thumb|Prusy i inne krainy historyczne Polski na tle współczesnych granic administracyjnych thumb|Pomorze i Prusy w XII wieku, rozgraniczała je dolna Wisła Prusy (, , ; , ; prus. ), w historiografii Prusy właściweMarian Biskup Rozkwit państwa krzyżackiego w Prusach, w: M. Biskup, G. Labuda, Dzieje zakonu krzyżackiego w Prusach, wyd. 2, Gdańsk 1988, s. 277 i nast.Marian Biskup Etniczno-demograficzne przemiany Prus Krzyżackich w rozwoju osadnictwa w średniowieczu, Kwartalnik Historyczny R.98 nr 2 (1991), s. 45–61.Radosław Biskup, Krzysztof Kwiatkowski, Słownik historyczno-geograficzny Prus w średniowieczu, Roczniki Historyczne, Toruń, Rocznik LXXXVII – 2021, s. 189–190. – region historyczny położony nad Morzem Bałtyckim pomiędzy dolnym Niemnem a dolną Wisłą. Region nie jest tożsamy z historycznym państwem o nazwie Prusy i tylko częściowo pokrywa się z Prusami Wschodnimi. Obecnie podzielony pomiędzy Polskę (województwo warmińsko-mazurskie i wschodnie powiaty pomorskiego), Rosję (obwód królewiecki) i Litwę (dawny Kraj Kłajpedzki).

W niemieckiej historiografii bywa określany jako też Stare Prusy (niem. ) dla odróżnienia od państwa o tej nazwieTak np. w traktacie w Tylży, dla odróżnienia od państwa pruskiego. W niemieckiej historiografii nazwa Altpreußen ma kilka znaczeń, odnosi się m.in. do krainy historycznej, dawnych Prusów lub pierwszych państw pruskich..

Położenie Region ten obecnie znajduje się w granicach 3 państw:

Polski – głównie w województwie warmińsko-mazurskim oraz częściowo pomorskim i kujawsko-pomorskim (1,6 mln mieszkańców, 24 tys. km²), Rosji – cały obwód królewiecki (0,9 mln mieszkańców, 15 tys. km²) Litwy – 0,2 mln mieszkańców, 2 tys. km².

Podział na regiony Prusy jako region historyczny dzieli się na mniejsze regiony. Część z nich sięga korzeniami plemion pruskich, a część z nich ma granice historyczne z czasów państwa krzyżackiego. Istnieją również regiony etnograficzne. Obszary o tych samych nazwach w tych trzech podziałach nie zawsze się ze sobą pokrywają.

thumb|Prusy plemienne według Maxa Toeppena, 1858 thumb|Prusy plemienne według Henryka Łowmiańskiego

Terytoria plemion pruskich Skalowia Sambia Nadrowia Natangia Barcja Warmia Pogezania Pomezania Galindia Sasinia JaćwieżNiekiedy Jaćwież jest traktowana jako osobna kraina. W związku z tym nie zawsze jest zaliczana do Prus.

Krainy historyczne Prusy Górne Prusy Dolne ziemia malborska Warmia

Regiony etnograficzne Mazury Powiśle Litwa Pruska

Historia thumb|Najstarszy opis ziem pruskich w duńskim kodeksie Liber Census Daniae (ok. 1210-1231) thumb|Prusy w latach 1525–1772 (mapa Max Toeppen) W średniowieczu Prusy zasiedlone były przez lud Prusów i blisko spokrewnionych z nimi Jaćwingów.

W XIII wieku Prusy zostały podbite przez zakon krzyżacki, a w następnych stuleciach uległy przekształceniom etnicznym: mieszkańcy składali się z ludności napływowej z Niemiec, Polski i Litwy (także w małym stopniu Ślązacy, Czesi, Rusini, Holendrzy, Szwedzi, Duńczycy, Szwajcarzy, Francuzi, Salzburczycy i inni) oraz resztek zasymilowanych autochtonów. Język pruski przetrwał najdłużej do 1627 roku na Sambii.

Prusy dzieliły dzieje państwa zakonnego: w 1466 (pokój toruński) część zachodnią (Warmia i ziemia malborska) wcielono do Korony, a reszta (Prusy Zakonne, od 1525 Prusy Książęce) stała się jej lennem. W 1701 Fryderyk I uzyskał tytuł króla w Prusach.

W 1772 całość weszła w skład monarchii Hohenzollernów (prowincja Prusy Wschodnie i wschodnie powiaty prowincji Prusy Zachodnie). W 1923 Kłajpeda została przyłączona do Litwy, a w 1945 pozostałą część podzielono między Polskę a Rosję (wówczas republikę ZSRR).

Miasta Do największych miast Prus (powyżej 20 tys. mieszkańców) należą: Lp.MiastoPaństwoPopulacjaPowierzchniaJednostka administracyjnaTerytorium plemienneRegion historycznyRegion etnograficzny1.19x19px Królewiec493 256224,7 km²20x20px obwód królewieckiSambiaPrusy Dolne –2.20x20px Kłajpeda172 272110 km²20x20px okręg kłajpedzki – Pierwotnie okolice Kłajpedy znajdowały się na pograniczu ziemi Kurów i Żmudzi. Jednak po przyłączeniu ich do Prus Dolnych (po 1328 r.) z czasem zaczęto je zaliczać do ziemi pruskiej. Prusy DolneLitwa Pruska3.21x21px Olsztyn170 62288,33 km²20x20px województwo warmińsko-mazurskieGalindiaWarmia –4.22x22px Elbląg117 95279,82 km²20x20px województwo warmińsko-mazurskiePogezaniaPrusy GórnePowiśle5.20x20px Ełk61 90321,05 km²20x20px województwo warmińsko-mazurskieJaćwież Prusy DolneMazury6.20x20px Sowieck38 96344,4 km²20x20px obwód królewieckiSkalowia Prusy DolneLitwa Pruska7.20x20px Kwidzyn38 17921,54 km²21x21px województwo pomorskiePomezaniaPrusy GórnePowiśle8.22x22px Malbork37 89817,2 km²21x21px województwo pomorskiePomezaniaPrusy GórnePowiśle9.28x28px Czerniachowsk35 39858 km²20x20px obwód królewieckiNadrowiaPrusy DolneLitwa Pruska10.21x21px Bałtyjsk33 65849,1 km²20x20px obwód królewieckiSambia Prusy Dolne –11.20x20px Ostróda33 21614,15 km²20x20px województwo warmińsko-mazurskieZiemia SasinówPrusy GórneMazury12.20x20px Iława33 12821,88 km²20x20px województwo warmińsko-mazurskiePomezaniaPrusy GórnePowiśle13.20x20px Giżycko29 64213,72 km²20x20px województwo warmińsko-mazurskieGalindia Prusy DolneMazury14.20x20px Gusiew28 48416,25 km²20x20px obwód królewieckiNadrowia Prusy DolneLitwa Pruska15.20x20px Kętrzyn27 62910,35 km²20x20px województwo warmińsko-mazurskieBarcjaPrusy DolneMazury16.22x22px Bartoszyce23 81011,79 km²20x20px województwo warmińsko-mazurskieBarcjaPrusy Dolne –17.24x24px Szczytno23 1669,96 km²20x20px województwo warmińsko-mazurskieGalindiaPrusy GórneMazury18.20x20px Swietłyj21 44124 km²20x20px obwód królewieckiSambia Prusy Dolne –19.21x21px Działdowo21 37011,47 km²20x20px województwo warmińsko-mazurskieZiemia SasinówPrusy GórneMazury20.20x20px Mrągowo21 30214,81 km²20x20px województwo warmińsko-mazurskieGalindia Prusy DolneMazury thumb|Nowa Mapa Królestwa Prus Johna Carry’ego (1799); podział Prus na okręgi po rozbiorach Polski thumb|Podział Prus Wschodnich na regiony historyczno-etnograficzne (mapa współczesna)

Zobacz też Prusowie Państwo zakonu krzyżackiego Warmia Mazury Powiśle Litwa Pruska Pomorze Mazowieckie

Uwagi

Przypisy

Linki zewnętrzne

Ostpreussische Kreisstädte Kolorowa mapa Prus Wschodnich Mapa drogowa Prus Wschodnich z 1939

Mapa węzłów i linii kolejowych w latach 1945/46 Pierwotna oraz obecna granica pomiędzy ZSRR a Polską w latach 1945/1946

Kategoria:Geografia historyczna Niemiec Kategoria:Historia zakonu krzyżackiego