Guillaume Durand z Saint-Pourçain (ur. ok. 1270–1275 w Saint-Pourçain-sur-Sioule (Owernia), zm. najprawdopodobniej 10 września 1334 w Meaux (podawana jest także data 13.09.1332)) – dominikanin, francuski filozof scholastyk i teolog w poglądach będący w opozycji do Tomasza z Akwinu.
Swoją działalność zaczynał w zakonie dominikanów w Clermont-Ferrand. Od 1303 r. przebywał w konwencie dominikańskim St. Jacques w Paryża, równocześnie studiując teologię. W 1313 r. w Paryżu uzyskał doktorat z teologii. Papież Klemens V mianował go Magister Sacri Palatii czyli teologiem papieskim (funkcja tradycyjnie powierzana dominikanom). Tytuł ten, potwierdził Jan XXII, również przebywający w Avinionie. Durand funkcję tę pełnił do sierpnia 1316 r.
26 sierpnia 1317 roku Durand został obrany biskupem Limoux. 14 lutego 1318 został mianowany biskupem Le Puy-en-Velay a następnie, 13 marca 1326 roku został przeniesiony do diecezji Meaux. Na tym stanowisku pozostał do śmierci. Z powodu zdecydowanej obrony poglądów i nowatorskich koncepcji otrzymał przydomki „Doctor resolutissimus” i „Doctor modernus”.
Twórczość Obok trzykrotnej redakcji Komentarzy do Quattuor libri Sententiarum Piotra Lombarda, w latach 1312-17 napisał pięć Quodlibeta, traktat De habitibus, kazania oraz Questionen. W swoich łacińskich dziełach teologicznych okazał się mistrzem zadawania pytań.
Według J. Kocha należy wyróżnić 3 wersje Komentarzy do Sentencji oznaczonych jako wersje A, B oraz C. Wersja A powstała w związku z działalnością dydaktyczną Duranda na francuskiej prowincji. Ta wersja rozprzestrzeniła się wbrew jego woli, samoistnie. Komentarze wzburzyły współbraci zakonnych, jednak nie na tyle, by przeszkodzić mu w uzyskaniu doktoratu. Wersja zawierała zapalczywe opinie krytyczne, często oparte na tezach Tomasza z Akwinu, mimo że Durand miał opinię jego przeciwnika. Główna część jego tez wynikała ze znajomości Arystotelesa, którego dzieła w wielu miejscach stały w sprzeczności do obowiązującego wówczas w Kościele św. Augustyna. Pierwsze krytyczne stanowisko do wersji A Komentarzy zajął Herveus Natalis (1308) w rozprawie zatytułowanej Quodlibet. Rozważania i ataki Herveusa Natalisa trwały ponad 10 lat i przyniosły po obu stronach kilka polemicznych dzieł.
Wobec krytyki Durand przygotował wersję B Komentarzy. W odróżnieniu od pierwszej, ta jest (1308-1310) posegregowana i znacznie złagodzona. Nastroje w zakonie znacznie utemperował oficjalny zakaz jawnej i bezpośredniej krytyki Tomasza z Akwinu.
Ostateczna redakcja Komentarzy do Sentencji powstała w okresie od 1317 do 1327 roku (wersja C). Durand jako biskup, uwolniony spod jurysdykcji dominikańskiego zakonu, mógł przywrócić dużą część usuniętych treści. Wersja C powstała w oparciu o pierwotną wersję A i jest całkowicie własnym dziełem Duranda.
Współbracia zakonni 3 lipca 1314 r. przygotowali listę błędów popełnionych przez Duranda w wersji A. Zawierała ona 93 tezy uznane za podważające nauki Kościoła. Na przełomie 1316/17 wybrano 325 tez dotyczących wersji B. W 1317 roku zaczęły przygotowania do kanonizacji Tomasza z Akwinu i w związku z tym, jeszcze raz sprawdzono komentarze „B” pod kątem ich zgodności z poglądami akwinity. Badania przeprowadzili Johannes z Neapolu oraz Petrus z Palude zestawiając wszystkie odchylenia od nauk Tomasza. Prawdopodobnie ta lista posłużyła dalszej krytyce Duranda i wydaniu Evidentiae contra Durandum.
Myśli Durand był prekursorem determinizmu rozwiniętego w pełni przez Ockhama oraz nominalizmu dialektycznego.
Nominalizm dialektyczny – Durand pisze: „byłoby naiwnością, temu co ogólne, przyznawać jakieś realne bytowanie w rzeczach, w których jest tylko to, co jednostkowe” to co ogólne jest tworem umysłu pozwalającym na poznanie i uzyskanie wiedzy. Coś jednostkowego może istnieć na 3 sposoby: jako rzecz realnie istniejąca, materialna, jako cecha przynależna np. barwa czegoś, w relacji np. dzieci istnieją bo istnieją rodzice, relacja istnieje obiektywnie chociaż nie namacalnie. Ta trzecia relacja wzbudziła szczególne kontrowersje wśród scholastyków – po poznaniu zmysłowym tworzy się intencjonalne podsumowanie określające to co się widzi i chce się widzieć. To co ogólne jest wynikiem działania umysłu, istnieje w nim i od niego zależy. Dlatego prawdą jest nie tyle adekwatność rzeczy z jej umysłem poznanymi właściwościami ale zgodność rzeczy jednostkowej, intencjonalnie nazwanej z tym, co w danej chwili chciało się w tej rzeczy dostrzec. Będzie to zgodność z tym, co przygotował umysł do nazwania. Tym samym Durand opowiada się autonomią rozumu i przeciwstawia się tomizmowi.
Dzieła Commentarius in IV libros sententiarum P. Lombardi, Paris 1508; Tractatus de iurisdictione ecclesiastica et legibus, 1506; Statuta synodi dioecesanae Aniciensis anno 1320 celebratae, Lyon 1620; Tractatus de statu animarum Sanctorum postquam resolutae sunt a corpore usque ad reunionem cum corporibus in resurrectione . - Quaestio de natura cognitionis et Disputatio cum anonymo quodam, hrsg. v. Joseph Koch, 1929; Tractatus de habitibus. Quaestio 4, 1930; Magistri D. Durandi ..., Quodlibeta avenionensia tria ..., Zürich 1965.
Bibliografia Joseph Koch, Durandus de S. Porciano. Beiträge zur Geschichte der Philosophie des Mittelalters 26, Münster, 1927. Isabel Iribarren, Durandus of St Pourçain. A Dominican theologian in the shadow of Aquinas, Oxford, Oxford University Press, 2005. Encyklopedya Powszechna Kieszonkowa, zeszyt X, Nakład druk i własność Noskowskiego, Warszawa 1888 Życiorys na Leksykonie Katolickim
Kategoria:Biskupi Le Puy-en-Velay Kategoria:Biskupi Meaux Kategoria:Francuscy filozofowie średniowieczni Kategoria:Francuscy scholastycy