Socialdemokratiet (pol. Socjaldemokracja) – duńska partia polityczna. Założona w 1871 roku jako sekcja I Międzynarodówki. Okresowo funkcjonowała również pod nazwą Socialdemokraterne (pol. Socjaldemokraci), z której używania zrezygnowała w 2016.

Historia Geneza Pierwszym z propagatorów idei socjalizmu w Danii był działający na początku drugiej połowy XIX wieku, Frederik Dreier. Dreier w Reformie społeczeństwa sformułował cele ruchu w Danii i wyjaśnił problem walki klasowej. Wówczas hasła głoszone przez Dreiera nie znalazły oddźwięku a robotnicy stanowili nikłą gałąź społeczeństwa – proletariat istniał tylko w Kopenhadze a liczył około sześciu tysięcy osób. Wraz z szybkim postępem gospodarczym w kraju zwiększyła się liczba robotników. Fala migracji robotników (głównie z Niemiec) przyczyniła się do popularyzacji idei socjalistycznych. Bezpośrednim impulsem do tworzenia duńskiego ruchu robotniczego było krwawe stłumienie Komuny Paryskiej w 1871 roku. W maju 1871 roku, Louis Pio założył pismo „Socialistike Blade”, które zmieniło później nazwę na „Socialisten” i ukazywało się jako tygodnik.

W październiku 1871, Louis Pio i Harald Brix i Paul Geleff założyli pierwszą partię socjalistyczną w Danii, działała ona pod nazwą „Międzynarodówka”. Mieszkańcy wsi przenosili się do miast i zasilali szeregi klasy robotniczej, a socjaldemokraci wyłonił się z obowiązku przedstawienia tej populacji sprawiedliwych warunków życia i demokracji. Partia utrzymywała kontakt z I Międzynarodówką i Karolem Marksem. Program partii zakładał walkę rewolucyjną przeciwko klasom panującym i solidarność międzynarodową robotników. Partia powiązana była z działającymi od lat 60. związkami zawodowymi, które w pewnym stopniu przyczyniły się do powstania partii. W 1872 roku, partia zaprzestała działalności na skutek represji ze strony rządu. Mimo zaprzestania działalności partyjnej w dalszym stopniu rozwijał się ruch związkowy.

Działalność partii Powstanie partii i początek działalności W czerwcu 1876 roku zaczęła działać Duńska Partia Socjaldemokratyczna; stanowiła ona kontynuację wcześniejszej „Międzynarodówki”. Wzorem programowym duńskich socjaldemokratów stał się program gotajski z 1875 roku. Od początku partia cechowała się walką frakcji reformistycznych z rewolucyjnymi. W 1884 roku do parlamentu dostało się dwóch pierwszych socjaldemokratów, P. Holm i Christian Hørdum. Działalność parlamentarna zwiększyła skłonności członków partii do sojuszu z partiami burżuazyjnymi. Duże znaczenie dla ruchu robotniczego miało podpisanie przez związek zawodowy – Krajowa Organizacja (LO) oraz federacją pracodawców tzw. „kompromisu wrześniowego”, który przetrwał do 1960 roku. Kompromis uregulował rozwiązywanie konfliktów między pracownikami a pracodawcami.

Partia uczestniczyła od 1889 roku w II Międzynarodówce. Przedstawiciele partii na arenie międzynarodowej przedstawiali swoje cele jako rewolucyjne, mimo to w kraju opowiedziała się za reformizmem i współpracą z partią Venstre reprezentującą bogatych chłopów. Po rozłamie w Venstre z 1905 roku, socjaldemokraci nawiązali szerszą współpracę z Partią Radykałów. Przeciwne reformizmowi Partii Socjaldemokratycznej były organizacje; Związek Młodzieży Socjalistycznej (powstały w 1904 roku) i Stowarzyszenie Opozycji Związkowej (1910 rok).

Przed wybuchem wojny z 1914 roku, Partia Socjaldemokratyczna ostrzegała przed możliwością wybuchu wojny imperialistycznej. Duńscy socjaldemokraci w okresie I wojny światowej poparli politykę rządu duńskiego (zajmującego stanowisko proniemieckie) i wezwali do tego samego społeczeństwo Danii. W okresie wojny ze względu na wzrost gospodarczy Danii obeszło się bez zamieszek mających miejsce w innych państwach Europy. W 1916 roku, lider socjaldemokratów, Thorvald Stauning mianowany został ministrem kontroli w rządzie na czele z partią radykalną. Danię w okresie 1917–1920 ogarnęła największa w historii państwa; fala strajków i demonstracji przeciwko bezroboci. Duża część społeczeństwa sympatyzowała z rewolucją w Rosji i w Niemczech. Partia Socjaldemokratyczna starała się zahamować rewolucyjne sympatie proletariatu czemu sprzeciwiało się lewicowe skrzydło partii. 9 listopada 1919 roku, skrzydło rewolucyjne partii utworzyło Lewicowo-Socjalistyczną Partię Danii, która w 1921 roku zmieniła nazwę na Komunistyczną Partię Danii.

Partia w okresie 20-lecia międzywojennego i wojny Po kryzysie gospodarczym, który wybuchł w Danii po zakończeniu wojny światowej, Duńska Partia Socjaldemokratyczna zmieniła swoje postulaty na bardziej lewicowe nie rezygnując jednak z reformizmu. W wyborach parlamentarnych z 1924 roku, socjaldemokraci uzyskali 36,6% poparcia. W tym właśnie roku powstał pierwszy mniejszościowy rząd lewicowy w Danii. Premierem został Thorvald Stauning, rząd zyskał poparcie partii radykalnej. W jego rządzie uczestniczyła pierwsza kobieta-minister na świecie, Nina Bang, w tym samym roku – po dziewięciu latach rządów kobiety uzyskały prawo wyborcze. Rząd socjaldemokratów przetrwał do roku 1926. Po krótkich rządach prawicy, socjaldemokraci powrócili do władzy w 1929 roku, gdy utworzyli koalicję z radykałami. Stauning pozostał premierem aż do 1942 roku. W okresie wielkiego kryzysu (1929–1933) lewica rozwinęła politykę interwencjonizmu gospodarczego; za główny cel postawiano sobie eliminację bezrobocia. Program rządowy socjaldemokratów zakładał likwidację dotychczasowego tradycyjnego liberalizmu gospodarczego a także zakaz strajków i lokautów przy jednoczesnym zamrożeniu płacy oraz zwiększenie zasiłków dla bezrobotnych. Rządowi lewicy udało się zmniejszyć bezrobocie do 22,1% w 1934 roku (w czasie wielkiego kryzysu wynosiło ono nawet 43,8%), do 1938 roku bezrobocie zmniejszono do 21–19% a stopniowo osiągnięto politykę pełnego zatrudnienia. W latach 30. socjaldemokraci wprowadzili szereg reform socjalnych, które były jednak ograniczane przez wówczas skromne możliwości ekonomiczne Danii.

W latach 30. partia z pozycji partii robotniczej przeszła na pozycję partii o charakterze „ogólnonarodowym”. Celem socjaldemokratów była budowa socjalizmu określanego jako „nordycki” i „narodowy” polegającym na podporządkowaniu państwa przez robotników. Apogeum poparcia dla socjaldemokratów był rok 1935, gdy lewica uzyskała 46,6% głosów poparcia. Rząd skupił się na polityce wewnętrznej, na arenie międzynarodowej prowadzono politykę niezaangażowania co zgodne było z programem socjaldemokratów i koalicyjnych radykałów. Jednym z elementów polityki neutralności było m.in. zmniejszenie nakładów na obronę. Wewnątrz kraju socjaldemokraci poruszali problem przejęcia władzy przez nazistów w sąsiednich Niemczech lecz na arenie międzynarodowej nie podjęto się otwartej konfrontacji z III Rzeszą ze względu na silne powiązania gospodarki Danii z gospodarką Niemiec.

Dania została zaatakowana przez nazistów w dniu 9 kwietnia 1940 roku. Rząd w obliczu szybkiej klęski zgodził się na zakończenie wojny. Podczas okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej niektórzy socjaldemokraci pozostali w rządzie, okupacja Danii jednak nie była jednak porównywalna do brutalnej okupacji hitlerowskiej w innych krajach Europy. Dania zachowała własny nieżelazny parlament i silną pozycję króla. Parlament i rząd ograniczany był jednak przez hitlerowców kontrolą wojskowo-polityczną. Duńska Partia Socjaldemokratyczna uznała okupację hitlerowską jako zło konieczne a część jej kierownictwa była przeciwna komunistycznemu ruchowi oporu. Jednym z organizatorów niezbrojnego ruchu oporu w Danii był działacz Rady Wyzwolenia i Partii Socjaldemokratycznej, Frode Jakobsen, który jeszcze przed wojną udzielał wsparcia uchodźcom z Niemiec hitlerowskim. Socjaldemokraci pozostali w rządzie do 29 sierpnia 1943 roku. Polityka niezaangażowania w okresie wojny wpłynęła negatywnie na poparcie dla parlamentu, po wyborach, które odbyły się w październiku 1945 roku (po wyzwoleniu Danii), poparcie dla partii spadło do 32,8% głosów. Spadek poparcia dla socjaldemokratów poskutkował zwiększeniem poparcia dla szczególnie aktywnej w ruchu oporu, partii komunistycznej, komuniści uzyskali 12,5% poparcia i 18 miejsc w parlamencie.

Okres powojenny Przez cały okres do 2001 socjaldemokraci, z nielicznymi wyjątkami, rządzili lub współrządzili krajem. W lecie 1945 roku ze względów taktycznych, socjaldemokraci zaproponowali partii komunistycznej rozmowy, które mogłyby w założeniu doprowadzić do połączeniu obu partii. Rozmowy te nie powiodły się, gdyż według komunistów połączenie się z socjaldemokratami oznaczałoby rezygnację z podstawowych założeń programowych. Radykalizacja społeczeństwa duńskiego po 1945 roku doprowadziło do reformy programu partii. W 1945 roku przyjęto program Dania przyszłości. W programie, socjaldemokraci zapowiedzieli m.in. zwiększenie kontroli nad kapitałem, ograniczaniem działalność kapitału, nowe reformy socjalne mające ustanowić powszechny dobrobyt a na arenie międzynarodowej; dążenie do utrzymania pokoju na świecie, politykę neutralności i wstąpienie Danii do Organizacji Narodów Zjednoczonych. Rząd powojenny lewicy wprowadził ustawodawstwo emerytalne, oświatowe, komunalne, wprowadził reformę podatkową, program budownictwa mieszkaniowego, program finansowania służby zdrowia, wprowadzono nowe świadczenia socjalne dla pracowników a w 1954 roku zdemokratyzowano system parlamentarny i wyborczy. Już w 1947 roku partia zwiększyła swoje poparcie do 40%.

Po 1949 roku wraz z początkiem zimnej wojny, odchodzono od programu neutralności a socjaldemokracja pod rządami Danii wstąpiła do NATO co argumentowano koniecznością obrony przed „komunistycznym zagrożeniem”. Wielu socjaldemokratów w latach 1948-1949 postulowało utworzenie odrębnej od Zachodu i Wschodu, skandynawskiej unii obronnej – projekt nie został zrealizowany ze względu na presję USA na rządy Norwegii i Danii. Dania zastrzegła przystępując do NATO że na jej terytorium (oprócz Grenlandii) w okresie pokoju nie będą stacjonować zagraniczne wojska. W latach 50. warunek rozszerzony został o zakaz przechowywania w Danii, natowskiej broni jądrowej. Warunki te stanowiły jeden z elementów „duńskiej polityki bazowej”, która przejawiała się tym że udział Danii w NATO miał mieć charakter włącznie obronny. Rozwijano współpracę z państwami skandynawskimi a w 1961 roku Dania złożyła wniosek o przyjęcie do Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (pełnoprawnym członkiem EWG została w styczniu 1973) co postulowane było przez socjaldemokratów (choć w partii działały grupy eurosceptyczne) jak i partie prawicy. Przed przystąpieniem do EWG w 1972 roku, miejsce miało referendum, w którym 63,5% głosujących poparło udział Danii w EWG.

Partia znajduje się wśród „starych partii” czyli właśnie socjaldemokratów, Konserwatywnej Partii Ludowej, Partii Liberalnej (Venstre, dosłownie „lewica”) i Partii Liberałów Radykalnych. Do „nowych” ugrupowań zalicza się; Socjalistyczną Partię Ludową; Demokratów Centrum; Partię Postępu; Chrześcijańską Partię Ludową i Duński Związek Prawa. Oprócz przedstawicieli Danii do Folketingu wchodzi 2 przedstawicieli z Wysp Owczych oraz Grenlandii. Jeden z parlamentarzystów z Wysp Owczych zazwyczaj wywodzi się z Partii Socjaldemokratycznej natomiast reprezentacja Grenlandii zazwyczaj związana jest z inną partią lewicową, głównie z Socjalistyczną Partią Ludową.