Lubelszczyzna – kraina historyczna, położona na prawym brzegu Wisły, w dorzeczu rzeki Wieprz. Region stanowi północno-wschodnią część Małopolski.

Nazwa Określenie regionu używane jest w zależności od kontekstu: w odniesieniu do ziemi lubelskiej (średniowiecze), województwa lubelskiego z lat 1474–1795 lub do późniejszych województw lubelskich. Instytucje samorządowe pod nazwą Lubelszczyzna określają obecne województwo lubelskie i stosują je zamiennie (synonim).

W literaturze historycznej nazwą Lubelszczyzna określa się historyczne województwo lubelskie istniejące w latach 1474–1795, którego obszar różnił się od obszaru współczesnego województwa lubelskiego. Lubelszczyzna w tym ujęciu stanowi północno-wschodnią część Małopolski. Graniczy z ziemią sandomierską na zachodzie, Mazowszem na północnym zachodzie, Podlasiem (wraz z Podlasiem Południowym) na północnym wschodzie oraz Grodami Czerwieńskimi/Rusią Czerwoną na wschodzie.

Historia thumb|250px|Akt unii lubelskiej

W 1474 r. król Kazimierz IV Jagiellończyk wydzielił z ówczesnego województwa sandomierskiego nowe – województwo lubelskie, w skład którego weszły tereny ziemi lubelskiej i ziemi łukowskiej.

Protestantyzm na Lubelszczyźnie pojawił się dopiero w drugiej połowie XVI w., jednak ten region Polski szybko stał się jednym z najważniejszych ośrodków kalwinizmu i arianizmu aż do połowy XVII w., kiedy zwyciężyła kontrreformacja. Działała tu jedna z gmin braci polskich, której przedstawicielem był Jan Niemojewski, a ministrem zboru Marcin Czechowic.

Po III rozbiorze w 1795 Lubelszczyzna znalazła się pod panowaniem Austrii. W 1809 region został włączony do Księstwa Warszawskiego. W 1815 znalazło się w Królestwie Polskim w zaborze rosyjskim, w 1837 Lublin został stolicą guberni lubelskiej.

W XIX wieku w Królestwie Polskim miało miejsce zorganizowane osadnictwo niemieckie. Na terenie Lubelszczyzny osiedlali się koloniści z Niemiec, głównie rolnicy. Przed rokiem 1864 w guberni lubelskiej i podlaskiej powstało około 95 kolonii niemieckich. W 1862 roku koloniści niemieccy liczyli w guberni lubelskiej 6000 osób, a w ich posiadaniu było 1100 osad. W 1915 roku po wybuchu I wojny światowej większość kolonistów została przez władze carskie deportowana w głąb Rosji. Według spisu powszechnego z dnia  30 września 1921 roku w 252 miejscowościach województwa lubelskiego zamieszkiwała ludność narodowości niemieckiej. Mniejszość niemiecka w województwie lubelskim liczyła 10 933 osoby, co stanowiło 0,5% ogółu ludności.

W 1801 Izabela Czartoryska założyła w Świątyni Sybilli w Puławach pierwsze polskie muzeum. W 1831 stoczono na Lubelszczyźnie kilka bitew powstania listopadowego.

W 1877 zbudowano pierwsze połączenie kolejowe. Podczas I wojny światowej rosyjski odwrót i zajęcie regionu przez wojska niemieckie i austro-węgierskie w lecie 1915 ostatecznie zakończyło rosyjskie rządy na Lubelszczyźnie, a rozpoczęła się okupacja austriacka.

W 1918 wraz z odzyskaniem niepodległości przez Polskę, Lubelszczyzna wróciła w skład państwa polskiego w ramach województwa lubelskiego. Stan ten zmieniała agresja dokonana w 1939 przez Niemcy, Słowacię i Związek Radziecki. Konsekwencją zakończonej wojny było utworzenie 26 października 1939 przez Hitlera dekretem Generalnego Gubernatorstwa i włączenie Lubelszczyzny do dystryktu lubelskiego.

Działania niemieckich władz okupacyjnych doprowadziły do powstania ruchu oporu w postacji oddziałów partyzanckich Gwardii Ludowej, Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich. Na Lubelszczyźnie działania partyzanckie prowadził również liczący do 200 partyzantów oddział polsko-radziecki dowodzony przez oficera Armii Czerwonej Fiodora Kowalowa ps. Fiedia, zbiegłego jeńca z niewoli niemieckiej. Oddziałowi nadano imię gen. Józefa Bema.

Oszacowano, że w czasie trwającej 1750 dni okupacji niemieckiej Lubelszczyzny czyli ziem leżących między Wisłą a Bugiem w wyniku rządów okupanta hitlerowskiego śmierć poniosło około 350 tys. mieszkańców, wśród których było około 100 tys. Polaków, oraz około 250 tys. obywateli polskich pochodzenia żydowskiego. Pozostałymi ofiarami byli obywatele polscy narodowości ukraińskiej, białoruskiej i romskiej. Miasta thumb|Stare Miasto w Lublinie mały|Ulica Józefa Piłsudskiego w Siedlcach mały|Świątynia Sybilli w Puławach mały|Rynek w Kazimierzu Dolnym Miasta historycznej Lubelszczyzny (w granicach województwa lubelskiego I RP): Lp.MiastoPopulacjaPowierzchniaWojewództwoStatus w I RP1.25x25px Lublin334 681147,45 km²21x21px lubelskiemiasto królewskie, wojewódzkie, powiatowe2.24x24px Siedlce77 64531,86 km²21x21px mazowieckiemiasto szlacheckie3.24x24px Puławy46 66450,49 km²21x21px lubelskiewieś szlachecka4.23x23px Świdnik39 13620,35 km²21x21px lubelskiewieś królewska5.24x24px Kraśnik36 87025,52 km²21x21px lubelskiemiasto szlacheckie6.23x23px Łuków29 17035,75 km²21x21px lubelskiemiasto królewskie, powiatowe7.23x23px Biłgoraj26 32921,1 km²21x21px lubelskiemiasto szlacheckie8.24x24px Lubartów21 82813,91 km²21x21px lubelskiemiasto szlacheckie9.23x23px Łęczna18 82019 km²21x21px lubelskiemiasto szlacheckie10.23x23px Radzyń Podlaski15 18222,31 km²21x21px lubelskiemiasto szlacheckie11.30x30px Janów Lubelski11 66114,8 km²21x21px lubelskiemiasto szlacheckie12.23x23px Parczew10 6488,05 km²21x21px lubelskiemiasto królewskie13.24x24px Poniatowa898015,26 km²21x21px lubelskie–14.25x25px Opole Lubelskie838815,12 km²21x21px lubelskiemiasto szlacheckie15.23x23px Bełżyce647723,46 km²21x21px lubelskiemiasto szlacheckie16.23x23px Bychawa48556,69 km²21x21px lubelskiemiasto szlacheckie17.25x25px Nałęczów375313,82 km²21x21px lubelskie–18.24x24px Kock327316,78 km²21x21px lubelskiemiasto szlacheckie19.23x23px Zaklików292911,42 km²21x21px podkarpackiemiasto szlacheckie20.24x24px Piaski25738,43 km²21x21px lubelskie–21.23x23px Annopol24887,75 km²21x21px lubelskiewieś szlachecka22.23x23px Kazimierz Dolny253030,44 km²21x21px lubelskiemiasto królewskie23.22x22px Ostrów Lubelski211029,77 km²21x21px lubelskiemiasto królewskie24.22x22px Urzędów169412,91 km²21x21px lubelskiemiasto królewskie, powiatowe25.23x23px Frampol14324,67 km²21x21px lubelskie–26.23x23px Modliborzyce14597,90 km²21x21px lubelskiemiasto szlacheckie27.24x24px Józefów nad Wisłą9203,65 km²21x21px lubelskiemiasto szlacheckie

Galeria

Zobacz też Ziemia lubelska Województwo lubelskie (I RP) Kuchnia lubelska Lublinland

Przypisy

Bibliografia

Katarzyna Wójcik: Mniejszość niemiecka na Lubelszczyźnie w latach 1915-1939. Chełm: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Chełmie,  2008. ISBN 978-83-61149-40-8.

Kategoria:Regiony historyczne Polski