3. osoba, l. pojedyncza hecho feito imiesłów przeszły

Czas teraźniejszy: Czasowniki zakończone w bezokoliczniku na -ar mają w czasie teraźniejszym te same końcówki w obu językach, z wyjątkiem 2. osoby liczby mnogiej – w hiszpańskim -áis, w aragońskim -as. Imiesłowy zakończone w hiszpańskim na -do, -da itp., w aragońskim kończą się na -to, -ta: hiszp. unido, nombrado – arag. unito, nombrato. Podobnie i rzeczowniki z tą końcówką: hiszp. estados – arag. estatos.

W obu językach partykuła przecząca ma postać no.

Spójniki Język hiszpański Język aragoński Znaczenie aunque anque „chociaż” cuando cuan „kiedy”, „gdy” o u „lub” y e/y „i”

Zaimki Zaimki osobowe: Język hiszpański Język aragoński Znaczenie yo yo „ja” tu tu „ty” él, ella, Usted el/er, ella/erra, Busté „on”, „ona”, „pan” nosotros nusatros „my” vosotros busatros „wy” ellos, ellas ellos/ers, ellas/eras „oni”, „one”

Zaimki osobowe zależne, w trybie rozkazującym, bezokoliczniku i imiesłowie współczesnym (gerundio) w obu językach stoją po czasowniku, jednak w hiszpańskim łączą się z nim jako przyrostek, a w aragońskim są oddzielone łącznikiem: hiszp. referirse – arag. referir-se.

W języku aragońskim, zaimki dzierżawcze są poprzedzone rodzajnikiem określonym: hiszp. su – arag. o suyo (r. męski), a suya (r. żeński). Analogicznie w liczbie mnogiej: hiszp. sus – arag. os suyos (r. męski), as suyas (r. żeński).

Zaimek osobowo-zwrotny se w języku aragońskim skraca się do s przed wyrazem zaczynającym się samogłoską.

Inne zaimki: Język hiszpański Język aragoński Znaczenie cada una cadaguna „każda” cualquier cualsiquier „każdy” este, esta iste, ista „ten”, „ta”

Przysłówki Podobnie jak w hiszpańskim, w aragońskim przysłówki sposobu tworzy się od form przymiotnikowych, dodając do przymiotnika użytego w rodzaju żeńskim przyrostek: w hiszpańskim -mente, w aragońskim -ment/-mén''. Inne przysłówki: Język hiszpański Język aragoński Znaczenie ahí, allí astí „tam” así asinas „tak”, „w ten sposób” como como „jak” después dimpués „potem” donde an que „gdzie” hoy güe „dziś” jamás xamás „nigdy” mientras, durante mientres „tymczasem” siempre perén „zawsze” sólo nomás „tylko”, „jedynie” también tamién „także”

Przypisy

Linki zewnętrzne

Consello d’a Fabla Aragonesa

Kategoria:Języki Aragonii Kategoria:Języki zachodnioromańskie Kategoria:Języki zagrożone w Hiszpanii