Iwan Gonta, ukr. Іва́н Ґо́нта (ur. 1705 w Rososzkach, zm. 1768 w Serbach) – setnik nadwornej milicji magnata Franciszka Salezego Potockiego, w 1768 jeden z przywódców powstania chłopskiego na Ukrainie Prawobrzeżnej, tzw. koliszczyzny.
mały|242x242px|Pomnik Gonty i Źeleźniaka w Humaniu z 2015 roku
Życiorys Syn ruskiego chłopa spod Humania. Był setnikiem nadwornej milicji wojewody kijowskiego Franciszka Salezego Potockiego, od którego otrzymał w dzierżawę swoją rodzinną wieś oraz Oradówkę. Według wspomnień Weroniki KrebsowejKrebsowa Weronika z Mładanowiczów [w] Bibliografia Estreichera, t. 2, s. 488–489., córki zarządcy Humania Rafała MładanowiczaОльга Ковалевська, Проблема іконографії І. Ґонти в контексті політик пам'яті та сучасних досліджень, s. 141., uratowanej przez Gontę podczas rzezi humańskiej, „on nie tylko mówił, ale także pisał pięknie po polsku, a jego wychowanie było takie, że teraz można uznać go za szlachcica”Ольга Ковалевська, Проблема іконографії І. Ґонти в контексті політик пам'яті та сучасних досліджень, s. 147.. Franciszek Salezy Potocki miał zamiar nobilitować Gontę.
Razem z dowodzonym przez siebie oddziałem zamiast bronić Humania zdradził Potockiego i dołączył do hajdamaków Maksyma Żeleźniaka. Po rzezi w Humaniu dokonanej 21 czerwca 1768, w której mordowano szlachtę, Żydów oraz kler rzymskokatolicki i unicki, chłopi ruscy ogłosili go księciem humańskim.
7 lipca (27 czerwca s.s) 1768 pojmany przez Rosjan podstępem (podczas pozornej fraternizacji uczestników koliszczyzny z Kozakami dońskimi – żołnierzami Imperium Rosyjskiego)Dowódca rosyjski Kołogrywow zadeklarował współpracę w walce przeciw szlachcie i w tym celu zażądał dostarczenia kajdan do wspólnego obozu, co kozacy Gonty uczynili. Następnie po libacji aresztowano Gontę i jego towarzyszy. Por. Franciszek Rawita-Gawroński Historya ruchów hajdamackich (w. XVIII), Brody 1913 t. II s. 219–220. wraz z 65 Kozakami zaporoskimi (poddanymi Rosji) i 780 Kozakami poddanymi polskimi przez przybyłych pod Humań Kozaków dońskich – rosyjskich żołnierzy generała KreczetnikowaFranciszek Rawita-Gawroński Historya ruchów hajdamackich (w. XVIII), Brody 1913 t. II s. 219–220., został wydany staroście halickiemu Franciszkowi Ksaweremu Branickiemu i stracony po torturach (obdarty ze skóry i poćwiartowany żywcem)Źródło:Kalendarium dziejów Polski, . we wsi Serby (obecnie Hontiwka) koło Mohylowa.
Upamiętnienie postaci na Ukrainie Na Ukrainie jego postać otoczona jest szacunkiem, w m.in. miastach: Lwowie, Kijowie, Żytomierzu, Czerniowcach, Dubnie, Winnicy a także w samym Humaniu istnieją ulice jego imienia. W Kijowie ponadto działa organizacja jego imienia – „Fundacja na rzecz konsolidacji państwowości Ukrainy Iwana Gonty”. W Chrystynówce wzniesiono jego pomnik. Podczas odsłonięcia pomnika w Chrystynówce mer Mykoła Nakoneczny podkreślił, że pomnik Gonty będzie przypominał Ukraińcom, że powinni walczyć o ojczystą ziemię z jej ciemiężcami.
Iwan Gonta jest bohaterem poematu Tarasa Szewczenki pt. Hajdamacy (1841).
Przypisy
Bibliografia Władysław Serczyk: Koliszczyzna. Kraków, 1968. Ольга Ковалевська. Проблема іконографії І. Ґонти в контексті політик пам'яті та сучасних досліджень. „Український історичний журнал”. 5 (530), s. 139–163, wrzesień–październik 2016. .
Kategoria:Kozacy zaporoscy Kategoria:Koliszczyzna Kategoria:Przywódcy powstań chłopskich Kategoria:Przywódcy powstań kozackich Kategoria:Straceni przez obdarcie ze skóry Kategoria:Uczestnicy powstań kozackich w I Rzeczypospolitej Kategoria:Urodzeni w 1705 Kategoria:Zmarli w 1768 Kategoria:Straceni w I Rzeczypospolitej