thumb|200px|Aleksander na Bucefale (fragment antycznej mozaiki) thumb|200px|Młody Aleksander ujarzmiający Bucefała (ilustracja z 1910) thumb|200px|Symboliczne wyobrażenie „bykogłowego” Bucefała z rogami na monecie Seleukosa I
Bucefalos (Bucefał) (gr. Bukefalos – „byczogłowy”; łac. Bucephalus) – ulubiony ogier tesalski Aleksandra WielkiegoPor. Diodor Sycylijski, Biblioteka historyczna XVII 56, 5.. W potocznym słownictwie synonim narowistego wierzchowca, ognistego rumakaWładysław Kopaliński: Słownik eponimów, czyli wyrazów odimiennych. Warszawa: PWN, 1996, s. 44..
Jeden z najsłynniejszych koni w dziejach był czarnej maści wierzchowcem z białym znamieniem, pochodzącym ze skrzyżowania berberyjskiego ogiera z tesalską klacząSiegfried Fischer-Fabian: Aleksander Wielki. Warszawa: Bertelsmann – Świat Książki, 2000, s. 38.. Pliniusz w Historii naturalnej (VIII 154, 1) podaje, że imię jego pochodziło od znamienia na łopatce w kształcie byczej głowy; wyjaśnienie to powtarza Pseudo-KallistenesRomans o Aleksandrze I, 15.. Spotykane są również inne wyjaśnienia (m.in. od dzikości konia, od kształtu jego łba). Skąpe wiadomości o Bucefale pochodzą ze szczegółów biografii Aleksandra zawartych w pismach autorów antycznych (także Plutarcha, Arriana, Solinusa, Diodora Sycylijskiego, Kurcjusza Rufusa, Eliana).
Według przekazu PlutarchaŻywoty sławnych mężów, Aleksander 6. konia początkowo zamierzał nabyć ojciec Aleksandra, Filip II, lecz zrezygnował uznawszy, że jest on nieujarzmiony i zbyt niebezpieczny. Kiedy małoletni wówczas Aleksander oświadczył, że potrafi okiełznać rumaka, ojciec obiecał, że jeśli mu się to uda, w nagrodę dostanie go w prezencie, jeśli zaś nie – musi go sobie sam kupić. Aleksander wygrał zakład, gdy zauważył, że zwierzę boi się swojego cienia, więc obrócił je głową ku słońcu i wtedy dosiadł. Filip zmuszony był kupić konia za wygórowaną cenę 13 talentówPor. Peter Green: Aleksander Wielki, dz. cyt., s. 67-69. Konia faktycznie kupił i podarował Aleksandrowi Demaratos z Koryntu..
Jeden z późniejszych przekazów mówi, że kiedy portret konny zamówiony przez Aleksandra u sławnego Apellesa nie wywołał uznania króla, malarz polecił sprowadzić do pracowni Bucefała, który na widok własnej podobizny zarżał – wobec czego malarz stwierdził: „Widzisz, królu, że koń zna się na sztuce o wiele lepiej od ciebie”Peter Green: Aleksander Wielki, dz. cyt., s. 222.. Inna relacja opowiada, że podczas wyprawy azjatyckiej koń został w odwecie skradziony przez rozbójniczych Mardów, przeciw którym sprowokowany wcześniej Aleksander poprowadził ekspedycję karną. Po przekazaniu im wiadomości, że „ziemie ich zostaną spustoszone, a mieszkańcy wycięci w pień”, spiesznie odesłano Bucefała wraz z darami i przeprosinami delegacji starszyzny plemiennejPeter Green: Aleksander Wielki, dz. cyt., s. 379..
Aleksander dosiadał Bucefała we wszystkich swych kampaniach wojennych. Dotarł na nim aż do Indii, gdzie koń, który dożył podobno 30 lat, w 326 r. p.n.e. padł ze starości i ranRana zadana w bitwie z wojskami króla Porosa miała okazać się śmiertelna (Peter Green: Aleksander Wielki, dz. cyt., s. 448). nad HydaspesemArrian, Wyprawa Aleksandra Wielkiego V 14, 18. i w tej okolicy miał zostać pochowany. Aleksander wyprawił mu uroczysty pogrzeb, w którym osobiście prowadził kondukt żałobnyPeter Green: Aleksander Wielki, dz. cyt., s. 456.. Na jego cześć nowozałożone miasto nad Hydaspesem władca nazwał BukefalaSłownik kultury antycznej. Grecja – Rzym. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1988, s. 82. (właśc. Alexandria Bukefalia; przypuszczalnie dzisiejsze Phalia lub Dźhelam w pakistańskim Pendżabie)Paul Cartledge: Aleksander Wielki. Warszawa: Bellona, 2005, s. 370, 269..
W kulturze współczesnej Beletrystycznie historię Bucefała na podstawie znanych źródeł antycznych udostępniła Anna Świderkówna w książkowych opracowaniach dla młodzieży pt. Koń, który nazywał się Bukefalas (Warszawa 1989) i Koń, który trafił do historii (Warszawa 2004).
Epizodycznie koń występuje też w poświęconej Aleksandrowi Wielkiemu trylogii Karola Bunscha (Olimpias, Parmenion, Aleksander). Epizod z jego widowiskowym poskromieniem i nabyciem zawarł pisarz w pierwszej powieści cykluK. Bunsch: Olimpias. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1957, s. 150-152..
Opowieść o jego ujarzmieniu przez młodego Aleksandra pojawia się w amerykańskim filmie przygodowym Czarny rumak (The Black Stallion) z 1979 (adaptacji powieści Waltera Farleya w reżyserii Carrolla Ballarda).
W utworach najnowszej kultury masowej Bucefał jest imieniem konia należącego do rycerza Reynarta de Bois-Fresnesa – fikcyjnej postaci z cyklu o wiedźminie, w którym tytułowym bohaterem jest Geralt z Rivii, a także konia należącego do cesarza Morei w powieściowej serii Syn zdrajcy kanadyjskiego pisarza Milesa Camerona. Imię to nosi również rumak Ozymandiasza z serialu Watchmen, a także koń tytułowego bohatera z filmu Przygody barona Münchhausena.
Symboliczną nazwę „Bucefał” nadano ukraińskiemu kołowemu transporterowi opancerzonemu typu BTR-4BTR-4 – nowy transporter z Ukrainy na stronie defence24.pl [dostęp 2026-08-23]..
Przypisy
Bibliografia Gerhard Wirth: Bukephalos. W Der Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 1. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 964 «Bucephalus». W Encyclopædia Britannica (red. H. Chisholm). T. 4. Cambridge: Cambridge University Press, 1911 (XI edycja), s. 713 [dostęp 2018-05-07] Peter Green: Aleksander Wielki. Biografia. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010,
Kategoria:Słynne konie Kategoria:Aleksander Wielki