Koleje Śląskie (identyfikator literowy – KSL) – polski przewoźnik kolejowy, utworzony 8 kwietnia 2010 przez samorząd województwa śląskiego. Początek działalności przewozowej Kolei Śląskich miał miejsce 1 października 2011, a 9 grudnia 2012 spółka przejęła od Przewozów Regionalnych obsługę niemal wszystkich regionalnych połączeń kolejowych w województwie śląskim.
Przewoźnik obsługuje 17 linii na terenie województwa śląskiego, w tym 3 kończące się w województwie małopolskim oraz 1 kończącą się na terytorium Czech, w kraju morawsko-śląskim. Koleje Śląskie mają umowę ze Śląskim Urzędem Marszałkowskim na obsługę tych tras do 31 grudnia 2030.
W 2023 przewoźnik obsłużył 21,98 mln pasażerów, co stanowiło 5,87% udziału w rynku (5. wynik w kraju). Praca przewozowa KSL w tym roku wyniosła 0,917 mld pasażerokilometrów, co stanowiło 3,55% udziału w rynku (również 5. wynik w kraju). W 2024 r. z usług przewoźnika skorzystało 21,88 mln pasażerów, a w 2025 r. liczba ta spadła do 20,5 mln osób (4,68% udziałów w rynku). Dynamika spadku liczby pasażerów przewoźnika w ujęciu rocznym wyniosła -6,3% – to najgorszy wynik spośród wszystkich przewoźników kolejowych działających na terenie kraju (większość odnotowała wzrosty). Niewątpliwie wpływ na ten stan rzeczy mają utrudnienia związane z przebudową katowickiego węzła kolejowego, która rozpoczęła się w połowie 2024 r. Ma to odzwierciedlenie w pracy przewozowej Kolei Śląskich, która w 2024 r. wyniosła 0,91 mld pasażerokilometra, a w 2025 r. 0,81 pasażerokilometra.
Geneza spółki Stan kolei po 1989 Po 1989 doszło w Polsce do masowego zawieszania i likwidowania nierentownych linii kolejowych. Powodami były: nieefektywny, drogi w eksploatacji tabor, niszczejące tory (na skutek wieloletniego niedoinwestowania), nadmierna (względem potrzeb gospodarczych i społecznych) infrastruktura, jak też odpływ pasażerów spowodowany wzrostem liczby samochodów prywatnych i pogarszającą się ofertą kolei. Pierwsze symptomy kryzysu było widoczne już w latach 70. XX w.Por. K. Dworaczek, NSZZ „Solidarność” w PKP w latach 1980–1989. Przykład Dolnośląskiej Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych, Wrocław 2020. Z 1093 mln pasażerów przewiezionych w 1980, w 2001 ta liczba zmniejszyła się do 309 mln, a w 2010 – do 291 mln pasażerów. Górny Śląsk, posiadający historycznie najgęstszą sieć zelektryfikowanych linii kolejowych, szczególnie ucierpiał na tych przemianach. Zlikwidowano wiele nierentownych, acz potrzebnych połączeń, zwłaszcza na liniach lokalnych, a wiele innych linii było zagrożonych likwidacją.
8 września 2000 Sejm przyjął ustawę o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstwa państwowego Polskie Koleje Państwowe, w wyniku której doszło do podzielenia monolitowego państwowego przedsiębiorstwa na spółki kolejowe zrzeszone w Grupie PKP.. Ustawa ta spowodowała również wydzielenie spółki PKP Polskie Linie Kolejowe, która zarządza infrastrukturą. Spółka ta miała przynosić zyski, stąd uwolniono całkowicie rynek przewozów kolejowychD. Keller, Stracona dekada? Modernizacja PKP w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, [w:] Modernizacja gospodarcza czasów transformacji ustrojowej, red. P. Grata, Rzeszów 2022, s. 464–505..
Współpraca śląskiego Urzędu Marszałkowskiego z Przewozami Regionalnymi
1 października 2001 w wyniku restrukturyzacji PKP powstała spółka PKP Przewozy Regionalne, która przejęła wszystkie pociągi osobowe i pospieszne w kraju. 1 stycznia 2004, w wyniku usamorządowienia spółki Przewozy Regionalne, odpowiedzialność za organizację przewozów na terenie województw przejęły samorządy wojewódzkie. Z roku na rok rosły żądania finansowe Przewozów Regionalnych (wykres po prawej), a władze województwa nie mogły przeprowadzić audytu w spółce. Dodatkowym problemem była likwidacja przez PR połączeń kolejowych w następujących relacjach: Cieszyn – Bielsko-Biała – zlikwidowana 10 stycznia 2009 Herby Nowe – Chorzew Siemkowice – zlikwidowana 12 grudnia 2009 Żywiec – Sucha Beskidzka – od 12 grudnia 2010 Kolejowa Komunikacja Autobusowa, zlikwidowana 11 grudnia 2011 Połączenia zostały zlikwidowane ze względu na nieproporcjonalnie mały popyt w stosunku do kosztów, co było wypadkową kilku czynników. Realizowano małą liczbę kursów w ciągu doby. Kursy te obsługiwane były zbyt pojemnym i zarazem drogim w eksploatacji taborem, a dodatkowo zły stan infrastruktury skutkował niską prędkością handlową. W obliczu zaistniałych okoliczności w 2010 władze województwa podjęły decyzję o stworzeniu własnej spółki bez udziału Przewozów Regionalnych, tak jak to zrobiły wcześniej władze samorządowe województwa dolnośląskiego. Wcześniej spółki wojewódzkie powstawały albo w oparciu o zakład Przewozów Regionalnych (województwo mazowieckie) albo poprzez rozpisanie przetargu na obsługę linii kolejowych (województwo kujawsko-pomorskie).
W późniejszym okresie w województwie śląskim zaniechano bezpośredniej obsługi pociągami Regio Przewozów Regionalnych w relacjach: Tarnowskie Góry – Opole – zlikwidowana 11 grudnia 2011 Gliwice – Bytom – zlikwidowana 1 marca 2012 Częstochowa – Opole – zlikwidowana 1 czerwca 2012
Kontrowersje wokół powstania Kolei Śląskich Zarząd i związkowcy działający w Przewozach Regionalnych od początku podejmowali działania na rzecz uniemożliwienia utworzenia nowej spółki, obawiając się, że jej powstanie doprowadzi do zwolnień pracowników w PR. Koleje Śląskie miały zadebiutować najpierw w marcu, a potem w czerwcu 2011. Początek działalności przewozowej był przekładany ze względu na niemożność porozumienia z Przewozami Regionalnymi w sprawie wynajmu taboru. Ostatecznie spółka zadebiutowała 1 października, a brakujący tabor uzupełniła 10 wagonami wypożyczonymi od przedsiębiorstwa České dráhy, 2 lokomotywami od przewoźnika Lotos Kolej i 2 EZT EN57. Dodatkowo po strajku w PR w sierpniu 2011, marszałek województwa śląskiego Adam Matusiewicz odwołał zapowiadane na koniec 2011 roku przejęcia przez KŚ linii Gliwice – Bytom oraz Szybkiej Kolei Regionalnej (Sosnowiec Główny – Tychy Miasto).
Przeciwnicy Kolei Śląskich zarzucali im, że pomimo iż obsługują jedynie najbardziej dochodową linię w województwie (linia S1 łączy m.in. 5 najludniejszych miast województwa śląskiego) oraz udostępnia im się nowy tabor będący własnością województwa, to ich dotacja w 2012 miała wynieść aż 39,5 mln zł, co daje stawkę 14,75 zł brutto za pociągokilometr (w 2012 roku na kursy do Wisły nie było dopłat, a innych linii spółka nie obsługiwała). Dla porównania Przewozy Regionalne miały dostać dotację w wysokości 120 mln złotych na wszystkie obsługiwane linie, co daje stawkę 21,05 za pociągokilometr, a w 2011 dostały 156 mln zł, czyli 19,25 zł za pociągokilometr. Jednakże KŚ część własnych środków przeznacza na zakup taboru.
Historia thumb|EN75 FLIRT zakupiony przez województwo w 2006 roku
Przed powstaniem spółki 28 stycznia 2003 województwo śląskie podpisało umowę na zakup dwóch autobusów szynowych SA109 z Kolzamem, z których został dostarczony tylko pierwszy, ponieważ produkcję drugiego przerwała upadłość zakładu. 27 lipca 2006 podpisano umowę ze Stadler Rail na dostawę 4 FLIRT-ów, które początkowo były wykorzystywane przez Przewozy Regionalne, a 1 października 2011 zostały przekazane Kolejom Śląskim. 22 grudnia 2009 województwo śląskie podpisało z Pesą umowę na dostawę 8 Elfów, które po dostarczeniu zostały przekazane Kolejom Śląskim.
2010 Akt założycielski spółki Koleje Śląskie Sp. z o.o. podpisano 8 kwietnia 2010, 15 kwietnia wybrano radę nadzorczą, a 28 kwietnia zarząd i prezesa – Annę Patalong. Kapitał zakładowy spółki wynosił wówczas 15 mln zł. 20 maja spółka została wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego, 6 lipca uzyskała licencję na przewóz osób, 9 grudnia uzyskała certyfikat bezpieczeństwa część A, a 10 stycznia 2011 część B.
2011 thumb|Tymczasowa kasa biletowa pierwszego dnia działalności thumb|Wypożyczony Traxx z wagonami spółki České dráhy Początek działalności przewozowej miał miejsce 1 października 2011 – spółka rozpoczęła obsługę trasy Częstochowa – Gliwice oraz połączeń weekendowych Częstochowa – Głębce. Przewoźnik wprowadził na obsługiwanych przez siebie trasach własną taryfę przewozową, w której bilety były nieznacznie tańsze niż w Przewozach Regionalnych, od których przejęto obsługę połączeń. W dniu debiutu spółka dysponowała 8 Elfami i 3 FLIRT-ami (4. był na naprawie w Szwajcarii po wykolejeniu z 18 sierpnia 2010) będącymi własnością województwa, dodatkowo spółka dzierżawiła: 2 EN57, 2 lokomotywy Traxx i 10 wagonów przedziałowych. W pierwszych dniach działalności utrudniona była sprzedaż biletów – nie wszystkie planowane kasy biletowe zostały uruchomione na czas, a część kas została uruchomiona w kontenerach na zewnątrz dworców kolejowych. W związku z utrudnionym dostępem do kas biletowych, sprzedaż biletów odbywała się głównie u drużyny konduktorskiej. W dniu rozpoczęcia działalności przewozowej przewoźnik uruchomił, poza standardowymi kanałami, sprzedaż biletów za pomocą telefonów komórkowych.
22 grudnia spółka rozpoczęła kampanię Pociąg do czytania promującą czytanie książek w pociągach.
Przez cały rok władze województwa wraz ze spółką pracowały nad poszerzeniem taboru spółki. 30 marca podpisano umowę z Pesą na dostawę dziewiątego Elfa, a 30 czerwca z Fablokiem na dokończenie drugiego SA109. 20 września podpisano z konsorcjum przedsiębiorstw Newag, ING Lease i ZNLE umowę na 7-letni leasing finansowy pięciu zmodernizowanych jednostek EN57. 29 września podpisano umowę na dzierżawę 10 wagonów od České dráhy. 14 listopada podpisano z konsorcjum przedsiębiorstw ZNTK „Mińsk Mazowiecki” i Pesa umowę na dostawę dwóch zmodernizowanych EN57. 19 grudnia podpisano nową umowę na wynajem dwóch lokomotyw Traxx F140 MS od Lotos Kolej. 22 grudnia spółka poinformowała o zamiarze zakupu z wolnej ręki 14 spalinowych zespołów trakcyjnych od włoskiego przedsiębiorstwa Railconsult srl. Newag i ZNTK „Mińsk Mazowiecki” odwołały się od tej decyzji do Krajowej Izby Odwoławczej, która 13 stycznia 2012 przyznała im rację.
2012 W marcu 2012 w pierwszych pociągach Kolei Śląskich pojawiły się automaty z napojami i przekąskami obsługiwane przez Wars. 21 marca zaprzestano korzystania ze składów wagonowych złożonych z lokomotyw wypożyczonych od Lotos Kolej i wagonów od České dráhy. 1 czerwca przewoźnik przejął od Przewozów Regionalnych obsługę linii S6 Katowice – Głębce.
Przygotowanie do przejęcia wszystkich połączeń w województwie thumb|14WE zakupiony od SKM Warszawa thumb|Biletomat na dworcu w Gliwicach W czerwcu władze województwa śląskiego podjęły decyzję o zakończeniu współpracy ze spółką Przewozy Regionalne i przekazaniu połączeń Kolejom Śląskim. Stosowna umowa z Kolejami Śląskim na okres od 1 stycznia 2013 do 31 grudnia 2015 została podpisana we wrześniu. 19 listopada dodatkowo podpisano umowę przedwstępną na okres od 1 stycznia 2016 do 31 grudnia 2020.
20 czerwca zarząd województwa udzielił zamówienia spółce Tabor Szynowy Opole na naprawę wraz z modernizacją pierwszego SA109, 7 sierpnia spółce Newag na dostawę jednego zmodernizowanego EN57, 7 listopada na dostawę jednego 6-członowego elektrycznego zespołu trakcyjnego 35WE Impuls, a 30 listopada na dostawę jednego spalinowego zespołu trakcyjnego SA138.
W sierpniu spółka wraz z Newagiem i ZNLE powołała do życia spółkę Silesia Rail. Spółka powstała dla zapewnienia lepszej obsługi czyszczenia i odfekalniania eksploatowanego przez Koleje Śląskie taboru. 15 maja 2013, po wcześniejszej decyzji o wygaszaniu działalności, udziały zostały sprzedane spółkom z grupy Newag (wpis z 4 czerwca 2013). Spółka złożyła wniosek o likwidację 2 sierpnia 2013, a ostatecznie wykreślona z KRS 12 maja 2015.