thumb|upright=1.2|Mazowsze i ziemia sochaczewska

Średniowieczny Sochaczew do 1476 roku thumb|Sochaczew – ruiny zamku Pierwsze wzmianki o Sochaczewie pochodzą z 1138 roku. Wtedy to w klasztorze benedyktynów Świętej Trójcy miał umrzeć książę Bolesław Krzywousty. Następna wzmianka wskazuje w 1221 roku na kasztelana Falantę – Sochaczew był zatem już wtedy stolicą kasztelanii, ówczesnego ośrodka administracji. Jego siedzibą był gród drewniano-ziemny. W tym czasie na terenie Sochaczewa istniała osada targowa powstała na skrzyżowaniu ważnych dróg wiodących z południa na północ (Kalisz – Łowicz – Sochaczew – Czerwińsk – Ciechanów – Prusy) i ze wschodu na zachód (Litwa – Liw – Warszawa – Błonie – Sochaczew – Łowicz – Łęczyca – Gniezno – Poznań i dalej na zachód). Należy domniemywać, że Sochaczew i okolice stosunkowo dobrze wtedy się rozwijały. Świadczą o tym dwie duże inwestycje podjęte w I połowie XIII wieku: budowa kościoła farnego św. Wawrzyńca na Poświętnem i kościoła oo. Dominikanów św. Mikołaja. Obie budowle zostały konsekrowane przez biskupa płockiego w 1257 roku.

W 1286 roku miał miejsce najazd litewski na SochaczewGrzegorz Błaszczyk, Dzieje stosunków polsko-litewskich od czasów najdawniejszych po współczesność, tom I, Poznań 1998, s. 77..

Po ponad półwiecznej nieobecności osadnictwa na obecnej Górze Zamkowej zdecydowano się na budowę murowanego zamku w połowie XIV wieku.

Rangę Sochaczewa podkreślił książę Siemowit III, który zorganizował tutaj zjazd książąt mazowieckich i innych ważnych osobistości Mazowsza, by uchwalić statut praw dla Księstwa Mazowieckiego.

Choć data uzyskania praw miejskich jest nieznana, to według różnych źródeł stało się to przed 1368 rokiem, kiedy to Sochaczew był już wymieniony jako miasto („civitas”).

Następuje wcielenie miasta i ziemi do Korony w 1476 roku.

Lata 1476–1793 – Sochaczew w Koronie thumb|Kazimierz Jagiellończyk, król polski, nadaje miastu Sochaczew doroczny jarmark (1477 r.) 4 lutego 1476 Sochaczew został wcielony do Korony przez króla Kazimierza Jagiellończyka. Kupcy otrzymali wówczas przywilej handlu suknem w Lublinie i na Rusi a miasto prawo organizowania dorocznego jarmarku w drugą niedzielę po Wielkiejnocy. Ówcześnie miasto miało stosunkowo dużo wyspecjalizowanych rzemieślników – odnotowano obecność 22 bractw cechowych, m.in. byli to: rzeźnicy, sukiennicy, ślusarze, kowale, miecznicy, munsztukarze, rusznikarze i łucznicy. W XVI wieku w Sochaczewie organizowano już więcej, bo cztery jarmarki na które przybywali kupcy z Warszawy, Gostynina, Błonia, Łowicza, i Bolimowa.

W 1476 roku działał na Bzurze królewski młyn posiadający 6 kół wodnych. Dwa lata później zakończono budowę kościoła parafialnego św. Wawrzyńca i Marii Magdaleny na Poświętnem, a w 1487 roku drewnianego budynku szpitala i kościoła św. Ducha założonego w 1457 roku (okolice obecnej ul. Warszawskiej i 1 Maja).

Pomimo pomyślnego rozwoju miasta w XV i XVI wieku następowały mniej lub bardziej uciążliwe kataklizmy w postaci pożarów bądź epidemii. Jednym z pierwszych odnotowanych był ten w 1461 roku kiedy to spłonęła większość miasta. Później kolejno w 1506, 1539, 1590 (całe miasto), 1618 (połowa miasta) oraz w 1644 roku.

Z 1507 roku pochodzi pierwsze świadectwo istnienia osiedla żydowskiego w SochaczewieMaurycy Horn, Najstarszy rejestr osiedli żydowskich w Polsce w 1507 r., w: Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1974, nr 3 (91), s. 15..

W rejestrze poborowym z 1563 roku wymieniono 17 kupców i kramarzy, 211 rzemieślników 13 specjalności (60 piekarzy, 39 szewców, 20 kuśnierzy, 18 krawców, 24 sukienników).

Przez drewniany most na Bzurze na trasie do Wyszogrodu i Płocka w 1564 roku przejechało 1900 koni kupieckich.

W 1570 roku w Sochaczewie były trzy murowane budynki – 2 kościoły i jedna kamienica. Łącznie w mieście były 394 domy w tym 336 mieszczańskich, 58 kościelnych, szlacheckich, starościńskich i żydowskich. Szacuje się, że Sochaczew miał wtedy ok. 3000 mieszkańców i był otoczony drewnianym parkanem.

Koniec „Złotego Wieku” miasta zapowiada wielki pożar który w lipcu 1590 roku strawił 129 z 329 domów. Lustracja z 1599 roku wymienia 329 domów zamieszkanych, 7 pustych, 40 komorników, 32 klasztornych. W 1602 roku wymienia się już 200 domów mieszkalnych w tym 20 żydowskich; Żydzi posiadali również szpital i bożnicę. Zamek starościński z armatami miał zewnętrzne mury ceglane, a w środku był drewniany – już wtedy był w złym stanie. W 1630 roku w trakcie przebudowy drewniane elementy zastąpiono ceglanymi.

Przed 1609 roku zbudowano drewniany klasztor dominikanek; w 10 lat później, w 1618 roku wielki pożar miasta strawił połowę miasta w tym farę, kościół i klasztor dominikanów.

W 1630 roku w Sochaczewie było 110 domów – 18% mieszkańców było Żydami.

Następne dziesięciolecia przyniosły miastu dalszy upadek: w 1644 roku wybuchł kolejny pożar – spłonęły kościoły: farny, dominikanów i św. Ducha. Klasztor dominikanów zastąpiono drewnianym (murowany na skarpie Bzury był podmywany przez rzekę).

Istotnym czynnikiem, który się przyczynił do ostatecznego upadku miasta, były liczne wojny prowadzone na terenie Polski – był to między innymi potop szwedzki. 5 września 1655 roku Sochaczew zajęli Szwedzi, którzy następnie podążyli stąd do Warszawy. Zarówno Szwedzi, jak i wojska Rakoczego nie oszczędzili Sochaczewa – w 1661 roku było tu 13 zamieszkanych domów. Istniejący tu od wieków sześciokołowy młyn został zniszczony – odbudowano go tylko z jednym kołem wodnym.

Druga połowa XVII wieku, jak i początek XVIII nie były zbyt szczęśliwym okresem dla terenu całej Rzeczypospolitej. Epidemie chorób i III wojna północna, w której Polska de facto nie brała udziału, ostatecznie wykrwawiły i tak już mocno nadwerężoną gospodarkę kraju.

Gdy pojawiły się pierwsze, delikatne oznaki ożywienia na ziemiach polskich, w Sochaczewie zaakcentowano ten fakt poprzez fundację budowli kościelnych. W 1748–1755 – wymurowano klasztor i kościół dominikanek, natomiast ok. 1760–1784 roku kościół dominikanów został przebudowany w stylu barokowym i postawiono murowany klasztor. W 1783 roku zamknięto szpital i kościół św. Ducha. Zrujnowany zamek mieścił archiwa sądu grodzkiego. Ulice miasta nie posiadały bruku – tylko ul. Wodna i częściowo rynek były nim pokryte. W ratuszu magistrat wykorzystywał tylko jedną salę – reszta (4 sale) służyły jako wyszynk. Ratusz został rozebrany przed 1818 rokiem. W mieście nie było szpitala ani apteki (najbliższa w Łowiczu). Nie istniał również budynek szkoły – chłopcy byli uczeni przez organistę i wikarego, natomiast burmistrz miasta nie umiał pisać.

II połowa XVIII wieku była również schyłkiem państwowości polskiej. Echa wydarzeń ogólnokrajowych dało się również odczuć w Sochaczewie i na terenach ziemi sochaczewskiej. W 1769 roku miejscowa szlachta przystąpiła do konfederacji barskiej. W 1793 roku dwaj zaborcy porozumieli się co do przeprowadzenia II rozbioru Polski. W wyniku postanowień traktatu granica Królestwa Pruskiego oparła się na Bzurze. Pomimo tego, że Sochaczew oficjalnie nadal był miastem Rzeczypospolitej, wojska pruskie wkroczyły do miasta, zyskując przyczółek, jak się okazało przydatny podczas insurekcji kościuszkowskiej.

Lata 1793–1850 – rozwój Sochaczewa pod zaborami thumb|Sochaczew – muzeum regionalne w ratuszu z 1828 r. W 1793 Prusacy przeprowadzili lustrację zajętego miasta. W Sochaczewie mieszkały wtedy 1152 osoby, w tym 997 Żydów. Wśród zawodów wymieniono 133 rzemieślników, m.in.: 50 krawców, 18 kuśnierzy, 7 piwowarów, 12 łaziebników, 16 kupców, 21 kramarzy. Miasto posiadało 148 budynków mieszkalnych, w tym: 3 murowane, 145 drewnianych, 28 miało jako pokrycie strzechę. 16 domów należało do duchowieństwa a 75% budynków było bliskich ruinie. Na środku rynku stał budynek ratusza. Magistrat wykorzystywał jedną salę oraz piwnicę jako areszt, a w pozostałych pomieszczeniach był szynk. W zamku znajdowało się archiwum sądu grodzkiego. Na Bzurze istniały dwa drewniane mosty oraz młyn, a w wodę miasto zaopatrywało 5 studni. Poza tym do mieszczan należało 16 włók pól uprawnych.

Rok 1793 nie był zbyt szczęśliwy dla miasta – już 8 kwietnia spłonął kościół farny na Poświętnem. Siedzibę parafii przeniesiono do kościoła ojców dominikanów, a cegłę sprzedano Żydom na budowę synagogi.

Mimo że Sochaczew został zajęty przez Prusaków w 1793 roku, oficjalnie przypadł im na mocy postanowień traktatu przeprowadzającego III rozbiór Polski. Sytuacja zaczęła obierać odmienny bieg dziesięć lat później – w listopadzie 1806 roku, wojska Napoleona toczyły walki na Mazowszu (również pod Sochaczewem) z Rosjanami i Austriakami. W 1807 roku miasto znalazło się w granicach Księstwa Warszawskiego. Ze znaczniejszych wydarzeń tego okresu należy wymienić pożar miasta z 1808 roku, który pochłonął znaczną część śródmieścia. Już 14 września 1808 roku minister spraw wewnętrznych i religijnych Księstwa Warszawskiego zatwierdził „Plan restauracji Miasta Sochaczewa”.

W 1815 roku, na mocy postanowień kongresu wiedeńskiego, miasto znalazło się ponownie pod panowaniem cara rosyjskiego w autonomicznym Królestwie Polskim. 16 stycznia 1817 utworzono obwód sochaczewski z siedzibą w Łowiczu. W sierpniu roku 1818 niszczycielski pożar pochłonął zabudowę wokół rynku. Po tym wydarzeniu Rajmund Rembieliński, prezes Komisji Województwa Mazowieckiego, zlecił sporządzenie „Planu Sytuacyinego Miasta Sochaczewa”. Kolejny plan restauracji miasta zawierał m.in.: postulat powiększenia rynku i regulację ulic. Został przedstawiony do zatwierdzenia Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji w lipcu 1819 roku. W latach 1819–1823 zrealizowano następujące zamierzenia tego planu: wybrukowano rynek i kilka ulic (w mieście było ich tylko dziewięć), wybudowano szlachtuz (rzeźnia, z niem. Schlachthaus) i murowany budynek łaźni.

Z innych zmian które nastąpiły w mieście należy wymienić kasatę klasztoru sióstr dominikanek przeprowadzoną 24 grudnia 1820 roku. Budynki przekazano Komisji Rządowej Wojny która umieściła tam lazaret, pomieszczenia sztabu, a w kościele skład i szwalnię.

Ze względu na rozwój Kalisko-Mazowieckiego Okręgu Przemysłowego wzrosło znaczenie traktu fabrycznego, który przebiegał również przez Sochaczew (Warszawa-Łódź-Kalisz-Prusy). W związku z tym 12 grudnia 1823 Rajmund Rembieliński, prezes Komisji Województwa Mazowieckiego, zatwierdził mapę regulacyjną Sochaczewa. W wyniku tego wyprostowano ul. Warszawską, usypano groblę (i obsadzono topolami), zbudowano nowy most na Bzurze. Wybudowano szereg budynków: ratusz, kramnice (hala targowa) (oddane do użytku przed 1833 r.) oraz budynek poczty przy ulicy Warszawskiej. Chociaż nakazano budować murowane elewacje domów w mieście, to większość budynków pozostała drewniana (miasto wspierało budowę murowanych budynków prywatnych). Na końcu ul. Warszawskiej i Łowickiej postawiono rogatki miejskie.

W 1828 roku przeniesiono targowisko ze Starego na Nowy Rynek (plac przed dzisiejszym budynkiem Straży Pożarnej) ze względu na liczne parady i musztry stacjonującego tu wojska. W tym samym roku oddano do użytku nowy ratusz projektu Bonifacego Witkowskiego. Koszt wzniesienia obiektu wyceniono na 45630 zł (wybudowany przez hr. Michała Skarbka). Ratusz w pierwotnej formie przypominał magistrat w Łowiczu projektu tego samego budowniczego.