Koczkodan rudoogonowy, koczkodan askanius (Cercopithecus ascanius) – gatunek ssaka naczelnego z podrodziny koczkodanów (Cercopithecinae) w obrębie rodziny koczkodanowatych (Cercopithecidae).
Taksonomia Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1799 roku francuski przyrodnik Jean-Baptiste Audebert, nadając mu nazwę Simia ascanius. Audebert nie wskazał miejsca typowego, w ramach późniejszego oznaczenia w 1969 roku António de Barros Machado jako miejsce typowe wyznaczył dolny bieg rzeki Kongo, północno-zachodnia Angola. Audebert swój opis oparł na ilustracji małpy, która żyła przez pewien czas w menażerii Muséum François.
Dane genetyczne sugerują stosunkowo niedawną dywergencję C. ascanius z grupy gatunkowej cephus. Ten wielo-taksonowy gatunek wymaga dalszych badań w celu oceny taksonomicznej odrębności typów geograficznych.
Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają pięć podgatunków. Podstawowe dane taksonomiczne podgatunków (oprócz nominatywnego) przedstawia poniższa tabelka:
Podgatunek Oryginalna nazwa Autor i rok opisu Miejsce typowe HolotypC. a. atrinasusCercopithecus ascanius atrinasusA.B. Machado, 1965Skrajnie północno-zachodnia część prowincji Lunda Północna, Angola.C. a. katangaeCercopithecus ascanius katangaeLönnberg, 1919Kinda, Katanga, Demokratyczna Republika Konga.2 syntypy ze zbiorów Królewskiego Muzeum Afryki Środkowej: płaska skóra i czaszka bez żuchwy dorosłego samca (sygnatura RMCA 3504), okaz zebrany 14 marca 1915 roku; płaska skóra i czaszka dorosłej samicy (sygnatura RMCA 3505), okaz zebrany 16 marca 1915 roku.C. a. schmidtiCercopithecus schmidtiMatschie, 1892Pomiędzy Mengo (Kampala) a brzegami zatoki Murchison, Uganda.Syntypy – dorosły samiec (nr A. 5564) i dorosła samica (nr A. 5569) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie.C. a. whitesideiCercopithecus ascanius whitesideiO. Thomas, 1909Nsoli, Ikau, górny bieg rzeki Lulanga, około 1°N 22°E, Demokratyczna Republika Konga.Dorosły samiec (sygnatura BMNH Mammals 1911.10.19.1) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrał 15 lipca 1909 roku H.M. Whiteside.
Etymologia Cercopithecus: kerkopithēkos „małpa z długim ogonem”, od gr. κερκος kerkos „ogon”; πιθηκος pithēkos „małpa”. ascanius: w mitologii greckiej Askaniusz (gr. Ἀσκανιος Askanios, ) był królem Latynów i założyciel Alby Longi. atrinasus: łac. ater „czarny”; nasus „nos”. katangae: Katanga, Demokratyczna Republika Konga. schmidti: dr. Rochus Schmidt (1860–1938), niemiecki lekarz, członek administracji i sił zbrojnych w Niemieckiej Afryce Wschodniej. whitesidei: wielebny H.M. Whiteside (daty urodzenia i śmierci nieznane), brytyjski misjonarz baptystyczny w dystrykcie Lulonga w Kongo (obecnie Zair) w 1909 roku.
Zasięg występowania Koczkodan rudoogonowy występuje w środkowo-zachodniej Afryce, zamieszkując w zależności od podgatunku: C. ascanius ascanius – koczkodan rudoogonowy – południowo-zachodnia Demokratyczna Republika Konga (na południe od rzek Kongo i Kasai) i północna Angola (południowa granica to około 8°S i wschodnia granica to około 15°E); widoczny obszar krzyżowania z podgatunkami atrinasus występuje dalej na wschód, ale granice są niepewne. C. ascanius atrinasus – koczkodan czarnonosy – znany tylko z niewielkiego obszaru wokół miejsca typowego w północno-zachodniej prowincji Lunda Północna, w północno-wschodniej Angoli. C. ascanius katangae – koczkodan katangijski – południowa Demokratyczna Republika Konga (głównie między rzekami Kasai i Lualaba), północno-zachodnia Zambia i północna Angola (do 11°S, 17°E, z wyjątkiem małej enklawy podgatunku atrinasus). C. ascanius schmidti – koczkodan czarnolicy – Demokratyczna Republika Konga (na wschód od rzeki Lualaba), zasięg rozciąga się na Ugandę, Rwandę, zachodnie Burundi, południowo-zachodnią Kenię i zachodnią Tanzanię; na północ od rzeki Kongo, na północ i zachód od rzeki Ubangi do Republiki Środkowoafrykańskiej i południowego Sudanu Południowego. C. ascanius whitesidei – koczkodan kongijski – Demokratyczna Republika Konga, między rzekami Kongo i Kasai-Sankuru; graniczy z podgatunkiem katangae nieco na południe od Sankuru, z mieszańcami występującymi między rzekami Lualaba i Lomami.
Morfologia Długość ciała (bez ogona) samic 34–48,5 cm, samców 43–51,5 cm, długość ogona samic 54–79 cm, samców 60–92 cm; masa ciała samic 1,8–4 kg, samców 3–6 kg. Głowa czarna, z charakterystycznymi białymi plamami na nosie i policzkach. Reszta ciała brązowo-szaro-czarna. Spód ogona kasztanowy. Młode zwierzęta są szare i nie mają plam na policzkach.
Ekologia Tryb życia Koczkodany prowadzą dzienny tryb życia, najbardziej aktywne są wczesnym rankiem i późnym popołudniem. Żyją w niewielkich grupach składających się zazwyczaj z jednego samca i 11–13 samic. Samice całe życie spędzają w jednym stadzie, samce wędrują, dołączając do różnych grup, a czasem łącząc się w wyłącznie samcze grupy. Terytorium jednego stada wynosi ok. 120 hektarów. Zwierzęta porozumiewają się ze sobą za pomocą dźwięków, zapachów, dotyku, a także języka ciała. Żywią się głównie owocami, dietę uzupełniają liśćmi, kwiatami, pączkami, owadami. Dorosłe osobniki często zbierają jedzenie w policzkach, by móc je potem zjeść z dala od innych małp. Są towarzyskie – często bawią się między sobą, a także z innymi gatunkami małp.
Rozmnażanie Sezon rozrodczy trwa cały rok, choć najczęściej małpy rozmnażają się od listopada do lutego. Zwierzęta są poligamiczne – jeden samiec parzy się z kilkoma samicami. Po 6-miesięcznej ciąży samica rodzi jedno młode ważące ok. 0,5 kg. Samice osiągają dojrzałość płciową w wieku 4–5 lat, samce – 6 lat. Zwierzęta mogą dożyć 30 lat.
Stosunki z ludźmi Koczkodany rudoogonowe są według człowieka częstymi szkodnikami owocowych plantacji i niszczą dużą część upraw. Są także nosicielami żółtej gorączki, którą mogą zarazić ludzi. Z drugiej strony stanowią składnik diety Afrykanów oraz są częstymi zwierzętami laboratoryjnymi pomocnymi przy badaniu różnego typu chorób.
Status zagrożenia W Czerwonej księdze gatunków zagrożonych Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i Jej Zasobów został zaliczony do kategorii LC ( ‘najmniejszej troski’).
Koczkodany są składnikiem diety wielu drapieżników. Polują na nie szympansy zwyczajne (Pan troglodytes), kotowate (Felidae), wojowniki wspaniałe (Stephanoaetus coronatus), węże, a także ludzie. Największym zagrożeniem dla gatunku jest wycinka lasów, a także polowania i trutki wykładane na plantacjach owocowych.
Przypisy
Nazwy polskie za:
Bibliografia
Kategoria:Koczkodanowate Kategoria:Ssaki Afryki Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1799 roku