Kluż-Napoka (historycznie Kolożwar, , , ; do 1974 Kluż) – miasto w północno-zachodniej Rumunii, na Wyżynie Transylwańskiej, nad Małym Samoszem, największe miasto i historyczna stolica Siedmiogrodu, ośrodek administracyjny okręgu Kluż.
Miasto w 2021 roku liczyło 286,6 tys. mieszkańców. Do głównych gałęzi przemysłu miasta należy przemysł metalowy, chemiczny i spożywczy. Jest drugim po Bukareszcie miastem uniwersyteckim w Rumunii.
Historia Czasy rzymskie mały|lewo|Fragment rzymskiej mapy Tabula Peutingeriana z zaznaczoną Napoką. Stolica Siedmiogrodu jest zamieszkana od czasów prehistorycznych. Gdy Cesarstwo Rzymskie podbiło Dację na początku II wieku, cesarz Trajan założył obóz legionu o nazwie Napoca. Cesarz Hadrian podniósł miejscowość do statusu municipium, nadając mu nazwę Municipium Aelium Hadrianum Napocensium. Prawdopodobnie podczas panowania Marka Aureliusza miasto osiągnęło status kolonii. Napoka została stolicą prowincji Porolissensis i siedzibą prokuratora, jednakże została opuszczona przez rzymską administrację w 274 r. Podczas wędrówek ludów została zniszczona.
W granicach Królestwa Węgier Okres przed nadaniem praw miejskich Archeologiczne ślady osadnictwa węgierskiego w regionie sięgają X wieku. W XI wieku król Węgier założył w Kolozsmonostor (ob. dzielnica Mănăștur) benedyktyński klasztor. mały|lewo|Tablice upamiętniające narodziny króla Węgier Macieja Korwina Najstarsze średniowieczne przekazy zawierające nazwę Clus nie odnoszą się jeszcze w sposób pewny do miasta. Około 1177 roku w źródłach występuje Thomas comes Clusiensis, czyli komes komitatu Kluż, a w 1213 roku Regestrum Varadinense wymienia castrum Clus – gród będący ośrodkiem komitatu.
Za pierwszą pewną wzmiankę o średniowiecznej osadzie, z której rozwinął się Kluż, uznaje się dokument z 1275 roku. Jego tekst zachował się w późniejszych odpisach, w których nazwę zapisano jako Cluswar, Clusvár, a w XV-wiecznym odpisie jako Kulusvár. Drugi człon nazwy, węg. vár („gród”, „zamek”), został zatem dołączony do starszej nazwy Clus/Kulus. W źródłach średniowiecznych występowały następnie m.in. formy Cluswar, Kuluswar, Coloswar i Koloswar. Niemiecka forma Klusenburg jest poświadczona w XIV wieku, a następnie rozpowszechniła się postać Klausenburg. Węgierska nazwa ustabilizowała się ostatecznie w formie Kolozsvár.
Najazd mongolski w 1241 roku spowodował poważne zniszczenia. Zniszczone zostały gród komitacki oraz klasztor Kolozsmonostor (Cluj-Mănăștur), a źródła informują o znacznych stratach ludności. Po najeździe nastąpiła reorganizacja osadnictwa. W drugiej połowie XIII wieku do osady napływali posiadający szczególne przywileje hospites. W historiografii byli oni często utożsamiani z kolonistami niemieckimi – Sasami siedmiogrodzkimi. Król węgierski Stefan V zachęcił ich do osiedlania się w pobliżu miasta w 1272 r. Ich osiedle otrzymało niemiecką nazwę Klausenburg, od starego słowa Klause oznaczającego przejście przez góry.
Nadanie praw miejskich Przełomowym wydarzeniem w dziejach Klużu było wystawienie 19 sierpnia 1316 roku przez węgierskiego króla Karola Roberta Andegaweńskiego przywileju dla mieszkańców. Dokument zapewniał szereg swobód, m.in. możliwość wyboru własnych władz oraz proboszcza i przywileje gospodarcze, tworząc podstawy szerokiej autonomii miejskiej. Przywilej ten jest uznawany za właściwy początek rozwoju Klużu jako miasta królewskiego. Prawdopodobnie po nadaniu przywileju z 1316 roku miasto otoczono pierwszym murowanym obwodem obronnym. Fortyfikacje obejmowały stosunkowo niewielki obszar później nazywany Óvár („Starym Miastem” lub „Starym Grodem”). Powstanie tego systemu obronnego wiąże się raczej z okresem po 1316 roku. W źródle z 1448 roku obszar ten występował już jako Vetus castrum, czyli „Stary Gród”.
Rozwój gospodarczy miasta w XIV wieku doprowadził do szybkiego wyjścia zabudowy poza pierwszy obwód murów. Nowym centrum Klużu stał się rozległy rynek, przy którym w 2. połowie XIV wieku rozpoczęto budowę gotyckiego kościoła św. Michała.
W 1405 roku król Zygmunt Luksemburski nadał Klużowi rangę równą innym wolnym miastom królestwa Węgier oraz nadał mu niezależność od władzy wojewody siedmiogrodzkiego. W dokumencie królewskim wymieniono również zamiar otoczenia miasta murami obronnymi, ponieważ stare mury były już zbyt małe dla rozwijającego się miasta. Budowa nowych fortyfikacji trwała przez większą część XV wieku i była jednym z najpoważniejszych przedsięwzięć komunalnych średniowiecznego Klużu. Nowy obwód objął około 45 ha powierzchni. W końcowym stadium składał się z około 3 km murów oraz kilkunastu baszt i wież. Datowane inskrypcjami elementy wskazują na intensywne prace w połowie i drugiej połowie XV wieku: wieżę Bramy Środkowej ukończono w 1449 roku, wieżę Bramy Monostorskiej w 1476, a Bramę Mostową w 1477 roku. Budowa i modernizacja poszczególnych odcinków systemu obronnego trwała jeszcze na początku XVI wieku.
Powstanie chłopskie Najpoważniejsze działania wojenne, jakie dotknęły Kluż w późnym średniowieczu, związane były z powstaniem chłopskim kierowanym przez Antala Nagya z Budy w latach 1437–1438. Po walkach z wojskami szlachty część chłopskich powstańców skierowała się do miasta, które opanowali pod koniec listopada lub na początku grudnia 1437 roku. W ten sposób Kluż znalazł się w rękach buntowników, którzy zostali wpuszczeni za mury przy poparciu części mieszczan związanych z ludnością węgierską przedmieść.
Na przełomie 1437 i 1438 roku Kluż został otoczony przez siły szlacheckie dowodzone m.in. przez Michała Jákcsa z Kusaly, komesa Szeklerów, oraz Dezyderego Losonciego. Zachował się dokument z 9 stycznia 1438 roku, w którym dowódcy informowali Sasów siedmiogrodzkich, że ich wojska zajęły przedmieścia Klużu i zamknęły chłopskich powstańców w obrębie murów miasta, jednocześnie wzywając posiłki piesze i konne do dalszego oblężenia. Kluż bronił się przez kilka tygodni i najprawdopodobniej skapitulował lub został zdobyty pod koniec stycznia 1438 roku. Po stłumieniu powstania miasto zostało ukarane ograniczeniem części dotychczasowych swobód.
Pozycję miasta stopniowo odbudowano. Jan Hunyady wspierał przywrócenie jego wcześniejszych praw, a w latach 40. XV wieku przywrócono Klużowi znaczną część utraconych przywilejów. 23 lutego 1443 roku w mieście urodził się syn Jana Hunyadego, późniejszy król Węgier Maciej Korwin. Dom, w którym według tradycji przyszedł na świat, zachował się w obrębie dawnego Óváru.
W XIV wieku niemieccy mieszczanie zajmowali dominującą pozycję w organach samorządu miejskiego. Jednocześnie zwiększała się liczebność ludności węgierskiej, napływającej zarówno do miasta właściwego, jak i na przedmieścia. Szczególnie silne skupisko węgierskie powstało wzdłuż prowadzącej na wschód Magyar utca („ulicy Węgierskiej”) oraz wokół kościoła św. Piotra. Z 1453 roku zachował się Regestrum Hungarorum de civitate Cluswar – spis węgierskich podatników miejskich. W pierwszym spisie wymieniono około 530, a w drugim około 553 węgierskich podatników, rozproszonych po wielu ulicach miasta i przedmieść.
Konflikt Sasów z Węgrami mały|Brama Mostowa w 1860 r. mały|Plan murów miejskich i widoki baszt Narastająca rywalizacja o udział w samorządzie pomiędzy mieszczanami określanymi w źródłach jako Saxones i Hungari doprowadziła do konfliktu politycznego. Zakończyła go umowa zatwierdzona 31 stycznia 1458 roku przez gubernatora Węgier Michała Szilágyiego. Od tej pory najwyższy sędzia miejski miał być wybierany naprzemiennie spośród Sasów i Węgrów, dwunastoosobowa rada miała składać się z sześciu przedstawicieli każdej grupy, a nowo utworzona rada stu – centumviratus – z 50 Sasów i 50 Węgrów. Porozumienie potwierdziło polityczną równorzędność dwóch głównych grup mieszczańskich. Nie oznacza jednak, że ludność całego miasta dzieliła się dokładnie po połowie – ustalony parytet dotyczył przede wszystkim udziału w instytucjach samorządowych.
Ludność rumuńska występowała w średniowiecznym Klużu, lecz jej liczebność w samym mieście jest przedmiotem sporów historiograficznych. Zachowane XV-wieczne spisy mieszczańskie dokumentują ją jedynie sporadycznie. Uznaje się na tej podstawie, że do połowy XV wieku udział ludności rumuńskiej w zasiedleniu miasta właściwego był niewielki. Ze względu na charakter zachowanych rejestrów dokładnego udziału poszczególnych grup etnicznych w całkowitej populacji miasta nie da się ustalić.
W drugiej połowie XV wieku Kluż należał już do najważniejszych ośrodków rzemieślniczych Siedmiogrodu. Rozwój rzemiosła i handlu pozostawał związany z królewskimi przywilejami; już w 1404 roku Zygmunt Luksemburski zagwarantował kupcom z Klużu możliwość prowadzenia handlu na terenie całego Królestwa Węgier, a także w kierunku Wiednia, Wenecji, Czech, Polski i Moraw.
Powstanie Györgya Dózsy Miasto znalazło się ponownie w niebezpieczeństwie podczas powstania Györgya Dózsy w 1514 roku. Jeden z dowódców powstańczych, franciszkańska zakonnik Lőrinc Mészáros, skierował oddziały chłopskie w stronę Klużu, chcąc odciągnąć siły szlachty siedmiogrodzkiej od głównej armii Dózsy. Pamiętając o konsekwencjach wydarzeń z 1437 roku, rada miejska nie zdecydowała się tym razem otworzyć bram całej armii i do miasta wpuszczono jedynie dowódców powstańczych, natomiast zasadnicze siły obozowały poza murami.
Oddziały wicewojewody Lénárda Barlabássyego zaatakowały obozujących pod miastem chłopów, lecz zostały początkowo pokonane. W tym samym czasie władze miejskie rozprawiły się z wpuszczonymi za mury dowódcami powstańczymi. Pozbawione ich oddziały Lőrinca Mészárosa odstąpiły od Klużu. W przeciwieństwie do wydarzeń z 1437 roku miasto nie zostało więc w 1514 roku zdobyte przez powstańców. W XV wieku Kluż należał obok Braszowa i Sybina do trzech największych ośrodków miejskich Siedmiogrodu; około połowy XV stulecia liczył prawdopodobnie 5–6 tys. mieszkańców. Pod względem demograficznym ustępował jednak pod koniec średniowiecza Braszowowi, a jego wielkość była porównywalna z Sybinem.
Księstwo Siedmiogrodu W 1541 r. Kluż wszedł w skład Wschodniego Królestwa Węgier, które w 1570 r. zostało przekształcone w Księstwo Siedmiogrodu. Chociaż Gyulafehérvár (Alba Iulia) był polityczną stolicą książąt Siedmiogrodu, Kolożwar stał się głównym centrum kulturalnym i religijnym. Stefan Batory ufundował tu Kolegium Jezuickie w 1581 r. Między 1545 a 1570 r. duża liczba Niemców opuściła miasto z powodu wprowadzenia doktryny unitarianizmu. Miasto stało się głównym ośrodkiem działalności braci polskich wypędzonych z Polski około 1660 rokuStanisław Figiel Siedmiogród: W łuku rumuńskich Karpat. Przewodnik krajoznawczy s. 40, Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2013 .. mały|lewo|Miasto Koloswar / Klausenburg w XVII wieku. mały|Miasto w XVIII wieku. Dalsze wojny Węgier z Turcją ponownie zmniejszyły liczbę ludności niemieckiej. Ich miejsce zajęli w dużym stopniu Węgrzy i miasto stało się centrum węgierskiej arystokracji i inteligencji. W latach 1713-1723 po stłumieniu powstania Rakoczego Austriacy wybudowali pod miastem twierdzę bastionową w kształcie gwiazdy. Miała ona kontrolować miasto oraz pełnić rolę więzienia.
Pierwsza gazeta węgierska pojawiła się w Klużu w 1791 r., a pierwszy teatr w 1792 r. W 1798 r. miasto nawiedził niszczycielski pożar. W latach 1790–1848 oraz 1861–1867 Kluż był stolicą Wielkiego Księstwa Siedmiogrodu i siedzibą siedmiogrodzkich władców. Poczynając od 1830 r. stało się centrum węgierskiego ruchu narodowego w Księstwie. Podczas powstania węgierskiego 1848 r. miasto zostało zajęte przez wojska węgierskie, dowodzone przez polskiego generała Józefa Bema.
Okres austro-węgierski (1867–1919) mały|Kościół Jezuitów (obecnie Pijarów / Uniwersytecki) z 1718 r.