Katedra w Karlstad () – kościół położony w Karlstad, region terytorialny Värmland, region historyczny Värmland.
Kościół diecezjalny diecezji Karlstad i parafialny w parafii katedralnej Karlstad szwedzkiego kościoła ewangelicko-luterańskiego. Jest położony w centrum miasta na Lagberget na wyspie Tingvallaön.
Miejsce lokalizacji katedry używane było w dawnych czasach jako ting – miejsce zwyczajowych zebrań wikingów.
Katedra została wzniesiona na planie zbliżonym do krzyża greckiego. Podstawowym budulcem był cios kamienny, a detale wykonano z cegły. Budynek zarówno zewnątrz, jak i wewnątrz został otynkowany na biało.
Katedra w Karlstad ma status zabytku sakralnego według rozdz. 4 Kulturminneslagen (pol. Prawo o pamiątkach kultury), ponieważ została wzniesiona do końca 1939 (3 §).
Historia thumb|Katedra w Karlstad na rycinie Erika Dahlbergha, Suecia Antiqua et Hodierna, wykonanej prawdopodobnie w latach 1690-1710.
Poprzednie budowle Na wyspie Tingvallaön z pewnością już od XIV w. istniał kościół. Wyspa leży w delcie rzeki Klar. Osada Tingvalla, która powstała na niej, stała się zalążkiem późniejszego miasta Karlstad, założonego w 1584 przez księcia Karola, późniejszego króla Szwecji Karola IX; dziś jest to centrum miasta. Kościół, o którym mowa, zwany pierwotnie Tingvalla kyrka, znajdował się w miejscu dzisiejszego hotelu miejskiego, ok. 300 m na zachód od obecnej katedry. Nic bliższego nie wiadomo na temat tego kościoła, ponieważ spłonął on wraz z całym miastem w 1616.
Kolejny kościół został wzniesiony na tym samym miejscu. Wieńczyła go smukła, zakończona iglicą sygnaturka. Kościół ten stał się katedrą w 1647, kiedy królowa Krystyna podniosła Karlstad do rangi diecezji. Pewne wyobrażenie o wyglądzie ówczesnej świątyni daje miedzioryt miasta Karlstad, wykonany przez Erika Dahlberga w serii Suecia Antiqua et Hodierna na przełomie XVII i XVIII w.
Katedra ta spłonęła w 1719. Część jej wyposażenia udało się jednak uratować z pożaru, m.in. żyrandol z 1642, który wisi obecnie w północnym ramieniu transeptu obecnej katedry i drugi, z 1703, który wisi w jej części północno-zachodniej.
Uratowano również część sreber kościelnych: cyborium wykonane przez J.F. Strauba, działającego w Karlstadzie w latach 1674-1713 oraz patenę i kielich z 1704; ten ostatni przerobiony w 1804 przez W. Smedberga.
Na pierwszym piętrze obecnej wieży znajduje się para aniołów z drewna, pochodzących jeszcze z pierwszego kościoła. Utraciły one jednak farbę i na całej ich powierzchni prześwituje drewno. Z szat liturgicznych należących do dawnego kościoła wystawiony jest ornat z 1705, obecnie już nie używany. Jest on wyhaftowany wzorami kwiatowymi i stanowi dar superintendenta Jonasa L. Arnella.
Dzisiejsza katedra Budowa 1723-1730 W cztery lata po pożarze katedry rozpoczęto budowę nowej, trzeciej już świątyni. Wzniesiono ją na Lagberget na Tingvallaön w latach 1723-1730. Konsekracja miała miejsce 2 lipca 1730. Powodem, dla którego katedrę wzniesiono w nowym miejscu, była obawa przed wylewem rzeki w poprzednim miejscu, a także obawa przed podmyciem brzegów i zmianami jej koryta, co miało miejsce w przeszłości. Uważano ponadto, że budowla ulokowana na pagórku będzie mniej zagrożona ryzykiem pożaru.
W latach 1735–1737 wybudowano od strony zachodniej potężną wieżę, przez co centralne założenie na planie krzyża greckiego uległo zakłóceniu. Gdy wieża była gotowa, przeniesiono do niej dzwony z wolno stojącej dzwonnicy, którą następnie rozebrano.
Na zachodniej fasadzie wieży umieszczono z wykutego żelaza cyfry "1737", oznaczające rok zakończenia jej budowy. Podobne cyfry istniały do pożaru w 1865 na południowej i północnej fasadzie wieży, umieszczone były jednak wyżej, tuż pod jej hełmem.
Wieża miała pierwotnie dach z desek, zwieńczony u góry kulą. Dach ten spłonął wraz z całym drewnianym wyposażeniem wieży w 1752. W 1757 rozpoczęto odbudowę wieży. Otrzymała ona wówczas niewysoki, barokowy hełm z zegarem, zwieńczony małą kopułą z latarnią. W 1794 dokonano pewnej modyfikacji tego założenia.
Restauracja 1791-1792 Pod koniec XVIII w. miała miejsce pierwsza restauracja katedry. Na zlecenie króla Gustawa III z 1790 architekt Erik Palmstedt zaprojektował nowy wystrój prezbiterium, na który miał się składać: ołtarz główny, ambona i tron biskupa; ten ostatni ufundowany przez biskupa Hermana Schröderheima.
Prace budowlane zakończyły się w roku 1793 i oznaczały oddzielenie tylnej części prezbiterium od reszty świątyni. Dokonało się to przez wybudowanie sięgającej sklepienia ściany działowej, za którą znalazła się zakrystia. W murze nad zakrystią zbudowano dwa wewnętrzne okna, by wierni siedzący na znajdującej się za ścianą emporze mieli widok na wnętrze świątyni. Pośrodku ściany działowej wybudowano półokrągłą absydę, w której umieszczono nowy ołtarz główny. Składały się nań: kamienny stół ołtarzowy, krzyż i figury dwóch aniołów po obu stronach ołtarza, ustawione w niszach. Te ostatnie były dziełem rzeźbiarza Johana Tobiasa Sergela. Anioły noszą nazwy: Andakten (Modlitwa) i Religionen (Religia). Nad ołtarzem, tuż pod sklepieniem, umieszczono ogromne Oko Opatrzności w promienistej oprawie, z tetragramem JHWH, symbolizujące obecność Boga w tym miejscu.
Pożar w 1865 thumb|Wygląd katedry odbudowanej po pożarze w 1865. Ilustracja pochodzi z Nordisk familjebok, Uggleupplagan. 13, Stockholm 1910 Dach i wieża katedry uległy zniszczeniu podczas tragicznego pożaru, który wybuchł 2 lipca 1865 w piekarni na rogu Östra Torggatan i Drottninggatan i obrócił niemal cale miasto w perzynę.
Spłonął hełm wieży i wypaliło się jej wnętrze. Dzwony stopiły się i spadły na sklepienie ponad vapenhus (miejscem składania broni przed wejściem do kościoła), wybijając w niej dużą dziurę; sam vapenhus jednak wytrzymał. Pozostałe sklepienia również wytrzymały pożar, chociaż wnętrze katedry zostało uszkodzone przez dym. Pomimo wysokiej temperatury wyposażenie, w tym wrażliwe organy, pozostało nieuszkodzone. Wytrzymałość sklepień została sprawdzona po ugaszeniu pożaru. Dokonano również próby wytrzymałości organów poprzez intensywną, godzinną grę na nich. Pod koniec lat 70. XIX w. dokonano gruntownej restauracji katedry, gdy tynki zaczęły się łuszczyć, a dla poszczególnych elementów wyposażenia nieodzowna stała się konserwacja. Wybudowano też wówczas piece jako system grzewczy świątyni; poprzednio budynek był nieogrzewany.
Po pożarze wieża otrzymała swój obecny, neoklasycystyczny wygląd według projektu architekta i administratora budynków państwowych Alberta Törnqvista. Wieżę zwieńczono wysokim hełmem, pojawił się w niej też nowy zegar i dzwony.
Nie odbudowano poprzedniego dachu czterospadowego. Każde z ramion budowli, również kruchta przed wieżą, otrzymało nowe szczyty uformowane na podobieństwo detalu architektonicznego wieży, z charakterystycznymi, łukowymi gzymsami nadokiennymi. W ramionach transeptu pojawiły się poza tym okrągłe okna, zbliżone formą do rozety, mające na celu doświetlenie znajdujących się za nimi empor.
U schyłku XIX w. w okna prezbiterium wstawiono nowe witraże.
Restauracja 1915 thumb|Wnętrze katedry ok. 1880 W latach 1915–1916 katedra była poddana kolejnej restauracji. Przedłużono wówczas biegnący wokół ścian prezbiterium ozdobny, fryz ząbkowy na całą katedrę. Pomalowano ponownie jej ściany w technice marmurowania w kolorze ciemnofioletowym. Stało się to konieczne, ponieważ tynki na ścianach zdążyły wyblaknąć i wystąpiły na nich plamy od wilgoci. Kolor wnętrz prezbiterium przypominał po renowacji marmur z Kålmorden.
Do katedry wstawiono nowe ławki, które zastąpiły stare, niewyszukane w formie. We wszystkie okna oprócz prezbiterium wstawiono nowe szkło okienne, ręcznie wyrabiane, pokryte ornamentem i inskrypcjami. To wyposażenie katedry przetrwało do dziś.
Czasy powojenne thumb|Nowa zakrystia W latach 1956–1957 dobudowano do prezbiterium od wschodu nową, dwukondygnacyjną zakrystię, co planowano już przy okazji restauracji w 1915, ale zaniechano z powodu sprzeciwów ze strony rady kościelnej. Po wybudowaniu zakrystii pierwotne założenie katedry na planie krzyża greckiego uległo modyfikacji, ponieważ oś wschód-zachód stała się dłuższa od osi północ-południe. Z drugiej strony jednak oznaczało to przywrócenie symetrii w planie świątyni, bowiem pierwotne założenie centralne zostało naruszone poprzez wybudowanie wieży od zachodu.
Restauracja w 1965 thumb|Widok na prezbiterium i ołtarz główny po restauracji 1965-1967 thumb|Nowy stół ołtarzowy z wiszącym nad nim szklanym krucyfiksem W latach 1965–1967 miała miejsce gruntowna restauracja wnętrza katedry. Nadzorował ją architekt Kurt von Schmalensee. W związku z wybudowaniem zakrystii przesunięto ścianę działową prezbiterium bardziej na wschód. Miało to na celu przywrócenie proporcji założenia centralnego, jakie pierwotnie miała katedra. Podczas prac restauracyjnych usunięto też pierwotną, geometryczną ornamentację sklepienia nad absydą w formie sześciokątów i rombów, pochodzącą z 1793. Usunięto też obiegający świątynię fryz ząbkowy z 1915, pozostawiając go jedynie w prezbiterium. Przywrócono za to pierwotny, XVIII-wieczny wystrój malarski w barwach złoto-białych, jaki istniał m.in. w prezbiterium po zakończeniu restauracji pod kierunkiem Palmstedta.
W czasie restauracji położono w katedrze nową, kamienną posadzkę. Obniżono przy tym poziom posadzki w prezbiterium, chcąc wyrównać ją z pozostałą częścią świątyni i przywrócić przez to proporcje symetrii założenia. Zlikwidowano też niską balustradę dzielącą prezbiterium od nawy głównej. Wstawiono jednocześnie nowy, wykonany z wapienia gotlandzkiego, modernistyczny stół ołtarzowy, ulokowany na pograniczu nawy głównej i prezbiterium. Stół ten, stojący na trzystopniowym podwyższeniu, składa się z dużej, kamiennej płyty w kształcie prostokąta spoczywającej na dwóch, prostych w formie, szerokich filarach. Nad stołem zawieszono nowoczesny krucyfiks w formie krzyża łacińskiego wykonany z oszlifowanego szkła artystycznego. Nad sklepieniem zawieszono nowe, żyrandole, a otwory, w których one wiszą, używane są do wentylacji wnętrza. W prezbiterium pojawiły się też nowe organy. Znajdują się one z prawej strony stołu ołtarzowego, pomiędzy nawą główną a prezbiterium. Tron biskupi, który przedtem znajdował się w tym miejscu, ustawiony został za organami. Naścienne kandelabry i obraz zostały usunięte.
Kolejnym elementem wyposażenia jest też nowa, modernistyczna chrzcielnica, która zastąpiła starą, mosiężną z 1915. Projektantem chrzcielnicy był Kurt von Schmalensee. Czasza chrzcielnicy została wykonana z oszlifowanego szkła, podświetlanego od wewnątrz, natomiast okrągła podstawa z czarnego granitu. Chrzcielnica ustawiona jest ona za amboną.
Renowacja w latach 1997-1998 thumb|Nowy ołtarz boczny w formie tryptyku W latach 1997–1998 miała miejsce kolejna renowacja katedry. W jej trakcie m.in. pokryto hełm wieży płytami z brązu. Odświeżono tynki na ścianach. Wstawiono też nowe, szklane gabloty dla lepszej ekspozycji zabytkowych elementów dawnego wyposażenia. Znalazły się w nich m.in. biblia, dar króla Karola XII, dar monarchy dla katedry z 1705 oraz list królowej Krystyny, podnoszący Karlstad do rangi siedziby diecezji, w miejsce dotychczasowej, mieszczącej się w Mariestad.
Z lewej strony ambony pojawił się nowoczesny świecznik w formie drzewa życia. Świeczniki takie są częstym elementem wyposażenia szwedzkich świątyń. Nie mogło więc go zabraknąć i w katedrze w Karlstadzie. Wykuty w 1998 z żelaza świecznik ma formę drzewka oliwnego. Znalazło się na nim 137 podstawek na świeczki, tj. tyle, ile jest parafii w diecezji Karlstad. Twórcą świecznika jest artysta Örjan Holm z Lungsund.
W nawie południowej zbudowano Uppenbarelsens kapell (kaplicę Objawienia). Jest ona przeznaczona do nabożeństw mniejszej rangi, a także do osobistej modlitwy. Nazwa kaplicy pochodzi od inskrypcji na oknie, mówiącej, iż Jezus Chrystus objawia człowiekowi, kim jest Bóg.