mały|Garbarnia Buchholza na Okolu pod koniec XIX wieku. Fragment obrazu Bertholda Jaeckela mały|Zabudowa Okola mały|Budynek III L.O. im. Adama Mickiewicza mały|Fragment campusu Wyższej Szkoły Gospodarki od strony Brdy mały|Kamienica przy ul. Kanałowej 15 (1897) nad Kanałem Bydgoskim mały|Śluza Okole mały|Najstarsze w Bydgoszczy mosty (1851, 1872, 1893) mały|Krajobraz przemysłowy – fabryka Unilever mały|Skrzyżowanie linii kolejowych nr 18 i 131 na Okolu mały|Brama cmentarza Starofarnego mały|Park nad Kanałem Bydgoskim mały|Brda na Okolu Okole (niem. Okolla – 1789, Okollo – 1867, Schleusenau – 1885) – jednostka urbanistyczna (osiedle) miasta Bydgoszczy, położona w jego środkowo-zachodniej części, między Kanałem Bydgoskim a Brdą w obrębie tzw. wyspy kanałowej.
Położenie Okole położone na tzw. Dolnym Tarasie Bydgoszczy. Od zachodu poprzez odcinek Kanału Bydgoskiego sąsiaduje z osiedlami: Flisy i Czyżkówko, od północy poprzez Brdę z Jachcicami i Śródmieściem, natomiast od południa poprzez Stary Kanał Bydgoski z osiedlami: Jary i Wilczak.
Pod względem fizycznogeograficznym osiedle leży w obrębie makroregionu Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka, w mezoregionie Kotlina Toruńska i mikroregionie Miasto BydgoszczŚrodowisko przyrodnicze Bydgoszczy. Praca zbiorowa pod red. Józefa Banaszaka, Wydawnictwo Tanan. Bydgoszcz 1996.. Teren łagodnie wznosi się ze wschodu na zachód obejmując holoceńskie terasy doliny Brdy: I (35 m n.p.m.), II, III i IV (50 m n.p.m.). Poszczególne poziomy ograniczone są mało wyraźnymi progami.
Historycznie do obecnej jednostki urbanistycznej należy obszar Bielany (45 ha) włączony do miasta przed rokiem 1876Bielany to niewielkie przedmieście między dzisiejszymi ulicami: Artura Grottgera i Maksymiliana Jackowskiego, Kanałem Bydgoskim i ulicą Garbary – włączone do Bydgoszczy w 1870 roku. Są to tereny dawnego Okola, do 1939 roku nazywane Bielanami. Ulica Bielany biegnąca wzdłuż północnej strony Kanału została zlikwidowana w czasie budowy ronda Grunwaldzkiego. Nazwa pochodzi od bielenia tkanin i lin. Jeszcze w XIX wieku produkowano tam liny wykonywane z włókien różnego rodzaju – za: Kuczma Rajmund: Mała encyklopedia Bydgoszczy – hasło „B”. [w:] Kalendarz Bydgoski 1991. (część wschodnia do ul. Granicznej) oraz reszta dawnej gminy Okole (131 ha) włączona do miasta w 1920 rokuLicznerski Alfons: Rozwój terytorialny Bydgoszczy. [w:] Kronika Bydgoska II..
Charakterystyka Osiedle Okole położone jest na płaskim terenie wyniesionym na 43–47 m n.p.m. w pobliżu Brdy i Kanału Bydgoskiego. W północnej części (ul. Nadrzeczna) występuje obszar płytkiego zalegania iłów, które od początku XIX wieku eksploatowano w tamtejszej cegielni. W tym rejonie syfonem pod Kanałem Bydgoskim przepływa potok Flis, który uchodzi do Brdy w pobliżu styku tej rzeki z Kanałem Bydgoskim.
Obszar Okola ma charakter mieszkalno-przemysłowy. Wschodnią część zajmuje zwarta zabudowa z XIX i początku XX wieku, część zachodnią tereny przemysłowe: Unilever (Bydgoszcz) (dawna Pollena) oraz Biznes Park przy ul. Kraszewskiego. Na obszarze dzielnicy znajdowała się także siedziba zakładów „Belma”. Obszary położone nad ciekami wodnymi są częściowo zagospodarowane pod względem rekreacyjnym. W części północnej, w pobliżu Brdy znajdują się kompleksy ogrodów działkowych: „Związkowiec” i „Przy Torze”. W części wschodniej ok. 8 ha zajmuje campus Wyższej Szkoły Gospodarki.
Osiedle przecinają ważne arterie drogowe – ul. Grunwaldzka, którą prowadzi droga krajowa nr 25 i 80, oraz kolejowe – linie nr 18, 131, 356. W latach 1895–1969 na terenie Okola funkcjonował dworzec kolejowy Bydgoszcz Wąskotorowa, do którego prowadziła z centrum miasta linia tramwajowa.
Wśród infrastruktury osiedla znajdują się m.in. trzy przedszkola, trzy szkoły podstawowe, dwa gimnazja, ośrodek szkolno-wychowawczy, III Liceum Ogólnokształcące im. Adama Mickiewicza oraz liczne szkoły średnie, zawodowe i policealne. Swój campus urządziła tu Wyższa Szkoła Gospodarki, a w kamienicy przy ul. Grunwaldzkiej znajduje się Niepubliczne Kolegium Języków Obcych. Wśród obiektów kulturalnych wymienić należy multipleks kinowy Multikino, Muzeum Kanału Bydgoskiego oraz (do 2020) Akademicką Przestrzeń Kulturalną z Muzeum FotografiiStudium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Bydgoszczy. Miejska Pracownia Urbanistyczna w Bydgoszczy – załącznik nr 1 do uchwały nr L/756/09 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 15 lipca 2009 r..
Do przedsięwzięć ujętych w „Planie Rozwoju Bydgoszczy na lata 2009–2014”, a dotyczących Okola, należą m.in.: przebudowa Węzła Zachodniego, rewitalizacja bulwarów i nabrzeży Bydgoskiego Węzła Wodnego, w tym ciągów nad Brdą i Kanałem Bydgoskim, budowa parku Nauki, Kultury i Rekreacji „Ogniwo” przy ul. Nadrzecznej oraz szereg projektów związanych z campusem Wyższej Szkoły Gospodarki: Centrum Akademickie Królowej Jadwigi, Akademicka Przestrzeń Kulturalna, Bydgoskie Obserwatorium Meteorologiczne, Arboretum – Zielone Nabrzeża Brdy, slip nad BrdąPlan Rozwoju Bydgoszczy na lata 2009–2015. Miejski Plan Operacyjny. Załącznik do Uchwały XLV/632/09 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 1 kwietnia 2009 roku..
W 2018 ogłoszono przetarg na wybudowanie do końca 2019 roku sali gimnastycznej przy Szkole Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego nr 3 z boiskiem o wymiarach 16,46 × 25,75 m przeznaczonym do zespołowych rozgrywek sportowych oraz ćwiczeń, dwiema salami korekcyjnymi, salą rehabilitacyjną oraz salą integracji sensorycznej przeznaczoną do prowadzenia zajęć profilaktycznych i terapeutycznych dla dzieciPrzy szkole na Okolu powstanie nowa sala gimnastyczna.. Obiekt oddano do użytku w marcu 2020Bydgoski Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy nr 3 przy ul. Granicznej świętował 50-lecie działalności..
Nazwa Nazwa osiedla pochodzi od dawnego przedmieścia, wyodrębnionego już w czasach I Rzeczypospolitej. W roku 1935 redaktor Wincenty Sławiński wydał pracę pt. „Babia Wieś, z legend podmiejskich starej Bydgoszczy” – w tej pracy zamieścił także legendę: „Na Okole”. Mianowicie za czasów Zygmunta III żył w Bydgoszczy podkomorzy królewski, który miał na Wyspie zwanej Młyńską dom wielki, który wynajął niejakiemu Niemcowi, luteraninowi. Ten zaś rozpoczął w nim bić królewskie monety. Jako że monety nie były godne królewskiego majestatu, podkomorzy sprowadził do niego drzeworytnika mistrza Krzysztofa, aby z jego rad skorzystał. Jako że Niemiec nie chciał zgodzić się na święty wizerunek na monecie doszło do bitki. Zagrożony przez mieszczan Niemiec uciekł na przełaj na zachód, przez drogę zwaną odtąd potocznie „okólną”. Odtąd gmin miejski nazwał to przedmieście OkolemOficjalny Serwis Bydgoszczy – Legendy i przypowieści dotyczące miasta Bydgoszcz..
Ludność W 1970 roku Okole zamieszkiwało 18,1 tys. osób, 20 lat później – 14,4 tys.Rogalski Bogumił: Charakterystyka i niektóre uwagi do miejscowego planu ogólnego zagospodarowania przestrzennego miasta Bydgoszczy. [w:] Kronika Bydgoska XVI. W kolejnych latach liczba mieszkańców spadała: w 1998 roku wynosiła 13,5 tys. osób, w 2007 – 11,9 tys., a w 2010 roku – 11,3 tys.Lokalny Program Rewitalizacji dla miasta Bydgoszczy na lata 2007–2015.
Zabytki Okole posiada stylową zabudowę z przełomu XIX i XX wieku, a także zabytkowe budynki administracyjne i sakralne. Ulice rozplanowano w większości w XIX wieku. Pozostałością dawnego układu przestrzennego są place miejskie, m.in. Kozi Rynek (u zbiegu ul. Granicznej oraz Śląskiej) i plac Petersona (obecny plac Chełmiński). Kluczowym zabytkiem jest Kanał Bydgoski (zarówno stary, jak i nowy odcinek) z systemem śluz. Wśród obiektów wpisanych do rejestru zabytków znajdują się m.in. założony w 1809 roku cmentarz Starofarny, neobarokowy kościół św. Wojciecha z 1913 roku, kamienice przy ul. Królowej Jadwigi 2, 4 i 6, ul. Garbary 20 oraz willa Buchholza przy ul. Garbary 2. Przy ul. Nadrzecznej zachowały się relikty zabudowań cegielni Petersona.
Rekreacja Na terenie Okola znajduje się ok. 20 ha terenów zieleni urządzonej, zlokalizowanej przy starym Kanale Bydgoskim oraz 12 ha zieleni nieurządzonejTereny wypoczynku i rekreacji w Bydgoszczy – diagnoza stanu istniejącego i kierunku rozwoju. Miejska Pracownia Urbanistyczna w Bydgoszczy. Załącznik do Uchwały nr XXXV/731/12 Rady Miasta Bydgoszczy z dnia 28 listopada 2012 roku.. Głównym obszarem rekreacyjnym jest najstarszy i drugi co do wielkości park w Bydgoszczy, jakim są planty nad Kanałem Bydgoskim. Po północnej stronie Kanału ciągnie się nabrzeże im. Sebastiana Malinowskiego. W parku znajdują się trzy zabytkowe śluzy: IV, V i VI.
Na północ od ul. Marszałka Focha znajduje się niewielki skwer im. prof. Józefa Kałużnego, zrewitalizowany w 2022Estetycznie i zielono na nowym skwerze..
Na terenie Okola znajdują się dwa obszary rekreacyjne o znaczeniu ogólnomiejskim. Oprócz plant nad Kanałem Bydgoskim jest to teren u zbiegu Kanału Bydgoskiego i Brdy (obecnie zieleń nieurządzona), położony między ulicami Żeglarską, Nadrzeczną i Ludwikowo o powierzchni ok. 47 ha, przeznaczony docelowo pod funkcję z zakresu aktywnej rekreacji wraz z przystanią wodną oraz towarzyszącą zabudową noclegową i gastronomiczną.
W 2011 roku na terenie osiedla znajdowały się następujące obiekty sportowe i rekreacyjne: dwa zespoły typu Orlik 2012 – ul. Śląska 7, ul. Nowogrodzka 3 przystań kajakarska – ul. Nadrzeczna 2 trzy place zabaw – ul. Graniczna 12, ul. Staroszkolna 12, w parku nad Starym Kanałem w rejonie ul. Wrocławskiej. Osiedle posiada ścieżkę rowerową biegnącą wzdłuż Kanału Bydgoskiego oraz wzdłuż linii tramwajowej do dworca PKP. Studium transportowe Bydgoszczy przewiduje realizację m.in. drogi rowerowej wzdłuż ulic Grunwaldzkiej, Czarna Droga, Bronikowskiego.
Ochrona przyrody Na terenie Okola znajdują się liczne pomniki przyrody: dąb szypułkowy przy ul. Młyńskiej o obwodzie w pierśnicy ponad 400 cm, wiąz szypułkowy na terenie cmentarza Starofarnego. W drzewa o wymiarach pomnikowych obfitują promenady wiodące wzdłuż Starego Kanału Bydgoskiego. Znajduje się tam m.in. 15 szt. olsz czarnych, 2 szt. klonów srebrzystych, 11 szt. „Topoli Wilhelma” o obwodach 265–500 cm.
Historia Okres staropolski W pierwszej połowie XVII wieku na terenie dzisiejszego Okola znajdowały się ogrody, należące do miasta Bydgoszczy, wydzierżawiane mieszczanomAneks nr 2. Zarys dziejów osad miejskich oraz miejscowości przyłączonych do Bydgoszczy do 1939 roku. [w:] Historia Bydgoszczy. Tom II. Część pierwsza 1920-1939: red. Marian Biskup: Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe 1999. , s. 852–873.. W 1745 roku bydgoska rada miejska wydzierżawiła na prawie olęderskim folwark Wielkie Okole Franciszkowi i Salomei Więckiewiczom i ich sukcesorom na okres 40 latBartowski Krzysztof: Udział starostwa i wójtostwa bydgoskiego w kolonizacji holenderskiej. [w:] Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu. zeszyt 1..
Okres zaboru Na początku XIX w. posiadłości Okola rozdzielono na dwie części: Okole 1A (przy ul. Nadrzecznej) i Okole 1B (u zbiegu dzisiejszych ulic Śląskiej i Chełmińskiej)Gordon Wincenty: Nasze dzielnice (III) Okole. [w:] Kalendarz Bydgoski 1973.. W 1818 r. radca budowlany Ernst Conrad Peterson nabył prawo do korzystania z dziedzicznej dzierżawy obu majątków. W Okolu 1A znajdowały się: dom mieszkalny, stajnia, czworaki oraz cegielnia, natomiast w Okolu 1B cztery domy mieszkalne. Petersonowie pozostali właścicielami Okola aż do 1945 roku. W pierwszej połowie XIX wieku zaczęli dzielić majątki na parcele, tworząc małe gospodarstwa zasiedlane przez osadników. Spis miejscowości rejencji bydgoskiej z 1833 roku podaje, że we wsi i folwarku Okole mieszkało 115 osób (60 ewangelików, 55 katolików) w 16 domachVerzeichniss aller Ortschaften des Bromberger Regierungs-Bezirks mit einer geographisch-statistischen Uebersicht. Bromberg 1833.. Według opisu Jana Nepomucena Bobrowicza z 1846 roku wieś Okole należała do majątku ziemskiego należącego do miasta Bydgoszczy.