Lalka (Lalka: powieść przez Bolesława Prusa) – polski serial telewizyjny z 1977 w reżyserii Ryszarda Bera, wyprodukowany przez Zespół Filmowy „Pryzmat” na zlecenie Telewizji Polskiej. Scenariusz na podstawie powieści Lalka (1890) Bolesława Prusa napisali Aleksander Ścibor-Rylski i Jadwiga Wojtyłło.

Tematem Lalki jest panorama społeczeństwa polskiego pod zaborem rosyjskim. Serial koncentruje się na losach kupca Stanisława Wokulskiego (Jerzy Kamas) i jego nieodwzajemnionej miłości do arystokratki Izabeli Łęckiej (Małgorzata Braunek), a także na postaci subiekta Ignacego Rzeckiego (Bronisław Pawlik), dzielącego się swymi spostrzeżeniami na temat świata za pośrednictwem swego pamiętnika. W Lalce pojawiają się bezpośrednie odniesienia do powstania węgierskiego i styczniowego, niewyrażone wprost w powieści; serial porusza też problemy nędzy niższych warstw ludności, bierności polskiej arystokracji i konieczności wiary w idee pobudzające społeczeństwo.

Serial jest drugą filmową adaptacją powieści. Powstał dziesięć lat po kinowej adaptacji Lalki (1968) w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa. Po premierze Lalka zdobyła przychylność widzów, była też porównywana na korzyść z filmem Hasa pod względem wierności pierwowzorowi literackiemu, na niekorzyść – pod względem wizji plastycznej. Lalka zapewniła Berowi i Pawlikowi nagrodę Złoty Ekran (przyznawaną przez pismo „Ekran”).

Obsada Role główne Jerzy Kamas (Stanisław Wokulski) Andrzej Precigs (Stanisław Wokulski w młodości), dubbing – Jerzy Kamas Małgorzata Braunek (Izabela Łęcka) Bronisław Pawlik (Ignacy Rzecki)

Role drugoplanowe

Postacie epizodyczne

Lista odcinków

Różnice między powieścią a serialem

Jak pisał Marcin Maron, Lalka w reżyserii Ryszarda Bera, pomimo uwzględnienia wszystkich ważniejszych wątków powieści, w pewnych aspektach odbiega formalnie i tematycznie od treści pierwowzoru literackiego. Narracja w Lalce Bera łączy elementy obiektywnej obserwacji świata przedstawionego z zabiegami filmowymi, które urozmaicają treść serialu. U Bera monologi Wokulskiego (stosunkowo ograniczone w porównaniu z pierwowzorem) przeplatają się z głosem Rzeckiego z pamiętnika starego subiekta. Reżyser wprowadził też retrospekcje w innych miejscach niż w powieści; młodość Wokulskiego opisana w pamiętniku Rzeckiego, została przeniesiona z odległego rozdziału XX do drugiego odcinka serialu. W ostatnim odcinku przedstawiono potyczkę Polaków z oddziałami rosyjskimi podczas powstania styczniowego, przywrócono też scenę z kupcem Suzinem, która została niegdyś wycięta z pierwowzoru przez carską cenzurę.

Ber położył większy niż w powieści Prusa nacisk na krytykę ulegania narodowym namiętnościom w postaci powstań narodowych. Rzecki, sam będąc uczestnikiem powstania węgierskiego, po latach sceptycznie podchodzi do bohaterskiego męczeństwa; Wokulski, zesłany na Syberię, po powrocie twierdzi wprost: „Oszukano mnie”. Słowa Wokulskiego: „Czy naprawdę jesteśmy narodem marzycieli?” w dziewiątym odcinku wybrzmiały w zupełnie innej formie: „Czy każdy nasz zryw musi się utopić we krwi?”. Niejednoznaczne zakończenie powieści Prusa, gdzie nie wiadomo, co się stało z Wokulskim, zostało również zmienione na bardziej pozytywne; wysłanie przez Wokulskiego telegramu do Geista sugeruje możliwość pozytywnej kontynuacji losów bohatera. Serial Bera kładzie też nacisk nie tyle na realizację programu pozytywistycznego obecnego u Prusa, ile na konieczność „wiary w idee, które mogłyby tchnąć siłę w schorzałe i zdławione społeczeństwo”.

Produkcja mały|Ruiny zamku w Janowcu, jeden z plenerów serialu udający zamek w Zasławiu Lalka powstała w Zespole Filmowym „Pryzmat”. Powieść Prusa została zaadaptowana na scenariusz przez Aleksandra Ścibora-Rylskiego oraz Jadwigę Wojtyłłę, a jej wyreżyserowania podjął się Ryszard Ber. Zdjęcia do serialu nakręcił Jacek Korcelli, scenografię wykonali Andrzej Płocki i Andrzej Haliński, kostiumy – Irena Biegańska, a muzykę skomponował Andrzej Kurylewicz. Montażem zajęła się Alina Faflik.

Serial był kręcony w Warszawie (w tym w Bazylice Świętego Krzyża – sceny w czasie Wielkiego Postu), we Wrocławiu, Janowcu (filmowe ruiny zamku w Zasławiu), Nieborowie, Zaborowie (pałacyk prezesowej Zasławskiej), Czerwińsku nad Wisłą oraz Piotrkowie Trybunalskim (stacja kolejowa). Premiera telewizyjna Lalki odbyła się 17 września 1978 roku.

Odbiór thumb|lewo|Pomnik Stanisława Wokulskiego, znajdujący się na terenie skierniewickiej stacji kolejowej Choć odbiór Lalki w momencie premiery był spolaryzowany wśród krytyków, serial cieszył się większą popularnością wśród widzów niż filmowa wersja Hasa. Doceniano serial Bera jako wierniejszy pierwowzorowi literackiemu niż filmowa adaptacja, w której pominięto pamiętnik starego subiekta. Uznawano jednak, że strona plastyczna dzieła Hasa jest bardziej wyrafinowana niż u Bera. Krytykowano też dobór części obsady, jako jedyną wyjątkowo trafną kreację wskazując Bronisława Pawlika w roli Rzeckiego. Czesław Dondziłło rolę Pawlika uznał za „genialną”, twierdząc, że humor i melancholia jego postaci „udatnie rozdzielają sceny gorzkich medytacji Wokulskiego […], przynoszą widzowi swoiste odprężenie”.

Zdarzały się jednak głosy uznania dla niektórych innych odtwórców ról serialowych. Teresa Krzemień w artykule dla „Filmu” chwaliła grę aktorską Jerzego Kamasa: „chłodna twarz aktora, prawie nieruchoma, skąpo odmierzane uśmiechy i spojrzenia i nagle […] ogień w oczach, pożar dookoła”. Kamas w opinii Krzemień zagrał „rolę życiową”. W retrospektywnym eseju z 2014 roku Marcin Maron również cenił sobie „mistrzowsko wygrany” psychologiczny kontekst miłości Wokulskiego w wykonaniu Kamasa.

Z kolei Małgorzata Braunek po występie w Lalce była na stałe utożsamiana właśnie z Łęcką, choć Radosław Dąbrowski z portalu Film.org.pl przekonywał, że filmowa rola Beaty Tyszkiewicz była bardziej wiarygodna. Mimo pewnych uwag, Dąbrowski uznał Lalkę Bera za „bezsprzecznie bardziej udaną od swojego poprzednika”. Maron pisał, że „za sprawą brawurowego niekiedy rozegrania powieściowych epizodów […] oraz właśnie dzięki znakomitym interpretacjom aktorskim, film zachował liryzm, humor i – mimo upływu lat – autentyzm Lalki Prusa”. Jacek Fuksiewicz wskazał Lalkę jako jeden z najwybitniejszych polskich seriali telewizyjnych XX wieku.

Nagrody + Źródło: Filmpolski.plRokInstytucjaNagrodaOdbiorca1978Festiwal Polskiej Twórczości Telewizyjnej w OlsztynieNagroda za kreacje aktorskieBronisław PawlikWłodzimierz Boruński 1979Czasopismo „Ekran”Złoty EkranRyszard BerBronisław Pawlik Komitet ds. Radia i TelewizjiNagroda Przewodniczącego Komitetu ds. Radia i Telewizji za całokształt współpracy artystycznej z TVP, ze szczególnym uwzględnieniem filmu LalkaBronisław PawlikJerzy KamasRyszard BerNagroda Przewodniczącego Komitetu ds. Radia i Telewizji zespołowoAleksander Ścibor-RylskiJadwiga WojtyłłoJacek KorcelliAndrzej PłockiNagroda Przewodniczącego Komitetu ds. Radia i Telewizji zespołowo za kierownictwo produkcji filmów Lalka i Rodzina PołanieckichJan SzymańskiRyszard Barski

Zobacz też Lalka – film pełnometrażowy w reżyserii Wojciecha Jerzego Hasa z 1968

Przypisy Przyjaciel Rzeckiego. Źródło: Filmpolski.pl.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Kategoria:Lalka Kategoria:Polskie telewizyjne seriale obyczajowe Kategoria:Filmowe adaptacje utworów Bolesława Prusa Kategoria:Seriale telewizyjne emitowane od 1977 roku Kategoria:Seriale telewizyjne zakończone w 1978 Kategoria:Filmy w reżyserii Ryszarda Bera Kategoria:Polskie telewizyjne seriale historyczne Kategoria:Polskie telewizyjne seriale kostiumowe Kategoria:Filmy Zespołu Filmowego Pryzmat Kategoria:Polskie adaptacje filmowe Kategoria:Filmy, których akcja toczy się w zaborze rosyjskim Kategoria:Filmy kręcone w Czerwińsku nad Wisłą Kategoria:Filmy kręcone w Janowcu Kategoria:Filmy kręcone w Łodzi Kategoria:Filmy kręcone w Nieborowie Kategoria:Filmy kręcone w Piotrkowie Trybunalskim Kategoria:Filmy kręcone w Warszawie Kategoria:Filmy kręcone w Zaborowie Kategoria:Filmy kręcone we Wrocławiu Kategoria:Polskie seriale telewizyjne zrealizowane na podstawie literatury