Nabonid

Nabonid, właśc. Nabu-na'id (akad. Nabû-nā'id) – ostatni władca państwa nowobabilońskiego, rządził w latach 556–539 p.n.e.Niektórzy uczeni datują jego panowanie na lata 555–539 p.n.e.; Grayson A.K., Königslisten..., s. 131.; Objął tron w wyniku przewrotu pałacowego, w którym obalony został Labaszi-Marduk. Po 17 latach panowania sam obalony został przez perskiego króla Cyrusa II Wielkiego, który przyłączył Babilonię do imperium perskiego.

Był to ostatni mezopotamski władca rządzący nad ostatnim z (trwającej tysiąclecia serii) państw sumero-akadzkich, które zapoczątkowały cywilizacjęBeaulieu, Paul-Alain (1989). Reign of Nabonidus, King of Babylon (556-539 BC). Yale University Press. Strona 1..

Źródła Głównymi źródłami informacji o Nabonidzie i jego rządach są: Kronika Nabonida – tekst historiograficzny przedstawiający najważniejsze wydarzenia z kolejnych lat panowania Nabonida. Chronograficzny dokument dotyczący Nabonida – tekst o charakterze kronikarskim opisujący wydarzenia z 2 i 3 roku panowania Nabonida. Król sprawiedliwości – babiloński dokument w języku aramejskim przedstawiający Nabonida jako prawego i sprawiedliwego władcę. inskrypcje królewskie Nabonida dokumenty ekonomiczne i administracyjne z okresu rządów Nabonida inskrypcja na Cylindrze Cyrusa – propagandowy tekst przedstawiający Cyrusa jako wybawiciela Babilonii, a Nabonida jako bezbożnego tyrana i ciemiężyciela ludności Poetycka relacja o Nabonidzie – pamflet z czasów panowania Persów ukazujący Nabonida w negatywnym świetle. wzmianki o Nabonidzie u autorów klasycznych, oparte w większości na przekazie Berossosa biblijna Księga Daniela Modlitwa Nabonida (4Q242) – aramejski tekst odnaleziony pośród rękopisów z Qumran

Imię Rodzime, akadyjskie imię tego władcy brzmi Nabû-nā'idDandamayev M.A., Nabonid (Nabû-nā'id). A., w: Reallexikon..., s. 7.Grayson A.K., Königslisten..., s. 131.. Znaczy ono „(bóg) Nabu jest wychwalany/wysławiany”hasło nâdu, The Assyrian Dictionary, tom 11 (N/1), The Oriental Institute, Chicago 1980, s. 103.. W języku elamickim zapisywano je Nab/Na-bu-ni-da, a w języku staroperskim NabunaitaSchmitt R., Labynetos, w: Reallexikon..., s. 411.. W języku starogreckim spotykane są formy Ναβόννηδος – Nabonnedos (u Berossosa i Józefa Flawiusza) i Ναβονάδιος – Nabonadios (u Synkellosa i w Kanonie Ptolemeusza).

Pochodzenie Nabonid, w przeciwieństwie do swoich poprzedników, nie był związany z rodziną królewską panującą w Babilonie, a o jego pochodzeniu wiadomo jest niewiele. Przypuszcza się, iż urodził się ok. 610 r. p.n.e. O ojcu Nabonida, Nabu-balassu-iqbi, poza jego imieniem i przypisywanymi mu tytułami „księcia” (rubû) i „gubernatora” (šakkanakku), nic więcej nie wiadomo. Niektórzy uczeni widzą w nim przywódcę jednego z plemion aramejskich lub dostojnika asyryjskiego w Harranie. Matka Nabonida, Adda-guppi', znana ze swej „autobiograficznej” inskrypcji odkrytej w Harranie, pochodziła być może z upadłej asyryjskiej dynastii królewskiejSaggs H.W.F., Wielkość i upadek Babilonii, Warszawa 1973, s. 94.. Do końca istnienia imperium asyryjskiego mieszkała ona w Harranie, skąd po zdobyciu tego miasta przez armię nowobabilońską uprowadzona została do Babilonu. W Babilonie zamieszkała ona w pałacu królewskim, ale zajmowana przez nią tam pozycja pozostaje nieznana. To właśnie dzięki jej staraniom młody Nabonid trafić miał na babiloński dwór królewski, by służyć tam Nabuchodonozorowi II (604–562 p.n.e.) i Neriglissarowi (560–556 p.n.e.):

Adda-guppi' przeżyła 104 lata i zmarła w dziewiątym roku panowania swego syna.

Przejęcie tronu Wydaje się, iż na dworze królewskim Nabonid osiągnął z czasem ważną pozycję, stając się członkiem wąskiego grona wysokich dostojników pałacowych. Niektórzy uczeni próbowali identyfikować go z Nabu-na'idem, „zarządcą miasta” (ša muhhi āli), wymienianym jako świadek w transakcji handlowej w dokumencie ekonomicznym datowanym na 597 r. p.n.e. W duplikacie tego tekstu osoba ta zwana jest jednak „synem króla”, a poza tym Nabonid w 597 r. p.n.e. miałby zaledwie 14 lat. Inni badacze identyfikują Nabonida z „Labynetusem Babilończykiem”, który według Herodota w 585 r. p.n.e. pośredniczyć miał w rozmowach pokojowych pomiędzy Lidią a Medią (Dzieje I 74). Powołują się oni przy tym na inne fragmenty z Herodota (Dzieje I 77, 188), w których „Labynetusem” nazywa on również ostatniego króla Babilonii. Trzeba jednak zaznaczyć, iż nie jest pewne, czy w obu przypadkach chodzi o tę samą osobęSchmitt R., Labynetos, w: Reallexikon..., s. 411-412..

W końcu kwietnia 556 r. p.n.e. zmarł Neriglissar, pozostawiając tron babiloński swemu synowi Labaszi-MardukowiRöllig W., Lābāši-Marduk, w: Reallexikon..., s. 409.. Ten zgodnie z Urucką listą królów panować miał bardzo krótko, bo jedynie przez trzy miesiąceGrayson A.K., Königslisten..., s. 97.. Tak krótki okres panowania potwierdzają dokumenty ekonomiczne datowane jego imieniem, które odnaleziono w Uruk (wszystkie pochodzą z okresu pomiędzy 3 maja a 19 czerwca 556 r. p.n.e.) i Sippar (wszystkie pochodzą z okresu pomiędzy 22 maja a 20 czerwca 556 r. p.n.e.). Fakt, iż najwcześniejszy znany dokument ekonomiczny datowany imieniem Nabonida pochodzi z 25 maja 556 r. p.n.e. wskazuje, iż już w tym miesiącu dojść musiało do wybuchu buntu, którego celem było odsunięcie Labaszi-Marduka od władzy. Spiskowcami byli wysocy dostojnicy z najbliższego otoczenia króla, a ich przywódcą był najprawdopodobniej sam NabonidO tym, że Nabonid należał do spisku wspomina Berossos: „Po tym jak Laborosoardokhos (tj. Labaszi-Marduk) został zabity, spiskowcy uzgodnili, że niejaki Nabonnedos (tj. Nabonid) z Babilonu powinien rządzić. Był on jednym ze spiskowców”; Verbrugghe G.P., Wickersham J.M., Berossos..., s. 60.. Otwarta uzurpacja Nabonida nie spotkała się z dużym oporem i już w końcu czerwca 556 r. p.n.e. po tym, jak Labaszi-Marduk został pokonany i prawdopodobnie zabityWedług Berossosa Labaszi-Marduk zamordowany został przez spiskowców: „Z powodu jego złego postępowania jego przyjaciele zawiązali przeciw niemu spisek i został pobity na śmierć”; Verbrugghe G.P., Wickersham J.M., Berossos..., s. 60., bez problemu objął on tron babiloński. W jednej ze swych inskrypcji Nabonid pisze, że jego zwolennicy zanieśli go do pałacu i padli na ziemię u jego stóp, witając go jako królaDandamayev M.A., Nabonid (Nabû-nā'id). A., w: Reallexikon..., s. 8.. W tej samej inskrypcji twierdzi on też, że został władcą Babilonu z rozkazu boga Marduka i że działał zgodnie z wolą Nabuchodonozora II i Neriglissara. Z kolei według jego inskrypcji z Harranu na króla powołać miał go bóg Sin. Przypuszczalny zasięg imperium nowobabilońskiego za rządów Nabonidacenter|300px

Rządy Pierwsze lata W chwili objęcia tronu Nabonid był już w podeszłym wieku, zaś jego syn Bel-szar-usur (biblijny Baltazar) był już na tyle dojrzały, by brać pełny udział w życiu politycznym. Początek panowania Nabonida cechuje ścisłe przestrzeganie babilońskiej tradycji. Już wówczas podjął on decyzję o rozpoczęciu zakrojonych na szeroką skalę prac budowlanych przy wielu świątyniach, wprowadzając jednocześnie zmiany, które miały usprawnić zarządzanie nimi. Rozpoczął też działania mające na celu przywrócenie dawnych zwyczajów i rytuałów. Ich przejawem było m.in. powołanie jego córki En-nigaldi-Nanny na zapomniany już urząd najwyższej kapłanki (ēntu) boga Sina w Ur w drugim roku jego panowania. Wydarzenie to poprzedzić miało zaćmienie Księżyca, które zinterpretowano jako znak od boga Sina, za pomocą którego wyrazić miał on swe pragnienie przywrócenia tego urzędu. Zdaniem naukowców wspomniane tu zaćmienie Księżyca, do którego dojść miało 13 dnia miesiąca ulūlu, odpowiadać ma zaćmieniu Księżyca które miało miejsce 26 września 554 r. p.n.e. Ustalenie tej daty odegrało decydującą rolę przy ustaleniu chronologii wydarzeń z okresu panowania Nabonida. Poza działalnością budowlaną i administracyjną Nabonid na początku swego panowania poprowadził również wyprawy wojenne do Syrii i Anatolii, kolejno przeciw Hume, Hamat i Ammananu.

Pobyt w oazie Tema Pomiędzy trzecim a szóstym rokiem swego panowania Nabonid przeniósł się wraz ze swym dworem z Babilonu do odległej oazy Tema na Półwyspie Arabskim. Według inskrypcji z jego stel z Harranu powodem opuszczenia przez niego stolicy miało być występne i nikczemne postępowanie „synów Babilonu, Borsippy, Nippur, Ur, Uruk (i) Larsy, kapłanów (i) ludu stolic Akadu”, którzy obrazić mieli „króla bogów” – boga SinaDandamayev M.A., Nabonid (Nabû-nā'id). A., w: Reallexikon..., s. 9.. Zgodnie z tym co napisał Nabonid mieli oni „zapomnieć o swych obowiązkach, ciągle mówić o zdradzie, a nie lojalności, jak pies pożerać jeden drugiego i spowodować, że zapanowały wśród nich gorączka i głód”. Rozgniewany tym wszystkim Nabonid postanowił wyjechać z Babilonu i zamieszkać daleko na zachodzie, na pustyni, wśród mieszkańców miast i oaz położonych pomiędzy Temą a Jatrib (wsp. Medyna). Tam miał pozostawać przez 10 lat. O pobycie Nabonida w Temie wspomina też Poetycka relacja o Nabonidzie:

Uczeni w różny sposób próbowali wytłumaczyć dziesięcioletni pobyt Nabonida w oazie Tema. Zdaniem jednych chciał on ugruntować swą kontrolę nad tym regionem. Zdaniem innych chodziło tu o względy ekonomiczne, gdyż Tema leżała na skrzyżowaniu głównych arabskich szlaków karawan. Zgodnie z tą teorią Nabonid dążyć miał do opanowania zachodnich szlaków handlowych, gdyż z powodu zamulenia coraz bardziej ograniczona była działalność portów morskich Babilonii w Zatoce Perskiej, a szlaki handlowe wiodące na północ i wschód zablokowane były przez wrogo nastawionych Medów. Jeszcze inni zakładają, że Nabonid udał się tam z powodu swych przekonań religijnych, jako że Tema była wielkim centrum religijnym kultu boga księżyca. Istnieje też teoria zakładająca niechęć Nabonida do powrotu do stolicy i brania udziału w corocznym święcie Nowego Roku, w trakcie którego musiałby on potwierdzić tradycyjne przywileje kapłanów i mieszkańców Babilonu oraz innych świętych miast Babilonii.

Podczas nieobecności Nabonida w Babilonii rządził tam w jego imieniu jego syn i następca tronu Bel-szar-usur.

Powrót do Babilonii Po dziesięcioletnim pobycie w oazie Tema Nabonid powrócił do Babilonii, co nastąpiło pomiędzy 12 a 16 rokiem jego panowania. Tu osobiście przejął nadzór nad administracją i wyznaczył nowych urzędników. Podjął także decyzję o odbudowie świątyni boga Sina w Harranie – był to projekt, którego nie zdołał zrealizować na początku swego panowania. Wydaje się też, że dokonał on istotnych zmian w obrzędach religijnych w Babilonii, umiejscawiając boga Sina w świątyni Marduka i przyznając mu naczelne miejsce w panteonie. Najazd Cyrusa Wielkiego na Babilonię(539 r. p.n.e.)center|240px

Najazd Cyrusa na Babilonię W trakcie pobytu Nabonida w oazie Tema ważne zmiany polityczne dokonały się u wschodnich i północnych granic Babilonii. Według Kroniki Nabonida w szóstym roku panowania Nabonida Astiages (Ištumegu), król Medów, zaatakował perskiego króla Cyrusa (Kuraš), zwanego w tekście „królem Anszan”. Armia Astiagesa zbuntowała się jednak przeciw swemu władcy, uwięziła go i przekazała Cyrusowi, który podbił Medię i zajął jej stolicę Ekbatanę (Agamtanu). Zjednoczywszy Medów i Persów pod swoją władzą Cyrus rozpoczął podbój sąsiednich ziem, docierając aż do zachodniej Anatolii, gdzie pokonał rządzone przez Krezusa królestwo Lidii. Zwycięstwa odnoszone przez Cyrusa odbiły się echem również w Babilonii, gdzie Ugbaru, zarządca graniczącej z Persją krainy Gutium, dokonał secesji i przeszedł na stronę Cyrusa. Na początku 539 r. p.n.e., przeczuwając zbliżający się konflikt z Persją, Nabonid rozkazał sprowadzić do Babilonu posągi wszystkich głównych bogów, by w razie perskiego ataku nie wpadły one we wrogie ręceJoannes F., Historia..., s. 92-93..